le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Báthadh mór Inis Gé…1927
(This week we look again at a piece about the Inis Ge Disaster of 1927.)
A lost civilization
Bhí dhá phíosa faoi – ‘Mayo’s Lost Islands – The Inishkeas’– an leabhar úd le Brian Dornan, (céadchó sa bhliain 2000,) le léamh agaibh anseo sa Kilkenny People, le déanaí, agus ó tharla gur scríobh mé píosa anseo cheana, faoi bháthadh Inis Gé, tuigeadh dom, nárbh olc an tseift í, athlua a dhéanamh ar an bpíosa sin in eagrán na seachtaine seo. Mar sin, seo chugaibh é :-
.
“Ceithre scór bliain ó shoin, ar an 28ú Deireadh Fómhair 1927, a tharla báthadh mór Inis Gé.
Cá bhfuil Inis Gé, an ea?
Péire oileán ata suite amach ó chósta an Mhuirthead, in Iorras, i gContae Mhaigh Eo, atá i gceist anseo agam. Inis Gé Theas agus Inis Gé Thuaidh, a tugtar orthu.
Agus an bhfuil pobal ag cur faoi amuigh orthu, sa lá atá inniu ann?
Tá faitíos orm, nach bhfuil ag cur fúthu ar na hoileáin áille sin, faoi láthair, ach éanacha farraige, agus an corrbheithíoch a chuirtear isteach ansin ag iníor. Ní mar sin a bhíodh ceithre scór bliain ó shoin áfach, nó bhí pobal beo, bríomhar, Gaelach, ag cur faoi ar chuile oileán acu. Thagaidís i dtír ar iascaireacht agus ar fheirmeoireacht. Agus, bheadh sé deacair áit ní b’áille ná í a fháil, thoir nó thiar, ag an am.
Iniskea Disaster
Ach, cén chaoi ar tharla an tubaiste úd, sa bhliain 1927, má sea?
Lá breá Fómhair ab ea an 28u Deireadh Fómhair, an bhliain sin 1927, agus amuigh sa tráthnóna, tuigeadh do lucht iascaigh Inis Gé go ndéanfadh sé togha oíche iascaireachta. Dá thoradh sin, bhailigh na hiascairí a gcip is a meánaithe, agus chun farraige leo in am tráth. Tráthnóna ciúin, cineálta, a bhí ann, agus gan an oiread gaoithe ann is a chorródh ribe gruaige ar do cheann. Amach ar an domhain leo ina gcurracha, ach tráth raibh siad ullamh le dul chun oibre, tuigeadh do chuid acu, gur tháinig droch-chuma ar an aimsir, agus d’iompaíodar thart, agus rámhaigh siad ar a míle dhícheall i dtreo ché an oileáin. Tháinig a mbunús sin saor ón mbáthadh, ach lean an chuid eile orthu, agus chuireadar na heangacha, agus bhí an-chuma ar chúrsaí iascaireachta.
Sár a mbeadh am agat comhartha na croise a ghearradh ort fhéin, d’éirigh an ghaoth ina roisteacha móra, agus shéid an gála, gur cuireadh scaipeadh na mion-éan ar an gcabhlach currach. Níorbh aon chabhair dóibh na heangacha lán éisc a bhí mar chloch mhuilinn thart orthu anois, agus bíodh gur ghearradar na heangacha saor, bhí sé ró-dhéanach, nó bhí na curracha imithe ó smacht, faoin am sin, agus thiomáin na roisteacha farraige isteach ar na carraigreacha móra, géara, garbha, iad, gur deineadh cláiríní díobh ansin, agus gur báthadh na hiascairí óga sciliúla, scafánta, a bhí ina mbun. Séideadh cupla currach isteach ar an trá, agus d’éirigh leis na hiascairí a bhí iontu sin teacht slán, ach báthadh aon duine dhéag sa tubaiste uafásach sin.
