Daonáireamh 1926

Daonáireamh 1926

le | 2026/04/29 | Cúrsaí Reatha, Nuacht Náisiúnta, Pearsanta, Stair, Tuairim

Daonáireamh 1926

Nuair a cuireadh Daonáireamh na hÉireann 1926 ar líne le déanaí, d’oscail sé féidearthachtaí nua do thaighde ginealaigh.

Tharraing mo bhean m’aird air tar éis di an nuacht a fheiceáil. Ó shin i leith, tá go leor uaireanta an chloig caite ag an mbeirt againn ag déanamh taighde ar stair ár dteaghlach.

D’aon duine a bhfuil fréamhacha Éireannacha acu, is stór luachmhar é seo. Tá an t-eolas teoranta, ach is leor é chun spléachadh a thabhairt ar an am sin agus ar an saol a bhí ag ár sinsir.

Tógadh an daonáireamh ar an 18 Aibreán, 1926, eagraithe ag Saorstát na hÉireann. Murab ionann agus daonáirimh 1901 agus 1911, a chuimsigh na 32 contae ar fad, chuimsigh an ceann seo 26 contae an Stáit nua.

Is é an rud a dhéanann cumhachtach é ná an méid is féidir a dhéanamh leis. Feidhmíonn daonáireamh 1926 mar nasc siar go 1911. Ansin, is féidir leat dul siar go 1901, agus ansin go Luacháil Uí Ghríofa—taifead cánach réadmhaoine i lár an 19ú haois a fheidhmíonn mar thaifead ríthábhachtach ar shonraí daonáirimh atá ar iarraidh ón ré sin. Ina dhiaidh sin, is féidir níos mó eolais a fháil sna teastais breithe agus deimhnithe pósta agus báis atá ar fáil ar IrishGenealogy.ie.

An Nasc le Maigh Eo

San alt seo, díreoidh mé ar chuid de mo theaghlach féin, mar shampla de na rudaí is féidir a dhéanamh. Tá i bhfad níos mó fós le fiosrú agam.

Thosaigh mé le taobh m’athar. Bhí sé sin níos éasca. Rugadh Daid i 1925, mar sin bhí sé ansin i ndaonáireamh 1926, ina leanbh naoi mí d’aois. Bhí a dheartháireacha agus a dheirfiúracha níos sine ansin freisin, mar aon le mo sheantuismitheoirí, iad ar fad ar leathanach amháin lámhscríofa.

Bhí seachtar acu ina gcónaí i dteach ceann tuí dhá sheomra ar 16 acra i nDroim Riabhach, ar Leithinis an Mhuirthead i gContae Mhaigh Eo. Níos déanaí, nuair a rugadh Síle, bheadh ochtar ann.

Ag baint úsáide as an eolas sin, ghlac mé céim siar go 1911. Ansin d’aimsigh mé mo shin-seanathair Michael Barrett, fear baintreach, ina chónaí sa teach céanna le mo sheanathair agus cuid dá deartháireacha agus deirfiúracha fásta agus col ceathrar. Ag dul siar go 1901 arís, bhí sé ansin lena bhean Julia agus a naonúr clainne.

Scéal Brónach

Thug m’athair crann teaghlaigh lámhdhéanta dom roinnt blianta ó shin, a chuir sé le chéile lena dheartháir John. Cé nach raibh gach bosca líonta acu, bhí sé thar a bheith luachmhar. Dhearbhaigh sé an taighde a bhí á dhéanamh agam, agus thug sé leideanna tábhachtacha nua dom freisin.

Bhí brón sa chrann teaghlaigh sin, nach raibh le feiceáil go héasca i dtaifid an daonáirimh. Léirigh taifid mo Dhaid go raibh triúr ina chlann féin, Ellen, Mary agus William, a fuair bás go hóg. D’aimsigh mé taifid ar líne do bheirt acu. Fuair Mary bás nuair a bhí sí sé lá d’aois. Fuair Ellen bás ag ceithre mhí. Níor aimsigh mé William go fóill. Caithfidh go raibh sé tubaisteach don teaghlach triúr as naonúr clainne a chailleadh chomh hóg sin.

