Curadh an Chéachta caillte
(Caoineadh ar Mick Muldowney.)
**********************
Gura sámh do shuaimhneas, a chara na gcarad
I reilg Bhaile Fhuilc mar a luíonn do chairde,
Gan ghaoth nó báisteach do do chrá-sa feasta,
Ach grásta Dé dod’ chosaint ar anfa.
.
Mothóimid uainn thú, a threabhdóir ríoga,
In Earrach na bliana, is na céachtaí á líomhadh,
Ach guímís Flaitheas Dé ort anois agus choíche,
Is Solas na Soilse ar feadh na síoraíochta.
***********************
C u r a d h a r l á r
( I gcuimhne Phroinsias Mhic Aonghusa.)
.
******************
.
Crann eile i gcoill Gael ‘nois sínte,
Crann taca ár muintir’ ar lár,
Crann díreach gan chaime, ’na bhrúscar,
Cé seasann na camchrainn faoi bhláth.
.
Ba ghlinn, glé, a radharc ar chúrsaí,
Abhus, is i gcéin, agus thall,
An rud adúirt, bhí sé ráite,
Is an bhreith a thug sé, níor dhall.
.
Mo shlán leat ó chroi ‘nois, a Phroinsias,
Ar do bhealach go Dún Rí na Reann,
Mothóimid uainn thú, in Osraí.
I Ríocht seo na nGael is na nGall.
.
Luafaimid t’ainm ag ár nDaonscoil,
Mar ar labhair tú linne go binn,
Nó ba bhlasta uait labhairt na Gaeilge,
Ach ba luachmhaire fós linne do chiall.
.
Gura sómhar do chúinne sna Flaithis,
Gan chrá ar bith feasta, go deo,
Ach suaimhneas gan chríoch do do chumhdach,
I nDún Dé faoi shíocháin is só.
.
.
***************************************
.
.
D a o n s c o i l C o r r a i t h e a c h . 2 0 0 1 .
.
**********************
.
Thíos i dTeach na mBuitléireach a bhí an mart á róstadh, Oíche Aoine, 12 Deireadh Fómhair, 2001, nó ba ansin a cuireadh tús le Daonscoil Osraí na bliana seo. Tháinig an Scoil sin le chéile, thart ar a hocht a chlog, agus tugadh deis do dhaltaí na bliana seo seal a chaitheamh i dtosach ag seanchas agus ag comhrá. Thuig Coiste na Daonscoile gur túisce deoch ná scéal, agus bhí braoinín fíona le n-ól, agus sólaistí beadaí le n-ithe, leagtha amach ar chlár acu dúinn, le hatmosféar cairdiúil a chruthú, agus le fonn cainte a a chur ar dhaoine, sular cuireadh tús, in aon chor, le himeachtaí na bliana seo.
.
Tarraingt ar a naoi a chlog, chuir Donncha Ó Raghallaigh tús le hobair na bliana seo, agus mhínigh gurb é a bhí idir chamáin againn i mbliana nó ceiliúradh cúig bliana is seachtó de Raidió Éireann. Luaigh sé na himeachtaí a bheadh ar siúl acu don deireadh seachtaine, agus ansin, d’iarr sé ar Phádraigín Ní Dhubhluachra, Eibhlín Ní Mhaingnéir, ó RTÉ, an t-é a bhí le Daonscoil na bliana seo a oscailt go hoifigiúil, a chur in aithne don lucht éisteachta. Rinneadh sin, cé nár ghá, i ndáiríre, a leithéid a dhéanamh, tharla gur de bhunadh na háite í, agus ansin labhair Eibhlín linn. Rinne sí a gnó, cuid mhaith, trí mheán na Ghaeilge, agus léirigh dúinn, go mba chumhacht táite a bhí in RTÉ, ó thús. Chabhraígh sé le meon aontaithe a chothú sa phobal. Chuir na Stáisiúin Áitiúla go mór leis an obair chéanna sin, nuair a thainig ann dóibh siúd. Chabhraigh Raidió na Gaeltachta le pobail na Gaeltachta a tháthú le chéile freisin, ach ag an am gcéanna, rinne sé an Ghaeilge a scoitheadh amach ó thionhar an Stáisiúin Náisiúnta. Níl dabht, ar sise, ach gur thuig daoine, cúig bliana is seachtó ó shoin, go ndéanfadh an Raidió éacht, amach is amuigh, don Ghaeilge, ach ní mar sin a bhí, bíodh gur dhein an Stáisiún an-obair leis an teanga a chothú agus a fhorbairt, ach ní raibh riamh, nó níl anois, ár ndóthain Gaeilge ar RTÉ, agus anois, is dócha go bhfuil sé ró-dhéanach tada a dhéanamh faoi, go háirithe, nuair a chuireann tú san áireamh na fadhbanna éagsúla atá ag cur as don Stáisiún, i láthair na huaire seo, agus i measc na bhfadhbanna sin uilig, tá fadhb an airgeadais. Mar bhuille scoir, d’fhógair Eibhlín Daonscoil na bliana 2001, oscailte go hoifigiúil.
Roibeárd Ó Ceallaigh a bhí mar chathaoirleach don chuid eile den chlár, agus b’eisean a chuir Léachtaí na hoíche, Ian Ó Laoi, Cartlannaí le RTÉ, in aithne don lucht éisteachta. Dúirt Roibeárd linn, go mba mhúinteoir é Ian, ar feadh scathaimh, go raibh sé pósta, agus go raibh sé bliana déag caite aige mar chartlannaí leis an Stáisiún Naisiúnta, agus chomh maith le sin, go raibh sé ina léiritheoir cláracha freisin.
.
