Mar shaoránaigh fhreagracha, ag cloí go dílis le comhairle na Roinne Sláinte maidir le COVID-19, tá orainn go léir idirghníomhaíocht shóisialta a laghdú agus achar 2m a choinneáil idir muid féin agus daoine eile. Mar ainmhithe sóisialta, tá sé beagnach dodhéanta é sin a dhéanamh, go háirithe le tréimhse bhreisithe ama. Ach níl an dara rogha againn, mar más olc maoil is measa mullóg, mar a déarfá. Cén fáth na dianshrianta sin? Bhuel, táimid ag iarraidh chuar an víris a chothromú dar leis na saineolaithe atá ag tabhairt comhairle dúinn faoin gCoróinvíreas. Agus cad is brí leis an gcothromú sin, an ea? Is é atá i gceist anseo ná scaipeadh an víreas a mhoilliú, agus sa tslí sin an méid daoine infhabhtaithe leis an víreas a laghdú.  Go hidéalach, bheadh na seirbhísí sláinte phoiblí in ann déileáil le buaicráta daoine ionfhabhtaithe leis an víreas. Mar níl aon vacsaín le fáil i láthair na huaire, is é an t-aon bhealach é sin a dhéanamh ná idirghníomhaíocht shóisialta a laghdú. Caithfimid comhairle na Roinne Sláinte a dhéanamh, ní amháin dúinn féin, ach do gach duine sa tír.  Tá an dualgas poiblí sin orainn, gan dabht.

Athruithe suntasacha atá ann, agus níl sé éasca dul i dtaithí ar na cúinsí nua seo. Bímid gafa taobh istigh i rith an lae, agus tá baol ann go rachaimid as ár meabhair! Má tá tú in ann obair ón mbaile, b’fhéidir nach bhfuil an fhadhb sin agat, ach céard faoin gcuid eile againn – cad is féidir linn a dhéanamh agus muid sáinnithe sa teach ó dhubh go dubh?

Ná caill do mhisneach – tá scata rudaí le déanamh! Mar briseadh beag ón ngruaim ar fad, seo liosta beag a chuir mé le chéile ar mhaithe leis an gcraic, ach déanta na fírinne tá sé níos úsáidí dom ná mar a shamhlaigh mé!

.

10 moladh do gach duine sáinnithe sa bhaile:

Níl aon easpa nuachta le déanaí! Ach ní féidir a shéanadh go bhfuil an choróinvíreas ar bharr an liosta, i mbeagnach gach tír ar domhan. In Éirinn, tá timpeall daichead cás den víreas aimsithe agus é seo á scríobh. Tuairiscítear, áfach, go mbeidh na céadta cás eile ann istigh de choicís.  Tá srianta ar chuairteoirí i bhfeidhm i sé ospidéal agus tá cuid den champas dúnta ag Coláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath, mar réamhchúrama agus mar iarracht bac a chur ar leathadh an víris.  Dá rachadh an scéal in olcas bheadh dualgas ar an Rialtas gnóthaí agus scoileanna a ndúnadh, agus ócáidí poiblí a gcur ar ceal.  Níl aon dabht ach go mbeidh ábhar na víris mar bhun agus barr na nuachta agus beidh an dúrud nuachta ar fáil faoi go ceann tamaill. Mar sin, níl mé chun béim a chur ar an víreas féin san alt seo, ach ar an eagla a thagann in éineacht leis.

.

Nuair a léigh tú an t-alt thuas, ar tháinig beagán líonrith ort? Tháinig is dócha, agus ní rud neamhghnách é sin. Ach ar an drochuair, ní chuidíonn sé seo, beag ná mór.  Téimid thar fóir agus nílimid in ann smaoineamh go réasúnta. Ach cén fáth a dtarlaíonn sé seo?