Chuaigh mé isteach sna teastais breithe agus na deimhnithe pósta agus báis ar IrishGenealogy.ie agus bhí mé an-sásta a fheiceáil go raibh na taifid shibhialta agus na taifid daonáirimh ag teacht le chéile. Thug na taifid shibhialta eolas nua dom freisin. Fuair mé amach gurbh é Richard Barrett an t-ainm a bhí ar athair mo shin-sheanmháthar Ellen Monaghan. Bhí “Dick” scríofa ag mo Dhaid sa bhosca ábhartha ina chairt teaghlaigh. Rudaí ag teacht le chéile arís.

File Iorrais

D’inis mo Dhaid dom go raibh an nasc siar go dtí Riocard Bairéad ar thaobh a mháthar. Ó tharla gurbh é Richard Barrett ainm mo shin-shin-seanathar ar thaobh mháthair mo Dhaid, neartaigh sé sin an tuairim.

Ba fhile, aorthóir agus máistir scoile é Riocard (Dick) Bairéad. Bhí baint aige leis na hÉireannaigh Aontaithe agus le hÉirí Amach 1798 freisin. Ach is mar file is fearr a bhfuil cuimhne air. I measc na ndánta a chum sé tá “Eoghan Cóir” agus “Preab san Ól.”

Ainm suimiúil eile ar chairt mo Dhaid ná mo shin-shin-seanathair, Éamon Barrett. Chuardaigh mé Luacháil Uí Ghríofa agus ní bhfuair mé tada faoi Éamon. Ansin bhain mé triail as Edward Barrett.

Bhí sé ansin. Ar na sé acra dhéag chéanna i nDroim Riabhach. Feirmeoir tionóntach. Tobias Kirkwood an t-ainm a bhí ar a thiarna talún. Faoi 1901, is cosúil nár feirmeoir tionóntach é Michael Barrett ach gur leis an talamh.

Oidhreacht agus Brí

Dar le m’athair, ba é Edward an chéad Bairéadach a chuir faoi i nDroim Riabhach mar fheirmeoir tionóntach. Faoi 1901, bhí aon duine dhéag sa teach ceann tuí céanna dhá sheomra. Seachtar i 1911. Seachtar arís i 1926, m’athair féin san áireamh.

Bhí saol crua i gceist an tráth úd. I lár an 19ú haois caithfidh go raibh sé thar a bheith deacair do Edward Barrett agus a theaghlach maireachtáil. Is dócha go raibh sé ag feirmeoireacht na talún sin le linn an Ghorta Mhóir. I mí an Mheithimh 1847, shroich na céadta daoine ocracha as Iorras teach na mbocht i mBéal an Átha, ach cuireadh ar shiúl iad toisc go raibh sé lán cheana féin. Is ar éigean a bhí acu ach ón lámh go dtí an béal, rud a bheadh deacair fiú a shamhlú sa lá atá inniu ann.

Tá a fhios agam ó thaifid m’athar gur imigh beirt uncailí go Chicago sna 1910í. Sin líne eile le leanúint níos déanaí agus seans maith go bhfuil gaolta agam anseo sna Stáit Aontaithe.

Nuair a bhreathnaím ar na hainmneacha go léir sin, ritheann sé liom gur duine gach ceann acu, agus saol agus scéal acu. Níl fágtha anois ach ainm scríofa ar phár, agus gach rud eile caillte i gceo an ama.

Is ábhar machnaimh é m’uncail, mo sheanathair agus mo shin-seanathair a fheiceáil ansin ar an gcairt agus sna taifid, iad go léir leis an ainm céanna liomsa—Michael Barrett. Tugann siad comhthéacs dom. Tugann siad brí dom.