Tháinig Ian Ó Laoi fhéin ar an bhfód ansin, agus labhair faoi bhunú Raidió Éireann, a chéaduair, ar Lá Coille, sa bhliain 1926. Dubhglas de hÍde a rinne an oscailt. Dúirt Dubhglas go mba náisiún ar leith i Éire, agus go gcloisfeadh an domhan mór faoi sin, feasta, tríd an stáisiún nua raidió a bhí á oscailte aige, dár ndóigh. Tuigeadh dó, go mbeadh an-chuid Gaeilge le clos feasta ar an Raidió céanna sin, toisc gurbh í an Ghaeilge leathchois an náisiúin, agus gurbh iad na cluichí, an ceol, agus na nósanna, an chos eile. Tuigeadh dó go dtiocfadh an lá, nuair a bheadh an tír agus an Raidió, Gaelaithe agus Gaelach, nó chonacthas dó, go mba spota mí-shláintiúil é an Galldachas, agus go gcaithfí í a ghearradh amach, faoi mar a dhéanfaí le galar contúirteach ar bith.
Ní raibh an dearcadh sin réadúil, agus bíodh go raibh a lán a d’aontódh leis, ag an am gcéanna, bhí roinnt mhaith eile a bhí frithghaelach go maith, agus bhíodh sruth litreaha uathu-san le léamh go rialta ar na nuachtáin.
.
Labhair Ian freisin, faoi na cainteanna breátha a craoladh i nGaeilge, ag daoine cosúil le Leon Ó Broin, An Seabhac, Máire, agus tuilleadh, ar liosta le háireamh iad anois, ach taobh le sin, bhí daoine a thuig go mba ghléas Galldaithe, agus Seoinínteachta, é an stáisiún, 2RN, mar a thugtaí ar ár stáisiún náisiúnta, an t-am sin. Rinne Andrias Ó Muimhneacháin a chion fhéin, trí chláracha agus drámaí i nGaeilge a chur ar fáil don stáisiún. Craoladh freisin, sna triochaidí, cláracha, trí Ghaeilge, do pháistí, agus bhíodh an nuacht i nGaeilge ceithre huaire sa tseachtain. Ach faraoir géar! ní raibh aon taifead de na cláracha sin ag an léachtaí le casadh dúinn, toisc nach raibh aon ghléas taifeadtha ag an Staisiún go deireadh na dtriochaidí.
.
Dhéanaidís Drámaí freisin, agus chraolaidís beo iad, agus sheinn sé sampla as “Brian agus an Claíomh Solais”, Geamaiareacht ón Abbey, a craoladh sa bhliain 1949, agus tuigeadh dúinn uilig go raibh sé thar cinn, agus an láithriú an-ghairmiúil.
Thart faoi aimsir an chogaidh, d’éirigh an Stáisiún tinn tuirseach den tsíorchlamhsán ón gConnradh, agus ó Ghlún na Bua. Thart faoin am sin, mhol Proinsias Mac an Bheatha, go ndéanfaí ceachtanna Gaeilge a chur i láthair an phobail, trí úsáid a bhaint as na nuachtáin, agus as an raidió, ag obair i gcomhar le chéile. Is dócha gurbh iad cláracha Aindriais Uí Muimhneacháin “Listen and Learn” an toradh a bhí ar an gcineál sin argóna, ar ball. Moladh, thart ar an am sin, go mbunófaí stáisiún Gaeilge, ach níor tháinig aon toradh ar an moladh céanna sin, ag an am.
.
Sna dachaidí, thosaigh an stáisiún ag cur craoltóirí amach ar fud na tíre, ag bailiú oidhreacht Gael, ó cheann ceann na tíre. Rinneadar idir amhráin, cheol agus scéalta, a thaifeadadh, agus sa tslí sin, rinneadar an-chuid dár n-oidhreacht, agus dár ndúchas a shábháil, agus a chur in áirithe do na glúnta a bhí le teacht. B’in mar a tharla go ndeachaigh na hAonaid Taistil síos faoin tír, ach go háirithe ar fud na nGaeltachtaí uilig, ag bailiú agus ag bailiú leo, ó cheann ceann na bliana. Is cinnte gur tuigeadh dóibh, go raibh tábhacht ag baint leis an obair a bhí ar siúl ag na hAonaid chéanna sin. Cuireadh craoltólirí díograiseacha i mbun na hoibre céanna sin, daoine ar nós, Séamas Ennis, Seán Mac Réamainn, P. Ó Conluain, agus a leithéidí. Ní haon ionadh, mar sin, gur éirigh go seoigh leis an ngnó a bhí idir lámha ag na daoine céanna sin, nó bheadh sé deacair a gcomh-mhaith de chraoltóirí a fháil, áit ar bith i dtír seo na hÉireann.
.
Le tábhacht na hoibre sin uilig a rinne an stáisiún s’againne a léiriú, chas an léachtaí sleachta as seacht dtaifeadadh, a rinneadh ag deireadh na gcaogaidí dúinn. Cainteoirí ó dhúchas, den chuid ba mhó, a bhí i gceist sna taifeadtaí céanna sin, ach sa lá atá inniu ann, tá na Gaeltachtaí beaga sin uilig caillte, agus murach na dtaifeadtaí sin, bheadh muid dall ar fad ar fhuaimeanna, ar leagnacha, agus ar bhlas, na nGaeltachtaí sin.
Nuair a tuigeadh go raibh cos amháin le Peig Sayers san uaigh, tuigeadh sa stáisiún, go raibh sé in am acu dul síos chuici, agus roinnt áirithe dá seanchas, agus dá scéalta, a thaifeadadh. Chuaigh Seán Mac Réamainn síos ansin, sa bhliain 1947, agus rinne an beart, ach ar ámharaí an tsaoil, mhair Peig bhocht dhá bhliain déag eile ina dhiaidh sin!
.