Island deserted
Bhris an tubaiste sin ar mhisneach agus ar mheanma phobail na n-Oileán. Cuireadh coirp na n-iascairí i Reilg an Fháil Mhóir, agus ó tharla gur cailleadh uilig iad san aon tubaiste amháin, cuireadh i bhfocair a chéile iad, san aon uaigh mhór amháin. Bailíodh airgead i Meiriceá le Leacht oiriúnach a thógáil os a gcionn, lena gcuimhne a choinneáil glas. Agus go gairid ina dhiaidh sin, i dtús na dtriochaidí, shocraigh na hoileánaigh ar na hoileáin a thréigint, agus tugadh feirmeacha beaga dóibh ar an dtír mhór i nGlais, baile beag a bhí go síoraí ag breathnú amach ar na hoileáin. Bhí file san Aird Mhóir, in Iorras, ag an am, agus Seán Ó Monacháin a bhí air. Bhuel, chum seisean ‘Caoineadh’ faoin mbáthadh céanna sin. Cuirfidh mé críoch leis an bpíosa seo, le véarsa amháin dá chaoineadh, a athlua anseo,
Báthadh Inis Gé
Nach bocht an gháir is nach daor an bás é,
Ó rinneadh an t-ár seo in Inis Gé?
Tá’n sgata báite a b’fhearr san áit seo
I bPort a’ Chárainn is nach mór an scéal?
Dá síntí a gcnámha i gcónraí clárthainn,
Nó ’n cholainn ghránna bheith curtha i gcré,
Ní bheadh mná gus páistí chomh buartha cráite,
‘S bheadh a muintir sásta in Inis Gé.
.
Solas na soilse, agus agus glóir na bhFlaitheas, go raibh acu uilig, anois agus i dtólamh.”
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Boladh is blas na Nollag
Oíche Nollag chugainn ‘na rás,
Laethe saoire, cluichí, spraoi,
Turcaí, glasraí is liamhás,
Is Santa fhéin ag teacht mar Rí.
.
Áthas ar dhaoine, sean is óg,
Gasúir ag léim le háthas,
Mamaí is Daidí spíonta tréith,
Ag ceannach Nollag dá bpáistí.
.
Cártaí Nollag ag teacht ina gcith ,
Is an crann mór géagach á mhaisiú,,
Eidheann is cuileann á mbaint go tiubh,
le spiorad na Nollag a leathadh.
.
Mámanna cuimhní carntha suas
I gcófra na gcuimhní cuachta,
Dul le Dreoilín, Aifreann luath,
Aingil is aoiri ag cuartú.
.
Deasa deasa á roinnt go fial,
Bianna blasta á róstadh,
Féiríní Nollag á mbronnadh fuíoch,
le breithlá Chríost a chomóradh.
.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Ceiliúradh Thiar 3
Peadar Bairéad
Turas in Iorras
D’fhágamar teach Uí Áinle ag ceann an bhaile, agus chun bóthair linn síos tríd an nGheata Mór, agus chun tosaigh linn arís síos, síos, chun na farraige ag Cé an tSáilín. Cé a ndeirtear fúithi, go bhfuil a haghaidh sa treo mícheart aice, sin nó nár tógadh san ionad ceart ó thús í. Deirtear gur tharla tuaiplisí dá leithéid le roinnt mhaith tionscnamh a chuireadh i gcrích fadó, rud a tharla in áiteacha eile nuair a tógadh bóithre a chuaigh leath-bhealaigh suas taobh sléibhe, agus ar fágadh mar sin iad, gan cheann scríbe ar bith acu. Is dócha nár mhaith leo pingneacha a íoc le héinne, an t-am sin, mura mbeadh obair áirithe déanta aige leis an airgead sin a shaothrú.
Tríd an Mhuirthead siar
Siar linn ansin ar bhóthar a thug radharc dúinn ar an nGob Dubh agus ar an Rinn Bhán, radharc a bhíodh le feiceáil againne ar ár mbealach chun na scoile, chuile mhaidin, fadó. Stadamar tamall i mbaile na Droime, mar a mbíodh an teach s’againne, fadó. Chaith mé tamall ag comhrá le Seosamh, mo nia, ach ó tharla go raibh deifir orainne, d’fhágamar slán aige, agus chun tosaigh linn arís. Ó bharr Chnoc na Droime bhí radharc iontach againn ar na hoileáin a luíonn mar bhráisléad thart le cósta an Mhuirthead. Bhí ansin, Inis Gé Theas, Inis Gé Thuaidh, Dufair, Inis gCaorach, agus Inis Gluaire, oileáin, ar chuid de throscán mo chuimhne fhéin iad. Ní call dom a rá, go raibh sár-radharc againn ar Acaill agus a cheann ríoga in airde go bródúil sna scamaill aice. Siar thar na Gaistí linn ar luas, agus thar an mBearaic, baile Riocard Bairéad, file, thar Chuan álainn Oiligh, agus thar an áit a mbíodh Caisleán uaibhreach an Bhiongamaigh, fadó, ach gan a rian fhéin le feiceáil inniu. Thar an mBhaile Nua, mar a mbíodh Caisleán deiridh na mBairéadach, agus gan mórán de fágtha anois, ach oiread, agus níor stopamar den ruaig sin nó go ndeachaigh muid chomh fada le Teach Solais an Fhóid Duibh. Stopamar scathamh ansin ag tabhairt chuile shórt faoi deara agus ag iarraidh cúl a chur ar an dtuirse bóthair a bhí imithe go smior na gcnámh ionainn, faoin am sin. Ar deireadh thiar, nuair a bhí ár ndóthain den radharcra álainn sin ólta againn, shocraíomar ar an ‘Each Léim’ a thabhairt orainn fhéin, agus chuireamar cuairt ar Thobar Dheirbhle, agus ar Bhaile na Glaise, ar ath-ló go dtí an bhliain seo chugainn. Thar Tearmann linn, agus ba ghearr an mhoill orainn ansin Ionad Deirbhle, ar an ‘Each Léim’, a bhaint amach.