Tá mé cinnte go bhfuil go leor daoine a léann é seo ag déanamh a dtaighde féin le daonáireamh 1926, ag rianú a dteaghlaigh, ag foghlaim níos mó faoin áit as ar tháinig siad agus an saol mar a bhí sé ag an am sin.

Níor lean mé ach líne amháin go dtí seo. Tá go leor eile le fiosrú, agus tógfaidh sé am.

Mura raibh an deis agat fós, tá súil agam go spreagfaidh mo scéal tú chun fréamhacha do theaghlach féin a fhiosrú i ndaonáireamh 1926.

 

Deis na Seamróige!

Deis na Seamróige!

le | 2026/02/17 | Cúrsaí Reatha, Nuacht Idirnáisiúnta, Nuacht Náisiúnta, Polaitíocht, Tuairim

Deis na Seamróige!

I gceann cúpla seachtain, seasfaidh an Taoiseach i Seomra an Oirthir sa Teach Bán. Bronnfar an babhla seamróige. Beidh na ceamaraí ag cliceáil agus ag splancáil. Cloisfear na focail bhliantúla céanna faoi chairdeas agus faoi cheangal stairiúil.

Ach taobh thiar den searmanas sin tá ceist níos tromchúisí i bhfolach.

Bailíodh breis is €20 billiún i gcáin chorparáide anuraidh in Éirinn, cuid mhór di ó líon beag comhlachtaí ilnáisiúnta a bhfuil ceanncheathrú acu sna Stáit Aontaithe. Mar sin, tá sé nádúrtha don Taoiseach Micheál Martin a bheith aireach i gcomhrá leis an Uachtarán Trump, mar ní fios cén freagra a bheadh ann dá dtiocfadh teannas chun cinn. Cad ba cheart don Taoiseach a dhéanamh — fanacht ina thost, nó a bheith macánta faoinár dtuairimí?

Chun dul i ngleic le saol idirnáisiúnta atá ag éirí níos éiginnte gach nóiméad, is fiú féachaint ar Cheanada agus ar a Príomh-Aire, Mark Carney.

Tá aithne ar Carney go hidirnáisiúnta mar iar-Ghobharnóir ar Bhanc Cheanada agus ar Bhanc Shasana. Thuill sé meas mar gheall ar a sheasmhacht le linn tréimhsí corraíl airgeadais. Is ar ghníomh seachas ar chaint a sheasann a chreidiúnacht.

Is as Maigh Eo do sheantuismitheoirí Carney. Tá saoránacht Éireannach aige agus labhraíonn sé go poiblí go minic faoin oidhreacht shaibhir sin.

Tá cosúlachtaí struchtúracha idir Ceanada agus Éire. Tá an dá thír fite fuaite go domhain go heacnamaíoch leis na Stáit Aontaithe. Braitheann an dá thír go mór ar thrádáil oscailte leo agus bíonn siad leochaileach nuair a athraíonn ton nó treo pholasaí Mheiriceá. Le déanaí, tá an riosca sin níos feiceálaí agus níos suntasaí.

Tá freagra Carney tomhaiste. Ag Davos níos luaithe i mbliana, leag sé amach cur chuige ar féidir “straitéis na gcumhachtaí meánmhéide” a thabhairt air. Níor ionsaigh sé na Stáit Aontaithe. Ina áit sin, mhaígh sé go neartaíonn tíortha níos lú iad féin trí chomhordú agus trí chomhoibriú le chéile.

Chonacthas an prionsabal sin le déanaí i gcás na Graonlainne. Nuair a léirigh Uachtarán Trump spéis athnuaite i sealbhú na Graonlainne, críoch leath-uathrialach de Ríocht na Danmhairge, d’fhreagair an Danmhairg agus rialtas na Graonlainne go soiléir: ní raibh an chríoch ar díol ná le plé. Léirigh ceannairí an Aontais Eorpaigh tacaíocht don Danmhairg agus dhearbhaigh comhpháirtithe NATO a ngealltanais slándála san Artach. Cuireadh ar ceal na bagairtí taraifí a bhain leis an díospóireacht agus níor leathnaigh an scéal ina ghéarchéim níos leithne.