Fear eile ar dhein an léachtaí tagairt dó ba ea Ciarán Mac Mathúna. Ba sa teanga a chéadchuir Ciarán suim, agus bhí an-luí aige leis an seanchas. D’éirigh leis caint agus seanchas Mhichíl Uí Chorrdhuibh a thaifeadadh, agus bhí ar ár gcumas, cuid bheag dá chuid cainte siúd a chlos.
.
Fear eile a chaith a dhúthracht, le Gaeilge a chur in oiriúint don raidió, ba ea Peadar Ó Dubhda as Dun Dealgan. Rinne seisean roinnt mhaith cláracha Gaeilge, agus chraol sé iad freisin, agus caithfidh mé a rá, gur bhain mé fhéin an-taineamh as na cláracha céanna sin, ina lá. Thart ar an am sin freisin, craoladh cláracha nuachta, ar nós, “Nuacht anall, Nuacht abhus”, agus bhí foireann taistil ag gabháil don chlár sin, agus iad ag dul ó cheann ceann na tíre, ag iarraidh nuacht an lae a bhailiú agus a chur ar fáil trí mheán na Gaeilge.
Rinne an stáisiún a chion fhéin freisin, le canadh ar an sean-nós a chur i mbéal an phobail, trí chuireadh a thabhairt do chantairí sean-nóis teacht, agus a scileanna a thabhairt leo, go lár an aonaigh, le go gcloisfeadh an pobal uilig iad.
.
Anuas go dtí bunú Raidió na Gaeltachta sna seachtóidí, bhí an-obair déanta ag Raidió Éireann i ngort na Gaeilge, bíodh go nglactar leis anois, nár leor é, ach, nuair a bunaíodh an Stáisiún Gaeltachta, tháinig cúlú ar shaothrú na Gaeilge ar Raidió Éireann, uaidh sin amach. Is dócha gur tuigeadh don lucht bainistíochta, go nglacfadh Raidió na Gaeltachta an gnó sin idir lámha feasta, agus caithfear a admháil, go bhfuil an-obair déanta ag Raidió na Gaeltachta, i measc phobail na Gaeilge, in Éirinn, agus thar lear, san idirlinn. D’éirigh leo na pobail le Gaeilge a tháthú ina bpobal aontaithe amháin, agus d’éirigh leo freisin, dul amach chuig na dúichí iargúlta, scoite, agus iad a cheangal agus a shnaidhmeadh le chéile, trí mheán na teanga.
.
Bíodh go raibh sé roinnt déanach nuair a bhí an focal deiridh ráite ag an léachtaí, ag an am gcéanna, cheadaigh an cathaoirleach roinnt áirithe ceisteanna ón urlár, agus nuair a bhí sin críochnaithe, chas an cathaoirleach fhéin téip dúinn de chlár a chuir Raidió Chill Chainnigh amach, roinnt blianta ó shoin, clár ina raibh Micheál Ó Bolguidhir á chur faoi agallamh, agus é ag cur síos ar bhunú an Chonartha anseo sa Chathair Álainn, agus chuir sé síos freisin, ar obair na Craoibhe áitiúla anseo, ó bunaíodh í, anuas go dtí a lá fhéin. Cuireadh an-suim sa taifeadadh sin.
.
Fógraiodh deireadh an chláir don oíche sin, ach moladh do na scoláirí a bheith réidh agus ullamh don Turas Bus, an lá dár gcionn, nuair a thabharfaí ar thuras, faoi stiúir an treoraí cháiliúil, Pat Nolan, S.E.R.T.O., iad, agus cuireadh fainic orthu bheith thíos ag Teach an Rútaigh ag a dó a chlog, nó ní fhanfadh an bus ró-fhada ag an ionad sin dóibh. Cuireadh fainic na bhfainic orthu freisin, bheith i láthair in Óstán Chill Chainnigh, Oíche Shathairn, nuair a bheadh ceol agus amhránaíocht acu, agus nuair a sheolfaí leabhar nua filíochta an Bhairéadaigh, “Fataí Rómhair”, i láthair a phobail anseo in Osraí, agus gan dabht, dhéanfadh sé roinnt dá dhánta a aithris don slua a bheadh i láthair an oíche sin.
.
Chaitheamar seal ag caint agus ag seanchas ansin sular thugamar an bóthar abhaile orainn fhéin. Togha oíche, togha léachta, agus togha chomhluadair.
*********************
Peadar Bairéad.
*********************
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
D í r b h e a t h a i s n é i s e i l e .
************************
.
The Autobiography…………………………………………………an chéad chló………2002.
le
NIALL QUINN……………………………………………………………………………….€28.99.
.
*********************************
.
Roinnt míonna ó shoin, scríobh mé alt faoi Bheathaisnéis eile, an bheathaisnéis cháiliúil úd faoi Roy Keane, an bheathaisnéis sin, a scríobh Roy fhéin, i gcomhar le hEamon Dunphy. Bhuel, nuair a bhí mé ag cur críche leis an bpíosa sin, rinne mé tagairt do dhírbheathaisnéisí le peileadoirí cáiliúla eile, a bheadh ag teacht ar an margadh, sár i bhfad, agus go raibh seans ann, go scríobhfainnse píosa faoi cheann nó dhó acu, dá bhfaighinn an deis chuige, amach anseo. Bhuel, fuair mé an deis sin, nuair a bhronn duine áirithe cóip den “Autobiography” seo le Niall Quinn, a tháinig ar an margadh, ag deireadh na bliana seo caite, orm. Peileadóir Éireannach eile is ea Niall, a bhfuil clú agus cáil bainte amach aige, ó cheann ceann na cruinne, áit ar bith a imrítear Sacar inti. Nílim ag maíomh anois, go bhfuil sé ar aon leibhéal le Roy, ach, ag an am gcéanna, nílim ag rá nach bhfuil a chlú agus a cháil tuillte, agus tuillte go maith, aige ar fhaichí imeartha ar fud an domhain mhóir, nó shaothraigh sé go dian ar son a thíre ar na faichí céanna sin, am ar bith ar iarradh air an geansaí uaine a chaitheamh. D’imir sé uair is nócha ar son na hÉireann, ón mbliain 1986 i leith, nuair a chéadimir sé dá thír, agus i nDeireadh Fómhair na bliana 2001, ar a thriocha cúigiú breithlá, d’éirigh leis craobh faoi leith a bhaint, nuair a d’éirigh leis níos mó cúla a scóráil ar son a thíre, ná Éireannach ar bith eile, riamh, agus ní beag ná suarach an focal é sin.