Cuairt ar Ionad Deirbhile
Níorbh aon strainséirí san Ionad céanna sinn, nó ba san áit seo a thug mé Léamh Filíochta, cupla bliain ó shoin. Bhí roinnt mhaith daoine istigh ansin romhainn, nó is breá le turasóirí cuairt a thabhairt ar an Ionad céanna sin, le heolas eicínt a bailiú faoi phobal na dúiche seo, agus faoina a nósanna, a gcultúr, agus a stair. Agus cuir leis na buntáistí sin go léir, nach raibh cupán tae ar fáil do chuile chuairteoir. Bhíomar fhéin ag guairdeall timpeall tamall, agus ar ball, tháinig muid ar chuid de na scéalta a bailíodh sa taobh seo tíre, sna triochaidí déanacha, sé sin, sna blianta 1937-’38, agus de thimpiste, tháinig duine eicínt againn ar chuid de chóipleabhar a cuireadh isteach ó Scoil Náisiúnta Chill Mhór Iorrais, agus do bharúil? nár thángthas ar phiosaí im scribhneoireacht fhéin, píosaí a scríobh mé sa Chóipleabhar sin, breis mhaith is seachtó bliain ó shoin anois. Bhí ansin freisin, cupla leathanach a scríobh mo dheirfiúr, Cáit, an tráth céanna sin. Bhuel! nach fánach an áit ina bhfaighfeá breac, arsa mise liom fhéin. Chaitheamar tamall freisin, ag breathnú ar acraí tí agus talmhaíochta, a bhain le saol daoine, sa limistéar seo, blianta ó shoin.
Ar deireadh thiar, d’fhágamar slán ag Ionad Deirbhile, agus bhuaileamar bóthar arís. Bhí an déanaí ag teacht anuas orainn le luas, agus bhí orainn fós cuairt a thabhairt ar dhá reilg sára bhfágfaimis an Muirthead inár ndiaidh.
Ach sílim gur chóir dom críoch a chur le píosa na seachtaine seo, ach fillfidh mé arís, an tseachtain seo chugainn, le ‘Turas in Iorras’ a chríochnú.
.
.
.
.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Coimhlint na dTeangacha
(This week we consider the importance of Language in our lives)
Gaeilge nó Béarla ?