Rinneadh taighde síceolaíochta ceannródaíoch sna seachtóidí, le beirt eolaithe shóisialta, Amos Tversky agus Daniel Kahneman. Fuair siad amach go bhfuil lochtanna nádúrtha orainn nuair a dhéanaimid breithiúnais nó tuar – ‘claonadh cognaíoch’ a bhaist siad ar an bhfeiniméan seo, agus tá go leor saghsanna ann. Bronnadh Duais Nobel na heacnamaíochta sa bhliain 2002 ar Kahneman don obair a rinne an bheirt acu. Scríobh Kahneman leabhar iontach darb ainm ‘Thinking, Fast and Slow’, agus molaim go hard é. Gan dabht, foghlaimeoidh tú rudaí fút féin sa leabhar seo nach raibh ar eolas agat – geallaim duit é!  Ar aon nós, cuirfidh mé béim anseo ar chúpla claonadh cognaíoch a bhfuil baint dhíreach acu le freagairt an phobail don víreas seo.

.

Claonadh 1: An rud atá níos éasca a shamhlú, ceaptar go bhfuil sé níos dóichí a tharlú.

An bhfaca tú an scannán ‘Jaws’ riamh? Cheapfá tar éis é a fheiceáil go mbeadh sé dainséarach dul isteach san fharraige! Ach níl ach seans beag bídeach go maródh siorc thú. Is mó seans go bhfaighfeá bás ó splanc thintrí! Ach bíonn faitíos gan bunús orainn go léir roimh shiorcanna!

Tá sé mar sin le víreas nua freisin – tá sé éasca ár dtinneas uafásach a shamhlú, agus cuireann sé sin scaoil ionainn.

.

Claonadh 2: Ní féidir brath ar iomas i gcónaí – déan na háirimh!

Cabhraíonn ár n-iomas linn breithiúnais a dhéanamh go tapa, ach déantar botúin minic go leor, go háirithe nuair a bhíonn an mhatamaitic i gceist. Seo ceist a bheartaigh Kahneman chun an laige sin a léiriú: Cosnaíonn slacán daorchluiche agus liathróid daorchluiche €1.10 le chéile. Cosnaíonn an slacán €1.00 níos mó ná an liathróid.  Cén méid a chosnaíonn an liathróid?

Má fuair tú an freagra go tapa, seans mór nach bhfuil sé ceart, agus ba chóir duit do chuid freagra a sheiceáil, go háirithe an difríocht idir costas na liathróide agus costas an tslacáin!  

Ag an am seo, níl seans mór go mbeifeá ionfhabhtaithe leis an víreas (1/75,000) agus fiú dá mbeadh, bheadh seans an-mhaith ( timpeall 85/100 (daoine aosta/tinn) – 97/100) agat téarnamh.  Gan dabht, rachaidh na huimhreacha sin in olcas, ach mar sin féin beidh seans an-mhaith agat!

.

Claonadh 3: Seachain ‘Troid nó teitheadh’.

Uair amháin, bhíomar ar ár bhfaichill ar bhagairtí a d’fhéadfadh a bheith ann, agus theithimis ar an chéad chomhartha contúirte. Cé go raibh an claonadh nádúrtha sin an-úsáideach uair amháin, sa lá atá inniu ann, cuireann sé an-imní orainn nuair nach gá é.    

Ansin, ní féidir linn smaoineamh ar aon rud eile ach an víreas, agus tugann sé sin drocham dúinn go léir. Uaireanta bímid chomh buartha sin go ndéanaimid dearmad ar na rudaí is fearr dúinn a dhéanamh chun na rioscaí víris a laghdú.

Seo na cinn is tábhachtaí: Déan iarracht mhór guaim a choinnigh ort féin (tá súil agam go gcabhróidh an t-alt seo leis sin); nigh do lámha i gceart; ná leag do lámha ar d’aghaidh agus ná bí i dteagmháil le daoine eile go fisiciúil nuair nach gá é (mar shampla ag croitheadh lámh le daoine).

.

Bíonn na tíortha Nordacha ar bharr an dréimire i mbeagnach gach suirbhé a chuireann i gcomparáid tíortha an domhain. Mar shampla, i suirbhé bliantúil a thomhaiseann sonas tíortha an domhain, bhuaigh an Fhionlainn an chéad áit don dara huair i 2019. Bhí an Iorua, an tSualainn, an Danmhairg agus an Íoslainn ard sa liosta sin freisin. Bhí Éire sa 16^ú háit sa liosta céanna, agus na Stáit Aontaithe sa 19^ú háit. Cén phríomhchúis a bhfuil ag éirí leis na tíortha Nordacha chomh maith sin, go háirithe an Fhionlainn? Cad is féidir linn a fhoghlaim?