I mBaile Átha Cliath a rugadh Niall Quinn, sa bhliain 1966 agus ba ann a tógadh é freisin, i gCrumlin, ar imeall na cathrach sin, agus ó tharla go mba as Tiobraid Árann dá athair, chuir sé spéis san iománaíocht ó thús, agus bhí ag éirí go galánta leis sa chluiche sin, ach dár ndóigh, ba dhual athar dó é, nó bhí an t-athair céanna sin ar cheann de na hiománaithe ab fhearr sa Chontae cáiliúil sin, ina lá, agus níl dabht ar domhan ann, ach go mbainfeadh sé cáil agus clú amach dó fhéin, sa chluiche sin, murach go raibh air an bád bán a thabhairt air fhéin, sular shnasaigh sé a scileanna go dtí an leibhéal ab airde.
Ach is faoi Niall fhéin atá muid ag caint, agus sula raibh deis ag an ógánach céanna sin a chumas mar iománaí a chruthú i gceart, fuair sé cuireadh ó Chlub Peile Arsenal, seal a chaitheamh leo thall, féachaint an raibh cumas peile ann, agus dá mbeadh, bhuel, bheadh siad sásta conradh peileadóra a shaighneáil leis, rud a chuirfeadh ar a chumas ansin bheith ina pheileadóir gairmiúil. Ghlach sé leis an gcuireadh, agus chuaigh anonn go Londain, agus de réir a chéile, d’éirigh leis clú agus cáil a bhaint amach dó fhéin mar pheileadóir, thall, agus chomh maith le sin, bhí a ainm inairde mar Pheileadóir idirnáisiúnta, ar Fhoireann na hÉireann. Níor fhan sé le Club Peile Arsenal an t-am uilig sin áfach, nó chaith sé sealanna ag imirt le clubanna eile, le Cathair Mhanchúin, agus le Club Peile Sunderland, freisin.
Tá sé spéisiúil, gur chuir sé suim ar leith i Jack Doyle, agus ba é an chúis a bhí le sin nó, go ndeireadh a athair leis, le linn a óige, gan Jack Doyle a dhéanamh de fhéin, is docha gurbh é ciall a bhí aige le sin nó, gan amadán a dhéanamh de fhéin, mar ba fhear é Jack, a bhain clú domhanda amach dó fhéin mar dhornálaí, agus a rinne carn mór airgid dá bharr, ach chaill sé an t-airgead céanna sin, go fánach uaidh, ar ball, ach, ba chuma leis, nó tuigeadh dó, go bhféadfadh sé a fhortún a dhéanamh arís, dá mba ghá. Féach mar a chuireann an t-údar fhéin é…
‘Dont do a Jack Doyle on it now, will ya,’ he’d say. ‘Dont do a Jack Doyle.’
Ach ba bheag aird a thug Niall óg ar chomhairle úd a athar, nó féach mar a tharla…
“Perversely, of course, Jack Doyle became a hero for me. Something about the way he strolled through life, always sticking to the sunny side of the street. That appealed to me. Jack won a fortune and threw it away again, he believed that a generous man never went to hell, he married the most beautiful woman in the world, and he entered each act of his life with the same bubbling optimism he had when he started out.”
Chuir mé an t-athlua fada sin isteach ansin, nó tar éis dom an leabhar a léamh, tuigtear dom, go ndeachaigh dearcadh Uí Dhúill i gcionn go mór ar an údar, le linn a shaoil fhéin. Cuma céard a tharlódh dó, bheadh sé ar a chosa gan aon ró-mhoill arís, sea agus chuimhnigh Niall freisin, ar na línte úd le Kipling, file a chuaigh i gcionn go mór ar Jack fhéin…
If you can make one heap of all your winnings
And risk it on one turn of pitch-and-toss
And lose, and start again at your beginnings
And never breathe a word about your loss….
Sea, agus bíodh gur fágadh Jack bocht gan sciúrtóg i ndeireadh thiar, níor bhain sin dá bhonna é, ach oiread. Shiúladh sé sráideanna Átha Cliath go spleodrach, agus rós dearg á chaitheamh, mar phabhsae brollaigh aige.
Tabhair faoi deara, mar sin, agus an leabhar seo á léamh agat, go bhfuil cosúlachtaí doshéanta idir Jack agus Niall s’againne.
Taitníonn cur chuige an údair, sa dírbheahaisnéis seo, go mór liom, nó tá an dá thrá á fhreastal aige, tríd an scéal, ó thús deireadh, agus ní hé dála an ghobadáin é, – an t-éan úd ar theip air an dá thrá a fhreastal, – nó éiríonn go seoigh le Niall Quinn sa bhfiontar sin. Ar an gcéad dul síos, tá a scéal fhéin á insint aige, agus anuas ar an scéal sin, agus fite fuaite tríd, tá scéal eile á ríomh aige, agus sin scéal fhoireann na hÉireann i gCorn an Domhain, amuigh ansin sa tSeapáin agus sa Chóiré, sa bhliain úd 2002. I gcás an dara cuid sin dá scéal sin, bhuel, nárbh é sin buaic agus barr a réime fhéin, mar pheileadóir é. Le sin a léiriú dúinn, tosaíonn sé ar a scéal a ríomh, le díriú isteach ar a chluiche deiridh i gCraobh úd an Domhain sa Pheil, agus osclaíonn sé a chroí dúinn uilig ansin. É i mbarr a réime, na sluaite á mhóradh, meas ag a chomhimreoirí air, é ina churadh ag lucht leanta na foirne Éireannaí. Seo an bhuaic atá bainte amach ag an ngasúr óg sin as Crumlin, Átha Cliath. B’fhéidir go bhfuil ceataí sa scéal áfach. B’fhéidir nár éirigh leo an Chraobh a sciobadh leo ar Pháirc Peile úd Suwon na Cóiré Theas, agus b’fhéidir go raibh cuid áirithe dá locht sin ar Niall fhéin, ach, ligimis do Niall, an ghlóir dochuimsithe sin a bhlaiseadh ina iomláine…Eistimis leis….