Minic a smaoiním ar áit teanga i saol an duine daonna. Istigh san Ollmhargadh dhuit, agus na sluaite thart ort, ag siopadoireacht ar a míle dhícheall, cloiseann tú daoine ag caint is ag comhrá, ag labhairt ar an bhfóinín póca, nó ag cur smachta ar a bpáistí, ach is é an rud is mó a chuireann ionadh ort, nó go bhfuil lear mór teangacha á n-úsáid, leis na graithí sin a dhéanamh. Fágtar tusa dall, amach is amuigh, ar a bhfuil á rá ag bunús na ndaoine sin, agus nach minic a smaoiníonn tú, nach bhfuil ina gcuid cainte ar fad ach fuaimeanna béil! Bheadh breall ort sa mhéid sin, nó tá smaoine agus tuairimí á láimhseáil go haiclí, cliste, acu trí na fuaimeanna céanna sin. Agus nuair a smaoiníonn tú air, nach bhfuil sé deacair a dhéanamh amach, cé acu an duine daonna, nó an teanga, atá sa diallait, ar ócáid dá leithéid. Gan dabht ar domhan, tá an duine ag láimhseáil na teanga, á lúbadh, is á casadh, á sníomh, is á cniotáil, agus á dhealbhú ar bhealach a shásóidh an teanga, agus ag an am gcéanna, ar bhealach a chuirfidh a thuairimí agus a smaointe i dtuiscint dá lucht éisteachta. Cheapfá sa chás sin, gurb é an duine daonna atá sa diallait, agus é ag seoladh na teanga le cumas a chéille ar a rogha bhealach, ach, má bhreathnaíonn tú isteach tríd an gceann eile den teileascóp, nach gceapfá gurb í an teanga fhéin atá sa diallait, agus an duine daonna ag lúbadh is ag casadh, ag cumadh is ag tionscnamh, ar a mhíle dhícheall, ag iarraidh toil na teanga a dhéanamh, agus smacht na teanga a shásamh. Más uainn an scéal seo a thuiscint, mar ba chóir, nach féidir linn breathnú go háirithe ar fhilí is ar údair. Uaireannta taobhaíonn an scríbhneoir sin le teanga a mhuintire, nó lena theanga dhúchais, mar a thugtar uirthi de ghnáth, agus uaireannta eile, roghnaíonn sé teanga eile ar fad, lena shaothar a chur i láthair an phobail tríthi. Nach bhfuil údair a tógadh le Béarla ag scríobh leo go rábach i nGaeilge? Sea, agus nach bhfuil údair eile, a tógadh le Gaeilge, agus a shaothraíonn a saothar trí Bhéarla?
Nár chóir dúinn an cheist a chur, mar sin, cé roghnaigh cé hé? Arbh é an t-údar a roghnaigh an teanga, nó arbh í an teanga a roghnaigh an t-údar.
Chonaic muid tarlúint an-chosúil le sin i gcás imreoirí Sacair, agus Gailf, freisin, nuair a bhíonn ar dhuine acu rogha a dhéanamh ar imirt do thír amháin, nó do thír eile. Tá aithne againn uilig ar imreoirí a bhí gafa tamall sa ghaiste sin, agus nach bhféadfá an cheist chéanna a chur, i gcás dá leithéid? Arbh é an duine daonna, nó an cluiche, a bhí sa diallait, agus an rogha sin á dhéanamh? Sea, agus fiú nach n-éiríonn an cineál céanna ceiste i gcás duine ag roghnú cluiche amháin thar chluche eile, lena dhúthracht a chaitheamh leis, á fhorbairt agus á chleachtadh, go dtí go mbainfidh sé barrchéim an chluiche sin amach.
Scríobh mé dán beag, in Eanair na bliana 1991, agus an cheist chéanna sin ag dó na geirbe agam, ag an am. ‘Dhá Mharcach’ a bhaist mé ar an ndán sin, agus ba é a bhí i gceist agam nó cé acu Gaeilge nó Béarla a bhí dom seoladh-sa agus ábhar dáin ag fás agus ag fabhrú sa chroí istigh ionam. Ach b’fhéidir nárbh olc an smaoineamh é cupla véarsa as an dán sin a athlua anseo…..
Dhá Mharcach
Dhá mharcach sa diallait dom’ spreagadh,
Dom’ ghríosadh, dom’ cheansú, dom’ chrá,
An Béarla ‘s an Ghaeilge dom thiomáint
Le fuip, is le spoir, is le sá.
.
Bí ag scríobh leat le díograis, a dhuine,
I nGaeilge bhinn bhlasta, lán brí,
Is mise do mharcach ‘s do mháistir,
Mar sin, maistrigh i dteanga ghil Bhriain.
.
Labhair Béarla binn snasta na Ríthe,
Is scríobh-se do phobal thar toinn,
Léigh seo, déan staidéar is taighde,
Is liomsa ‘nois t’anam gan roinn.
.
Ní féidir an t-aighneas a réiteach,
Ní cheiliúrfar an tsíochain lem’ linn,
Ach tiúrfaidh mé seal agus seal dóibh,
I dTeampaill mo theanga is mo phinn.
.
.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Peadar Bairéad
Cúlú Eacnamaíochta, adeir tú!