Ar an dea-uair, tá an freagra againn, agus seo é i bhfocal amháin – ‘bildung’ – sin é bunús an tsonais!  

Sa 19^ú haois, thuig éilít intleachtúil na Fionlainne go raibh sé tábhachtach do dhaoine a bheith ag foghlaim i rith a saolta. Bhí siad cleachtadh le hobair na fealsúna Gearmáinise, cosúil le Immanuel Kant agus Johann Gottfried von Herder. Nuair a bhí oideachas maith ag duine, bheadh sé/sí in ann maireachtáil go neamhspleách mar shaoránach rannpháirteach. Mar sin, bhí an comhthéacs sóisialta agus polaitiúil an-tábhachtach freisin san idé-eolaíochta seo. Stól tríchosach a bhí ann, oideachas an duine féin, oideachas faoin gcaidreamh idir an duine agus an domhan mór, agus oideachas faoin gcaidreamh idir an duine agus a shochaí. Chomh maith le hoideachas acadúil, d’fhoghlaimeodh na scoláirí faoina bhfreagrachtaí tábhachtacha, maidir leis a gcuid muintir agus cairde, leis an bpobal áitiúil, leis an náisiún, agus fiú leis an gcine daonna.  San fhealsamh seo, bhí teanga na ndaoine an-tábhachtach, mar dúradar gur tríd lionsa a dteanga a bhaineann daoine brí as gach rud, agus a fhaigheann siad a ndearcadh náisiúnta agus a bhféiniúlacht freisin. Nár aithin na Sasanaigh go maith é sin, nuair a chuir siad coscanna orainn mar gheall ar úsáid ár dteanga féin!

Ar aon nós, chuir rialtas na Fionlainne córas oideachas in áit ag úsáid na bprionsabal sin ag deireadh an 19^ú haois, agus choimeád siad in áit é ó shin i leith.  D’éirigh leis an gcóras sin le himeacht aimsire, agus anois tá aitheantas idirnáisiúnta ar chóras oideachais na Fionlainne mar cheann de na cinn is fearr ar domhan.  

An oibreodh córas mar sin in Éirinn? Níl fáth ar bith nach n-oibreodh! Tá olltáirgeacht intíre (OTI) an duine i bhfad níos mó (caoga faoin gcéad) in Éirinn ná san Fhionlainn. Caitear níos mó airgid in Éirinn (fiche cúig faoin gcéad) ar an gcóras oideachais freisin. Níl aon leithscéal againn, mar sin! Seo ach cúpla moladh don rialtas nua a bheidh againn lá amháin, chun ár gcóras oideachais a fheabhsú.

Sa chéad áit, tá sé thar a bheith uafásach go bhfaigheann na múinteoirí a thosaigh ag obair tar éis 2010 níos lú pá ná na múinteoirí a thosaigh roimhe sin. Rinne an cinneadh sin in aghaidh na géarchéime eacnamaíochta a tharla i 2008. Ach cén fáth go bhfuil sé i bhfeidhm fós? Tá an difríocht timpeall deich faoin gcéad idir phá an dá leibhéal, agus leanann sé mar sin gach bliain. Ag an am céanna tógann sé níos mó ama go minic na cáilíochtaí múinteoireachta a bhaint amach sa lá atá inniu ann.  Cleachtais éagóracha fostaíochta é sin a dhéanamh, agus cuireann sé lagmhisneach ar fhormhór na mic léinn ollscoile dul leis an ngairm sin, go háirithe nuair a ardaíodh costas tithíochta méid mór le déanaí.  Mar sin, is é mo chéad mholadh ná an éagothroime sin a chur i gceart gan a thuilleadh moille. Chabhródh sé sin go mór leis an easpa mhór múinteoirí atá sa tír.