“Summertime and I’m lingering on a field in the town of Suwon, somewhere in South Korea, gazing up at a cliff of green and white and orange, speckled with faces. Some people are crying, some are laughing; all the faces are red from excitement. I’m lingering because probably I’ll never stand in a place like this again. This is goodbye – a guilty farewell…………I’ve kept mine. It’s my last Irish jersey. Years from now I’ll take it our and these moments will come swimming back; the end of the good times”
Sleamhnaíonn sé siar go héasca ansin go laethe a óige i gCrumlin, agus a smaointe ar Jack Doyle, agus chomh héasca céanna arís, sciúrdann sé chun tosaigh, go laethe glórmhara Chorn an Domhain, agus sin a chur chuige tríd an leabhar uilig, ó thús deireadh.
Ní call dom a rá, nach bhfuil fúm anseo, cuntas iomlán a thabhairt daoibh, ar imeachtaí an údair, ó thús deireadh an scéil. Fágfaidh mé fúibh fhéin é an t-eolas sin a bhailiú daoibh fhéin, ach ag an am gcéanna, ní fhéadfadh duine gan a thabhairt faoi deara, go dtugann Niall an taobh eile de scéal Roy Keane dúinn, éiríonn leis, a chur ar ár súile dúinn é, nach raibh iomlán an chirt ag Roy, agus éiríonn leis freisin, a chur ina luí ar an léitheoir, go ndeachaigh sé fhéin, agus roinnt imreoirí eile, píosa fada, agus iad ag iarraidh réiteach a dhéanamh idir an dá reithe troda úd, Roy Keane agus Mick McCarthy. Tugtar faoi deara, nach bhfuil aon chloch sa mhainchille aige do Roy, nó dóibh siúd a d’aontaigh leis, san easaontas úd a rinne an donas ar Fhoireann na hÉireann, ina n-iarrachtaí le Craobh an Domhain a sciobadh ó náisiúin eile an domhain mhóir. Mar sin, tá lucht leanta sacair faoi chomaoin ag Niall Quinn, as an taobh eile seo den scéal a leagan os ár gcomhair amach, ionas go bhfuil anois ar ár gcumas, breith chóir a thabhairt, ar ar tharla amuigh ansin ar pháirceanna peile na Seapáine agus na Cóiré.
Tugann an léitheoir faoi deara freisin, nach ndeanann an t-údar seo iarracht ar bith ar mhadraí a chur i bhfuinneoga, nó dallamullóg a chur ar a léitheoirí. Dathaíonn sé an pictiúr díreach mar a fheictear dó fhéin é, sa chaoi, go dtuigtear don léitheoir láithreach, go bhfuil lomchlár na fírinne á insint dó ag an scríbhneoir seo. Níl cur i gcéill ar bith ag baint leis an scéal seo, dathaíonn an t-údar é fhéin, díreaach mar a fheictear dósan é. Ní cheileann sé tada orainn, faigheann muid pictiúr an údair..’warts and all’, mar adúirt an té adúirt.
Nár dhrabhlásach an saol a chaith roinnt mhaith peileadóirí gairmiúla, an tráth úd? Féach ar an méid cearrbhachais a bhí ar siúl ina measc, agus an méid airgid a chaitheadar uathu go fánach, sa tslí sin. Nach bhfuil a chuma ar an scéal, nár aibigh siad, faoi mar a d’aibigh a gcomhaoisigh, a raibh orthu a mbeatha a thuilleadh le hallas a malaí, amuigh sa tsaol mór. Nuair a chuireann tú le sin, an méid ama a chaith roinnt acu ag ól, chuirfeadh sé ionadh ar dhuine, conas a d’éirigh leo peil a imirt go gairmiúil, in aon chor.
Insíonn Niall dúinn freisin, faoin trioblóid uilig a fuair sé óna ghlúna. Ba bheag nár cailleadh dá bharr é. Ach cosúil le Jack Doyle arís, bhí ar a chumas filleadh arís ar a cheird, agus ba iad a bhlianta deireannacha mar pheileadóir gairmiúil na blianta ab fhearr ar fad, agus ba sa tráth sin, a shroich sé buaic a cháile, agus dár ndóigh, níl sé críochnaithe fós leis an bpeil chéanna sin, nó faoi láthair, tá sé bainteach fós le Foireann Sunderland, agus chuile chosúlacht ar an scéal, go n-éireoidh leis cur lena cháil sa tionscadal nua sin freisin.