Peadar Bairéad
Crannchur gnóite
“Nach beag duine a bhfuil sparán teann aige na laethe seo, laethe an chúlú eacnamaíochta, nó an té a bhfuil na pingneacha aige anois, ní call dom a rá, go bhfuil sé ar dhroim na muice, agus ní ró-olc an áit í sin, do dhuine ar bith, i laethe seo an ghanntain agus an ghorta. B’in iad na smaointe a rith liom, tamall ó shoin, nuair a fuair mé ríomhscéal, ag cur in iúl dom go raibh mé tar éis lab airgid a ghnóthú, i gcrannchur de chineál eicínt, bíodh anois nár chuala mé fhéin tada riamh faoi lucht eagraithe an chrannchuir chéanna sin agus bíodh freisin nach raibh ticéad, nó tada ar bith eile, agam i gcrannchur ar bith, ag an am. UK Lottery, de chineál eicínt a bhí i gceist, agus bíodh a fhios agat, nach pingneacha beaga nó suaracha, gan trácht in aon chor ar rua, a bhí idir chamáin acu sa chrannchur thuasluaite, níorbh ea muis! nó dúradar liom, go raibh mé tar éis ocht gcéad míle punt Sasanach a ghnothú sa chrannchur céanna sin, agus d’fhágfadh sin go raibh thart ar mhilliún Euro gnóite agam sa chrannchur fial, flaithiúil sin. Bhuel! nach fánach an áit ina bhfaighfeá breac, arsa mise liom fhéin, agus gan le déanamh agamsa ach roinnt bheag eolais a chur ar fáil don dream thall.
An dara splanc thintrí!
Bhí go maith! Ach breis bheag is dhá mhí ina dhiaidh sin, fuair mé litir tríd an bpost, an babhta seo.
Ná habair gur ghnóthaigh tú lab eile airgid?
Sin é díreach atá á rá agam, nó ba é an scéal a bhí sa litir seo nó go raibh lab eile airgid gnóite agam i gcrannchur Spáinneach, an turas seo, agus arís níor bheag, nó suarach, an méid a bhí i gceist sa litir chéanna sin.
Cé mhéad a ghnóthaigh tú sa Chrannchur Spáinneach seo, má sea?
Breis agus ocht gcéad míle Euro a bhí i gceist acu sa litir seo, litir a tháinig chugam ó Chathair Mhadrid na Spáinne.
Ná habair liom, nár dhein tú iarracht ar bith le greim a fháil ar an ualach asail sin de Euro, a bhí á thairiscint duit, ag na daoine uaisle sin?
Dheamhan iarracht, nó cuid de iarracht, a dhein mé, nó arís, nár cuireadh fainic na bhfainic orm, go mion minic, ar an Raidió, agus ar an Teilifís, gan aird dá laghad a thabhairt ar litreacha, nó ar ríomhscéalta, dá leithéid, mar nach raibh iontu ó thús deireadh ach caimiléireacht agus cleasaíocht coirpeach, agus iad ar a ndícheall dearg ag iarraidh greim a fháil ar cibé pingneacha fánacha, a d’fhéadfaidís a ghoid, nó a mhealladh, ó bhobarún eicínt.
Meirg an Amhrais
Agus níor dhein tú iarracht dá laghad crúb leat a leagan ar chuid eicínt, fiú, den saibheas sin?
Iarracht dá laghad níor dhein mé a theacht ar chuid eicínt den bhfáltas céanna sin, nó chreid mé a dúradh liom sna cláracha raidió, agus teilifíse sin a mhol dom litreacha dá leithéid sin a chaiteamh sa tine, nó a scrios, ar bhealach amháin nó ar bhealach eile. Aon tuairim agat fhéin, a léitheoir, faoin ndeis úd nár thapaigh mé?”
Bíonn……. an Tríú hUair …….sona?
Cheap mé fhéin go raibh deireadh leis na céapair chéanna sin, ach do bharúil? nach bhfuair mé téacs ar an bhfóinín póca, cupla lá ó shoin.
Ná habair gur ghnóthaigh tú lab mór eile airgid?
D’fhéadfá sin a rá, nó an babhta seo, ba é adúradh a raibh gnóite agam nó….dhá mhilliún Dolar!!! An gcreidfeá sin anois? Cuirfidh mé geall nach gcreidfeadh, ach is é lomchlár na fírinne é. Seo an téacs a seoladh chugam….”Your number has won you 2,000,000USD in the freelotto mobile promotion……..” Anois, céard deir tú? agus an seandream ag maíomh de shíor nach mbuailfead tintreach an áit chéanna, an dara huair as a chéile, riamh…..Ó, Bhail! nach ndeirtear freisin go mbíonn an tríú huair sona…..
Anois, do bharúil faoi sin? Meas tú ar sáraíodh na seanfhocail sa chás seo?
Gaeilge 
English