Léirigh an eachtra sin láidreacht comhghuaillithe nuair a sheasann siad le chéile.

Leanfaidh Ceanada ar aghaidh ag trádáil agus ag comhoibriú leis na Stáit Aontaithe agus, ag an am céanna, leathnóidh sí a roghanna eacnamaíocha agus straitéiseacha. Sin bainistíocht riosca. Laghdaíonn éagsúlú an leochaileacht.

In Éirinn, braitheann cuid mhór den cháin chorparáide ar líon beag gnólachtaí atá bunaithe sna Stáit Aontaithe. Is cuid shuntasach dár n-iarmhéid trádála iad onnmhairí cógaisíochta agus teicneolaíochta chuig Meiriceá. Dá dtarlódh athrú tobann i bpolasaí Washington, bhuailfeadh sé geilleagar na hÉireann níos géire ná mar a bhuailfeadh sé go leor tíortha móra san AE a bhfuil bonn ioncaim níos ilghnéithí acu.

Is féidir le hÉirinn a caidreamh eacnamaíoch leis na Stáit Aontaithe a chothú agus a neartú agus, ag an am céanna, ceangail trádála agus infheistíochta a leathnú in áiteanna eile — go neamhspleách agus trí mheán an Aontais Eorpaigh. Laghdaíonn bonn trádála níos leithne an baol a bhaineann le hathrú polasaí in aon phríomhchathair amháin.

Tugann sé sin ar ais sinn chuig Lá Fhéile Pádraig.

Cuirtear moltaí chun tosaigh bliain i ndiaidh bliana ag éileamh go mbaghcatálfaí an chuairt ar an Teach Bán. Ach ní bheadh sé ciallmhar an chomhairle sin a ghlacadh. Tá rochtain shiombalach ag Éirinn ar Washington nach mbíonn ag tíortha eile den mhéid céanna. Is deis mhór í an rochtain sin.

I mo thuairim, ní ceist í an bhfreastalódh an Taoiseach ar Washington. Is í an cheist le plé ná cén úsáid a bhainfidh Micheál Martin as an deis sin ar Lá Fhéile Pádraig.

Is féidir leis an Taoiseach a thiomantas do chomhoibriú bunaithe ar rialacha idirnáisiúnta agus do thrádáil intuartha a chur in iúl go socair agus go soiléir. Is féidir leis a sheasamh a léiriú gan an chomhpháirtíocht a chur i mbaol. Tá sé sin comhsheasmhach le traidisiún taidhleoireachta na hÉireann agus ag teacht le go leor dá comhpháirtithe Eorpacha.

Tá béim Carney ar éagsúlú oiriúnach do shaol atá níos éiginnte ná mar a bhí. Cuireann sé cur chuige praiticiúil ar fáil — ní hamháin do Cheanada ach do thíortha eile cosúil le hÉirinn atá ag seoladh sa domhan nua seo gan léarscáil. Níl fágtha anois ag Micheál Martin ach an deis ar Lá Fhéile Pádraig a thapú.

 

Litir ó Mheiriceá – Scéal Dochreidte Donna Hughes-Brown

Litir ó Mheiriceá – Scéal Dochreidte Donna Hughes-Brown

le | 2026/01/21 | Cúrsaí Reatha, Nuacht Idirnáisiúnta, Nuacht Náisiúnta, Polaitíocht, Tuairim

Scéal Dochreidte Donna Hughes-Brown

Scaoileadh Donna Hughes-Brown saor ó Ionad Coinneála Chontae Campbell i Kentucky, na céadta míle óna teaghlach i Missouri, tar éis di cúig mhí a chaitheamh faoi ghlas. A coir? Dhá sheic dhona (arbh fhiú $80 iad in iomlán) a scríobh sí ag siopa grósaera breis agus deich mbliana ó shin agus a ndearna sí aisíoc orthu cheana féin.