Rud amháin eile a chuir ionadh mo dhóthain ormsa, ba ea an chaoi ar oibrigh Niall le teacht ar réiteach eicínt le Roy Keane. Bhí sé i dteangmháil leis an dlíodóir úd, ó Cinneide, an fear sin a bhí mar chomhairleoir ag Roy, agus iad ar an míle dhícheall ag iarraidh fadhb Saipan a scaoileadh. Tuigeadh dóibh beirt, uair amháin, go raibh an réiteach déanta acu, ach ansin, thit an tóin as chuile shórt, agus b’éigean dóibh aghaidh a thabhairt ar Chorn an Domhain, gan Roy. Níl dabht ar bith ann, ach go raibh fonn, agus dhá fhonn, ar Niall, an tsíocháin a dhéanamh idir Roy agus Mick McCarthy, ach theip glan air sin a dhéanamh, ach tá dóchas aige fós, go dtiocfaidh an lá, nuair a imreoidh Roy arís sa gheansaí uaine. Féach mar a chuireann sé i ndeireadh an leabhair é ……
Roy is down but not out, facing suspensions from what I think is a vindictive FA. He’ll be back and he’ll be stronger. The terrible isolation of a great player is beginning to come to an end now. I hope. His genius deserves the dignity of respect. I’ll say it once more; I hope someday soon to pay money to see Roy Keane play in an Irish jersey again. I don’t know how that can happen, but it must.
Sea, agus déarfainn gurb é sin mian chroí Roy Keane fhéin freisin, ach ní bheidh sé chomh héasca sin ar fad, sin a thabhairt i gcrích, ach tá súil againn uilig, geall leis, go bhfeicfear an lá sin, sára fada, agus ó tharla go bhfuil bainisteoir nua againn ar Fhoireann na hÉireann anois, b’fhéidir gur fusaide réiteach a dhéanamh, Mick a bheith imithe as an bpost sin. B’fhéidir gurbh olc an ghaoth nach séideann maith do dhuine eicínt!
.
.
***************
Peadar Bairéad.
***************
.
.
.
B e a n d e n L u c h t S i ú i l .
*********************
.
……………. N A N ………………..
The Life of an Irish Travelling Woman………………………………….céad chló…1986.
le
Sharon Gmelch…………………………………………………………………………………..£10.95.
.
******************************
.
.
Leabhair mhór-ráchairte is mó a bhíonn idir chamáin agam sa cholún seo, leabhair a bhíonn díreach tar éis teacht ar an margadh, agus leabhair freisin, a gcuirim fhéin suim, agus dhá shuim fiú, iontu. An babhta seo áfach, ní leabhar dá leithéid atá i gceist agam, nó cuireadh cló ar an leabhar seo, a chéaduair, sa bhliain 1986, sé bliana déag ó shoin, anois.
Tuige mar sin, a bhfuil léirmheas á dhéanamh agam ar leabhar chomh haosta sin?
Bhuel, tharla gur tugadh an leabhar sin dom, ar na mallaibh, agus gur léigh mé é, agus geallaimse dhuit é, a chara, gur bhain mé an-taitneamh as. Ar an ábhar sin, tuigeadh dom, gur chóir dom é a lua anseo i mBéal an Phobail, ar eagla nár léigh tú fhéin é, nó is é mo thuairim fhéin, gur leabhar é, a thugann léargus faoi leith dúinn, ar shaol duine den lucht taistil.
Sharon Gmelch a chuir an leabhar i dtoll a chéile. Anois ní ghnáth leabhar beathaisnéise atá againn anseo, nó ba é an chaoi ar chuir Sharon aithne ar Nan a chéaduair, nó mar mhac léinn ag déanamh taighde dá céim san Antraipeolaíocht. Rinne sí an staidéar sin i dtús na seachtóidí, idir 1971 agus 1972, tráth raibh sí ag déanamh taighde ar an lucht taistil.
My initial research with Travellers focussed on this issue, examining the ways in which Traveller culture differs from that of settled Irish and the type of interaction that takes place between members of the two groups. (The Emergence and Persistence of an Ethnic Group: The Irish Travellers, Ph.D. Dissertation, University of California, Santa Barbara, 1974)
Thosaigh sí ar a staidéar, le tréimhse a chaitheamh ag dul ar chuairt chuig campa an lucht taistil, i Holylands chuile lá, ar feadh sé seachtaine, agus ansin, mhol cuid den lucht siúil di, seal a chaitheamh in éintíos leo sa champa, nó bhí airgead á chur amú aice, ar lóistín taobh amuigh, agus ansin ag teacht isteach chucusan, chuile lá. Ghlac Sharon agus a fear céile, George, leis an dtairscint sin le fonn, agus mar sin, le taighde ceart a dhéanamh ar shaol an lucht taistil, shocraigh Sharon agus a fear, George, antraipeolaí aithnidiúil freisin, dul chun cónaithe le comhluadar Nan, sa bhliain 1971, agus i Samhradh na bliana sin, cheannaigh siad vaigín agus láir, agus isteach leo i gcampa an lucht siúil, i Holylands. Chaith siad tarraingt ar bhliain in aon champa leo, agus ba sa tréimhse sin, a chuir Sharon aithne cheart ar Nan agus ar an lucht siúil.
Ar ball, d’fhill sí ar Nan arís is arís, idir na blianta 1976 agus 1981. I rith an ama sin, chaith sí tréimhsí, chuile bliain, i gcomhluadar Nan, le fios fátha gach scéil a fháil on mbean í fhéin, agus rinne sí taifeadadh ar cheithre huaire fichead de chaint agus de chomhrá Nan, agus chomh maith le sin, bhí carn nótaí. a scríobh sí ag an am, aice, le beathaisnéis na mná taistil seo, a chur i dtoll a chéile, agus sa chaoi sin, chuir Sharon leabhar iontach ar fáil dúinn, leabhar inar dhein sí togha na scríbhneoireachta, agus rogha na hantraipeolaíochta, a fhí ina chéile.
Saolaíodh Nan, Lá Samhna, sa bhliana 1919. Lá fuar, fliuch, feannaideach, a bhí ann, agus, faoi mar a chuir sí fhéin é…
She was born “under a bush,” as she described it, on the roadside outside Granard, a small village deep in the Irish Midlands. Nan’s Mother was camped in a tent with the older children and her own mother. Nan’s father was serving in the British Army.