Sa dara háit, tá sé an-tábhachtach go mbeadh spriocanna coiteanna ag saoránaigh na tíre, ó thaobh a ról sa tsochaí.  Tá sé an-tábhachtach freisin go mbeadh coinsias sóisialta comhroinnte le chéile. Is iad teanga, cultúr agus stair na tíre a nascann an pobal le chéile.  Dá luaithe a mhúinfear na luachanna sin, is ea is fearr é.  Chun na haidhmeanna sin a chur i gcrích, mholfainn ardú ar líon na Gaelscoileanna, ag úsáid airgid a bheadh curtha ar an leataobh ag an rialtas chuige sin gach bliain. Tá éileamh ardghlórach ann cheana féin, mar éiríonn go hiontach leis na scoláirí a fhreastalaíonn ar Ghaelscoileanna.

Tá moltaí eile ar intinn agam freisin, ach dá ndéanfaí dul chun cinn ar na moltaí thuasluaite, is dócha go mbeimis go léir sásta leis na torthaí luath go leor!

.

.

.

.

Níl aon rud chomh cumhachtach le scéal daonspéise chun teachtaireacht thábhachtach a chur in iúl dúinn.  Rith an smaoineamh tuisceanach liom le déanaí agus mé ag léamh alt scríofa ag Nicholas Kristoff sa ‘New York Times’. Is iriseoir é a bhfuil duaiseanna Pulitzer buaite aige. Clúdaíonn sé topaicí le hábhair éagsúla mar cearta daonna, cearta na mban, cúrsaí sláinte agus cúrsaí domhanda.

Agus an t-alt á léamh agam, bhuail smaoineamh eile mé. Tá tuairimí polaitíochta Bernie Sanders agus a lucht tacaíochta ar chroí na ceiste acu thall i Meiriceá. Tá comhlachtaí ilnáisiúnta ag scriosadh sochaí na linne, ionas go bhfuil sé ag titim as a chéile i Meiriceá.  An gceapann tú go bhfuil siad á n-iompar iad féin níos fearr anseo in Éirinn?

Is ábhair mhachnaimh na samplaí seo, a bhfuil láithreacht ag roinnt acu in Éirinn.

Phillip Morris USA, R.J. Reynolds, Altria, Lorrilard:

Iadsan i dtionscal an tobac atá ciontach i mbás na milliúin duine gach bliain, agus mharaigh siad i bhfad níos mó daoine ná Stalin féin. Shéan na comhlachtaí gur cúis ailse é an tobac, nó gur druga é nicitín a chothaíonn andúil an-chumhachtach. Shéan siad na fíricí go dtí rialú na Cúirte Feidearálaí ar an chás, nuair a dhírigh siad dóibh i 2017 na fíricí a ghlacadh agus a insint do phobal na Stáit Aontaithe. Ach meastar fós go bhfaighidh timpeall deich milliún duine bás ó nicitín sa bhliain 2030. Conas a d’fhéadfadh rud mar sin a tharla? Tarlóidh seacht milliún de na básanna i dtíortha an Tríú Domhan, áit nach bhfuil a lán rialacháin tobac i bhfeidhm.

Purdue Pharmaceutical, Johnson and Johnson, Teva Pharmaceutical, Mc Kinsey & Company agus comhlachtaí eile:

Tá géarchéim sna Stáit Aontaithe le drugaí ópóideacha, agus faigheann a lán úsáideoirí bás gach bliain. Bhí pionóis gearrtha ar chuid de na comhlachtaí luaite, ach tá cásanna móra ar siúl fós. is mar a chéile straitéis comhlachtaí cógaisíochta agus na comhlachtaí tobac, is é gach rud a shéanadh, agus ansin moill a chur ar gach cás sa chúirt.  Tar éis an tsaoil, nach bhfuil comhlachtaí tobac agus comhlachtaí cógaisíochta sa ghnó céanna – mangairí drugaí an t-iomlán acu!  

Dála an scéil, maraíonn tionscal an tobac ocht n-uaire níos mó daoine ná tionscal cógaisíocht, fiú i ndiaidh treascairt tionscal an tobac sa chúirt!