Is cúis mhór faoisimh é go bhfuil an tseanmháthair Éireannach seo saor anois, tar éis di a bheith gafa i gcontúirt na gníomhaíochta imirce atá ar siúl i Stáit Aontaithe Mheiriceá (SAM) faoi láthair. Deir a fear céile, Jim Brown, gur chuir an polasaí “isteach go hiomlán” ar a dteaghlach agus go léiríonn sé cruálacht rialtas SAM go soiléir.

Fadhb gan choinne i Chicago

Thosaigh an tromluí i mí Iúil 2025. Bhí Donna agus a fear céile Jim Brown tar éis taisteal go hÉirinn chun freastal ar shochraid aintín Donna. Turas rialta a bhí ann do Donna, a rugadh i Sasana do thuismitheoirí Éireannacha i 1966 agus a bhog go dtí na Stáit Aontaithe i 1977 ag aois 11.

In ainneoin Cárta Glas a bheith aici le beagnach leathchéad bliain agus a bheith tar éis taisteal go hidirnáisiúnta go minic gan aon fhadhb, bhí an uair seo difriúil. De réir Jim, ní raibh fadhb ar bith ag Donna ag Réamh-imréiteach Custaim SAM i mBaile Átha Cliath. Mar sin féin, nuair a thuirling sí ag Aerfort Idirnáisiúnta O’Hare i Chicago, scaradh an lánúin.

“Tugadh cead iontrála di i mBaile Átha Cliath agus gabhadh í mar sin féin,” a dúirt Jim Brown le déanaí. Dúradh leis nach raibh de dhíth ar a bhean chéile ach roinnt cáipéisí a shíniú. Ina áit sin, cuireadh iall láimhe uirthi, choinnigh Forfheidhmiú Inimirce agus Custaim (ICE) í, agus cuireadh i bpríosún i Kentucky í.

Shínigh Trump an “One Big Beautiful Bill Act” ar 4 Iúil, 2025. Mar pháirt den bhille sin, leasaíodh reachtaíocht an Achta Imirce agus Náisiúntachta, ag rá gur féidir leis an rialtas daoine (nach saoránaigh iad) a ghabháil ar sháraigh aon dlí le fiche bliain anuas. Tháinig an dlí i bhfeidhm ar 24 Iúil, nuair a bhí Donna agus Jim in Éirinn cheana féin.

“Coireanna Suarachais Mhorálta”

Idir 2012 agus 2015, ba mháthair shingil í Donna a bhí ag streachailt agus ag tabhairt aghaidh ar ghéarchéim airgeadais thromchúiseach. Scríobh sí dhá sheic dhona ag siopa grósaera áitiúil.

“Ba le haghaidh níos lú ná $80 iad le chéile,” a mhínigh Jim Brown i bhfianaise a thug sé ag éisteacht Comhdhála. “Cúisíodh í as mí-iompar, d’íoc sí an cúiteamh, agus chríochnaigh sí bliain amháin promhaidh. Tharla sé sin deich mbliana ó shin.” Faoin léiriú nua ar an dlí imirce, tá na mí-iompraíochtaí seo á n-aicmiú anois mar “choireanna suarachais mhorálta.” Is féidir leis an rialtas ceart cónaithe Donna a bhaint di agus í a dhíbirt ó SAM ar an mbonn sin.

Feachtas Tábhachtach

Tá Jim i mbun feachtais le míonna anuas ar son a mhná céile. Admhaíonn sé gur vótáil sé ar son Donald Trump, mar chreid sé gealltanais Trump go ngabhfaí inimircigh a bhí ina gcoirpigh fhoréigneacha, agus go ndíbreofaí iad ón tír. Ach creideann sé anois go bhfuil an rialtas ag díriú ar dhaoine cosúil lena bhean chéile chun cuótaí díbeartha a bhaint amach.