Deir an t-údar linn, go raibh aithne ar an nGranard céanna mar “the back of beyond” agus deir sí freisin, go raibh cáil na sprionlaitheachta ar a muintir. Sarah Power, a bhí ar a máthair, agus bhí cáil na scéalaíochta ar a seanmháthair, Oney Ward. John Donohue, a bhí ar a hathair, glantóir simléar ba ea é, ceird a chleacht a athair roimhe, agus a athair siúd roimhesean freisin, ach cosúil le roinnt mhaith Éireannach eile, liostáil sé in arm Shasana, le linn an chéad chogadh domhanda. Gortaíodh é sa bhFrainc, agus é ina bhall den 47ú Reisimint d’Arm Shasana. Bhí a shliocht air, nó d’fhan a thoradh sin leis an chuid eile dá shaol. Dhealródh sé go raibh teach ag muintir Nan, in Edgeworthstown, tráth raibh sí ag fás suas ina girseach. Ba é an rud ba mhó a thaitníodh leo uilig, teacht na Féile Pádraig, nó ba thuar é sin go raibh sé in am dóibh tabhairt faoi bhóithre na Banban. B’in an saol a thaitin leo.
We used to love for me father to leave the house to travel, Sharon. We never used to go till March – till St. Patrick’s Day. “I wish to God it was the seventeenth of March, Paddy’s Day, when the stones turn in the water,” me father’d say.
Théadh a hathair amach i mbun a cheirde fhéin, ag glanadh simléar, ar fud na dúiche, nó bhí a chustaiméirí fhéin aige, daoine nach ligfeadh duine ar bith eile i ngar dá simléirí, ach John Donohue, nó bhí aithne acu air, agus tuigeadh dóibh, go mba dhuine le trust é.
Asal agus cairt a bhí ag John, lena ghiúrléidí a iompar dó, ó áit go háit, agus ó bhaile go baile, cosúil, ar bhealach, le seanPhádraic Ó Conaire, tráth thug seisean bóithre na Banban air fhéin. Fad is a bheadh athair Nan i mbun a cheirde fhéin, théadh na mná timpeall ó dhoras go doras, ag díol neathanna beaga, as ciseán, le mná na bhfeirmeoirí. Sa tslí sin, bhailíodh siad airgead, nó earraí, ar nós uibheacha, siúicre, tae, bainne, glasraí, nó fataí. D’fhillfeadh siad ar a mbunáit, chuig a gcampa, chuile thráthnóna, le beile na hoíche a ghléasadh, agus le codladh a dhéanamh, ach le giolc an ghealbhain, bhídís réidh le bóthar a bhualadh arís. Nuair a ghiorraíodh na laethe, agus nuair a théadh an aimsir in olcas, ansin d’fhillfeadh muintir Nan ar a dteach in Edgeworthstown, leis an nGeimhreadh géar, gáifeach, a ligint tharstu ansin, faoi dhíon, mar adeiridís. Cé nach raibh ina dteach ach teach an-bheag, ag an am gcéanna, ba leo fhéin é, agus choinníodh sé fuacht agus fearthainn uathu, le linn na drochaimsire.
Aon duine dhéag a mhair in ál a tuismitheoirí, agus choinníodh iad gnóthach, chuile lá riamh, dár le Nan, bíodh nach raibh sé éasca a leithéid a dhéanamh. Agus tógadh go maith, agus go cúramach, iad. Féach mar a chuirtear sa leabhar é…
My parents were very religious agus hardworking. They didn’t believe in swearing, though they did. And they believed in going to church every Sunday, though they didn’t. But the children had to go. “Out!” We could be dying with flu or anything and still we had to get out.. At night me father would throw himself on his knees at the fire and he’d take the rosary beads and we’d answer him. You’d have to answer him. And they got every one of us to school.
Tugann an méid sin léargus dúinn ar shaol, agus ar chreideamh, an lucht siúil, an tráth úd, i bhfichidí na haoise seo caite. Ní raibh Nan fhéin ró-thugtha don scoil, nó don scolaíocht, ach oiread, cé gur éirigh go maith lei sa Ghaeilge. Féach freisin, an bród a bhí uirthi, nuair a mhol an tEaspag í, Lá an Chomhneartaithe.
Níor mhair óige Nan i bhfad áfach, nó chomh luath is a shroich sí an ceathair déag, ruaig an t-athair as an teach amach í, agus dúirt lei, go raibh sé in am aice, bheith ag déanamh as di fhéin, feasta….
“Just get out,” Nan’s father said one morning. “You’re fourteen, it’s time for you to do for yourself.” And the next thing Nan knew, she was on the train for Dublin…..
Nach gcuirfeadh sin óige Pheig Sayers i gcuimhne do dhuine?
Chaith Nan seal ag obair i nDún Laoghaire, agus ansin, chuaigh sí ar ais chuig cara lei sa Mhuileann Cearr. I gceann scathaimh áfach, fuair a hathair post eile di, mar chailín aimsire do bhean, a raibh cónaí uirthi, taobh amuigh den Mhuileann Cearr, agus i gceann tamaill, chuaigh sí fhéin agus a deartháir, Willie, go Sasana, ag obair do dheirfiúr na mná sin. Thaitin an obair sin lei, agus thaitin na daoine lei. Chaith sí seal maith ansin, thíos seal, agus thuas seal, faoi mar a tharlaíonn do chuile chríostaí, ach ar deireadh, d’fhill sí ar Éirinn arís, nuair a bhí a máthair tinn, breoite, le cabhair a thabhairt dá hathair leis na páistí a thógáil. Bhí Nan scór bliain d’aois, ag an am. Féach mr a chuir sí síos ar an tráth sin dá saol …
“Wasn’t it a big miss I didn’t stay in England, Sharon,” she often said to me when depressed. “ I had me chance that time. I wish to God I never left England” And when her sons and daughters made her angry, Nan would yell, “I may look thick and ignorant now but I worked with first-class people.”