Boeing:

Bhí a fhios ag cuid mhaith de na fostaithe ag obair ag Boeing go raibh fadhbanna maidir leis an eitleán ‘737 Max’. Rinne siad iarracht an fhírinne a cheilt ó rialtóirí an Údaráis Eitlíochta Feidearálach (FAA). Thuairteáil dhá eitleán (737 MAX) an bhliain seo caite agus níor tháinig aon duine slán. Ar dtús, d’fhógair Denis Muilenberg, príomhoifigeach feidhmiúcháin, nach raibh aon fhadhb leis na heitleáin. Ach go luath ina dhiaidh sin, bhí athrú poirt air! Ní raibh sé rófhada tar éis sin gur éirigh sé as a phost. Níos déanaí, in Eanáir 2020, tháinig a lán cáipéisí inmheánach chun solais a chuir neart fianaise doshéanta le fáil atá cáinteach do Boeing. Bhí go leor ábhar gáirsiúil sna cáipéisí sin. Mar shampla, fuarthas an ráiteas gránna seo: “Fir agus mná grinn le moncaithe mar stiúrthóirí acu, a dhear an t-eitleán seo.”  Ní gá dom rud eile a rá faoi!

Facebook agus Cambridge Analytica.

Abair slán le do shonraí pearsanta. Mura gcreideann tú cad atá i gceist, b’fhéidir nár chuala tú cad a tharla. D’úsáid Cambridge Analytica aip ar Facebook chun ceisteanna a chur ar dhaoine a d’íoslódáil an aip. Ghoid Cambridge Analytica sonraí pearsanta ó na daoine sin, agus ó gach duine eile a bhí ina ngréasán sóisialta freisin. Sa tslí sin, fuair siad sonraí pearsanta ar 87 milliún duine agus dhíol siad iad do bhithiúnaigh nach ar mhaithe linn atá siad. Gan dabht, bhí tionchar polaitiúil á imirt acu ar an bpróiseas, agus go háirithe ar thoghcháin thábhachtacha i Meiriceá agus sa Riocht Aontaithe. Níl Cambridge Analytica ann fós, agus tá ar Facebook céimeanna a dhéanamh chun do shonraí pearsanta a dhaingniú. Ach bí cinnte gur armrás atá ann.

Scéal?

Ach nach ndearna mé tagairt do scéal Nicholas Kristoff? Rinne, agus luaigh sé cinn de na comhlachtaí thuasluaite ina scéal. Chuir mé béim ar ainghníomhartha na gcomhlachtaí ionas go mbeifeá in ann a fheiceáil cé chomh truaillithe is atá siad. Ansin, beidh comhthéacs níos fearr agat an tseachtain seo chugainn, nuair a inseoidh mé an scéal duit faoi dheoidh.

.

  .

.

.

.

.

.

.

.

Tá deis mhaith againn ag tús na fichidí cúpla buncheist a chur orainn féin!

Cad iad na dúshláin atá amach romhainn? Agus cad iad na céimeanna is féidir linn a thabhairt i dtreo réitigh inoibrithe?    

Ar an drochuair, níl aon easpa fadhbanna ann, ach roghnóidh mé ceann amháin an-tábhachtach an tseachtain seo, agus cinn eile in ailt atá ar na bacáin.

.

Téamh Domhanda

Tá a fhios agam go bhfuil beagnach gach duine ar fud an domhain buailte leis an ghéarchéim seo. B’fhéidir gurb é seo an dúshlán is contúirtí aon áit ar thalamh an domhain. Bhí cuma dhearfach ar chúrsaí sa bhliain 2016, nuair a tharla an Comhaontú Pháras, an príomhchomhaontú idirnáisiúnta maidir le gníomhú ar son na haeráide. Bhí an comhaontú seo daingnithe ag beagnach gach tír ar fud an domhain.  Ar an drochuair, chuaigh rudaí in olcas tar éis sin.