Níor fágadh i bhfad díomhaoin í áfach, nó ba ghearr ina dhiaidh sin, go raibh cleamhnas déanta ag a hathair di, agus pósadh í fhéin agus Jim Browne, bíodh nár thaitin an fear céanna sin riamh lei, olc maith nó dona…
“Browne’s a lovely gentleman” me father said to me one day. “ A fine man. He’s quiet and respectable. You should marry Brown.”
“No! No marriage!” I roared and I run off through the fields.
Pósadh iad áfach, sa Mhuileann Cearr, ar an 21ú Iúil 1939, ach má pósadh fhéin, ba bheag grá a bhí eatarthu riamh, agus ba é deireadh na mbeart é nó gur thréig sí é.
Ar ball, casadh fear eile uirthi. Mick Donohue a bhí air, agus é triocha bliain d’aois. Baintreach fir ba ea é, agus ceathrar mac mar mhuirín air. Thug an bheirt leannán aghaidh ar an Tuaisceart, i bhFómhar na bliana 1943, agus thaitin an taobh tíre sin, agus a muintir, go mór leo, bíodh go raibh siad beo bocht, ag an am, gan champa fiú, le fothain oíche a chur ar fáil dóibh, ach iad ag codhladh amuigh, áit ar bith a mbeadh foscadh le fáil acu. Chuaigh siad ag taisteal ansin, agus uaidh sin amach, chónaigh siad mar lanúin phósta. Fuair siad amach go raibh muintir an Tuaiscirt cairdiúil, carthannach, fial, agus ionraic, sea, agus iad sásta dul trí choiscéim na carthannachta, le teacht i gcabhair ar an strainséar.
Ní raibh locht ar bith le fáil aice ar Mick, i dtosach, ach de réir a chéile, chuaigh a ghrá di i bhfuaire, agus dheineadh sé í a bhatráil, agus a bhuaileadh, ar an chúis ba lú, nó gan chúis ar bith, dá dtogródh sé. Oíche amháin, ar a mbealach abhaile ón mbaile mór, agus Mick maith go leor, nó níos fearr fiú! Thug sé fuithi, á leadradh, agus a ciceáil. Féach ar seo…
Mick started beating me coming along the road, kicking me. There was a dyke at the side of the road, even with the road, and the land was all a swamp – all dirty muck. But anyhow, Mick was beating me and he kicked me right into the muck. Mick seen me go down, but he walked on.
Ba chuma le Mick ann nó as di, ach bhí an t-ádh uirthi go raibh feirmeoir ag gabháil an bhealaigh, ag an am, agus gur éirigh leis í a ardú as an scraith ghlugair amach. Murach sin, bheidh a caiscín meilte. Tharla a leithéid sin ar bhonn rialta, agus uaireanta eile, thréigeadh sé iad, gan chúis gan ábhar, agus bíodh go ndéanadh sé a leithéid, bhíodh Nan réidh, i gcónaí, dul ar ais chuige, dá ndéanfadh sé iarracht ar bith bheith mór lei arís. Tá sin beagnach do-thuigthe domsa ach go háirithe. Féach ar seo arís…
Mick understood well how hard it was, but he’d hammer me just the same when his dinner wouldn’t be ready. I used to be trembling to get Mick’s dinner made.
Is dócha gur ghlac Nan le seo mar chuid den saol, rud a bhí le fulaingt aici, nó bhí a fhios aice, go raibh Mick ag dul thar fóir, go minic…
Mick wasn’t right, Sharon. God forgive me, but he should have been shot. There’s one thing, Sharon, I’ll never tell but after that I took a black disgust to him. He was a very evil man.
Sea, thuig sí gan dabht ar domhan, go raibh an drochbhraon ann, ach ag an am gcéanna, ba é an t-aon leannán, i ndáiríre, a bhí aice riamh, agus b’in sin. Ach níl maith sa seanchas nuair a bhíonn an anachain déanta.
Bhí tréith ait eile ag baint le Nan, agus b’in gur cheap sí nach raibh tada inchurtha le taisteal ar bhóithre na Banban…
When I see a trailer or a wagon or a tent, I think freedom. Freedom and people going up and down saying “Hello,” “How are you?” “Good morning,” “it’s a grand day.” I’d love to get me basket again and go round selling to the doors, just to have a talk with the people and see different things, their gardens, and what they have. And the old Travelling People were the best hearted people, there was kindness and truth in them.
Ach sin uilig ráite aice, chaith sí bunús a saoil ag guí Dé go mbeadh teach dá cuid fhéin aice, agus go mbeadh deis aice na bóithre fada bána a thréigint. Ach nach ‘in an saol agat, a mhiceo!
Rugadh ocht nduine déag clainne di, cuid acu a thóg sí fhéin, agus cuid acu freisin, a thóg an Stát, nó institiúidí an Stáit s’againne di, ach ó thús deireadh, bhí dínit agus dáiríreacht ag baint le Nan, agus bheadh ar dhuine ar bith a admháil, go raibh an dínit chéanna sin tuillte go maith aice, nó ní fhéadfadh duine ar bith a rá, go raibh saol an mhadaidh bháin ag an Nan chéanna sin.
Léamh éigeantach, do dhuine ar bith a dteastaíonn uaidh saol an lucht taistil, in Éirinn na linne seo, a thuiscint, nó bíodh go bhfeiceann muid a gcarbháin, go minic, is annamh a fhaigheann muid aon eolas faoi áitritheoirí na gcarbhán céanna sin.
An-léamh, an-leabhar, agus má thagann tú trasna air, léigh é, nó tá mé cinnte go mbainfidh tú taitneamh as.
.
***************
Peadar Bairéad.
***************
.
English 
Gaeilge