Sa chéad áit, fágtar do gach tír a spriocanna féin a leagan amach, agus níl aon phionós mura mbuailtear iad. Sa dara háit, níor shroich aon tír mhór tionsclaithe fiú amháin a spriocanna féin go dtí seo. Níos measa i bhfad ná sin, tá na Stáit Aontaithe – an truaillitheoir is mó ar an domhan – ag tarraingt amach as an gComhaontú. Fiú dá shroichfeadh gach tír a spriocanna, ní shroichfí spriocráta an Chomhaontaithe. Ag deireadh an 21ú céad, bheadh méadú 3°C (os cionn na leibhéal réamhthionsclaíoch) ar an laghad, in ionad 2°C mar a shonraítear sa Chomhaontú agus in ionad an 1.5C a chreidtear atá ag teastáil. Déanta na fírinne, chun an 1.5°C a shroicheadh, bheadh orainn leath na n-astúchán dhíobhálacha a ghearradh roimh 2030. Is mór an jab é sin!

An féidir linn aon rud a dhéanamh chun an scéal sin a fheabhsú? Bhuel, níl an dara rogha againn agus caithfimid ár ndícheall a dhéanamh. Ach is iomaí bac atá le sárú againn!

.

Clabhtaí Dorcha Bagracha

Is náire shaolta iad na coireanna timpeallachta atá á dhéanamh ag Uachtarán na Stáit Aontaithe. Nuair a thosaigh sé a théarma oifige, bhí rialacháin timpeallachta láidre i bhfeidhm. Ceann de na chéad rudaí a rinne sé ná cheap sé Scott Pruitt mar cheannaire Gníomhaireachta um Chaomhnú Comhshaoil (EPA). Seo fear le stair fhada ag dul go dubh in éadan na Gníomhaireachta sin, agus fear a thionscain go leor agraí ina n-aghaidh! D’fhág sé an post dá bhrí líomhaintí caimiléireachta. Ní raibh sé ann ach timpeall bliain amháin, ach rinne sé an-dochar san am a bhí sé sa ról. Fuair Trump ceannaire nua ansin, fear darb ainm Andrew Wheeler, iarstocaire tionscail an ghuail! Bí ag caint ar shionnach I measc na sicíní!

Ní aon údar iontais anseo. Nach é an tUachtarán féin a dúirt nach bhfuil sa Téamh Domhanda ach bréagnuacht, cé go maíonn a rialtas féin go bhfuil an Téamh Domhanda ag tarlú gan dabht, agus an cine daonna ar chúis leis! Is trua mhór na rudaí atá á dhéanamh ag Trump ina thír féin, agus níl seans go mbuailfidh na Stáit Aontaithe na spriocanna a bhí acu. Cuir leis sin a dtarraingt amach as an gComhaontú Pháras agus ardaíonn sé an cheist – an bhfuil aon ábhar dóchais againn?

.

Plean Tarrthála?

Tá codarsnacht iomlán idir an Trumpach – tarbh i dteach itheacháin agus an tslip bheag girsí atá i nGreta Thurberg, nach bhfuil ach seacht mbliana déag d’aois anois. In ionad raiméis agus bréagacha an Uachtaráin, nuair a labhraíonn Greta Thurberg, cloiseann tú guth na chéile. Ach cad a d’fhéadfadh an cailín scoile seo a dhéanamh in éadan cumhacht mar sin. Iontas na n-iontas, méid mór! D’eagraigh an cailín seo an ghluaiseacht is mó sa phláinéad ó thaobh na daoine óga de, chun brú a chur ar dhaoine fásta agus rialtais an domhain dul i ngleic le Téamh Domhanda. Rinne sí óráidí ag cruinnithe éagsúla a bhí ag na Náisiúin Aontaithe agus an Fóram Eacnamaíochta Domhanda (WEF). Labhair sí ar ‘TED Talks’, bhí sí ar an teilifís agus an raidió agus glacann sí páirt ghníomhach ar na meáin shóisialta agus an t-idirlíon.  Roghnóidh ‘Time Magazine’ Greta mar ‘Person of the Year’ i 2019 freisin!

Tá an domhan ag tabhairt aire do Ghreta agus a lucht leanúna, agus tá súil agam go mbeidh siad in ann an taoide a iompú, agus bua a fháil ar an mian bháis atá ag scriosadh ár bpláinéad.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.