“Féach ar an nuacht, agus níl an rialtas ag insint na fírinne faoi cad atá ag tarraging do go leor inimirceach dlíthiúil,” a dúirt Jim. “Is é an rud is measa ná go bhfuil Trump chomh dímheasúil do dhaoine, chomh ceannairceach agus chomh frithbheartach go bhfuil eagla ar dhaoine aon rud a rá.”

Aighneas i Washington

Bhain an cás buaicphointe amach i Washington, D.C., le linn éisteachta ar “Worldwide Threats to the Homeland.” Sheas Jim Brown san áiléar agus chuir ionadaithe Daonlathacha brú láidir ar Kristi Noem, Rúnaí DHS agus comhghuaillí de chuid Trump, maidir le mímhoráltacht Donna a bheith faoi choinneáil gan triail.

Chuir an tIonadaí ó Rhode Island, Seth Magaziner, iallach ar Noem aghaidh a thabhairt ar an gcostas daonna a bhaineann le beartais a ranna. “Is iarshaighdiúir cogaidh de chuid an Chabhlaigh é, a rinne seirbhís dár dtír i gCogadh na Murascaille,” a dúirt Magaziner, ag tagairt do Jim. “Tá sé pósta le bean darb ainm Donna a tháinig go dtí ár dtír go dlíthiúil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois… Mar gheall ortsa, tá Donna i bpríosún le ceithre mhí anuas.”

Nuair a rinne Noem iarracht an cheist a sheachaint, ag rá nach raibh sí freagrach as cén dlíthe ba chóir a fhorfheidhmiú, bhrúigh Magaziner ar ais, ag tabhairt faoi deara a lánrogha leathan mar Rúnaí parúl a eisiúint. Faoi shúil an choiste agus faoi shúil an fhir chéile atá trína chéile, ghéill Noem sa deireadh: “Déanfaidh mé athbhreithniú ar an gcás.”

Patrún dírithe

Ní eachtra aonair é an cruachás atá ag Donna. Tá cosúlachtaí suntasacha idir a cás agus cás Éireannaigh eile – Cliona Ward. Cé go bhfuil Cárta Glas aici, gabhadh Ward ag Aerfort Idirnáisiúnta San Francisco i mí Aibreáin 2025 tar éis cuairte ar Éirinn, mar gheall ar mhionchoireanna freisin a théann siar beagnach 20 bliain. Cé gur scaoileadh Ward saor faoi dheireadh i mí na Bealtaine, thug a coinneáil le fios go raibh tús á chur leis an straitéis nua fhorfheidhmithe ionsaitheach seo.

Teacht Abhaile don Nollaig

Tháinig deireadh sona leis an scéal ag an éisteacht chúirte ríthábhachtach ar an 18 Nollaig. In ainneoin na n-eagla go gcuirfí moill eile air, scaoileadh Donna saor ó choimeád ICE.

Roimhe sin, dúirt Jim: “Taispeáin dom cá bhfuil sé scríofa sa Bhíobla go bhfuil sé ceart rud mar seo a dhéanamh. Tá sé mícheart, lánstad!” Anois, tar éis cúig mhí de chruatan agus éiginnteacht, beidh Donna in ann an Nollaig a cheiliúradh sa bhaile lena muintir i Missouri.

“Tá sí céad faoin gcéad neamhchiontach. Tá sí sa tír seo go dleathach,” a dúirt Jim. Anois, faoi dheireadh, tá an ceart bainte amach acu.

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly – Teanga, Cultúr agus Cothromaíocht

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly – Teanga, Cultúr agus Cothromaíocht

le | 2025/10/29 | Cúrsaí Reatha, Cúrsaí Teanga, Nuacht Idirnáisiúnta, Nuacht Náisiúnta, Tuairim

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly

Nuair a toghadh Catherine Connolly mar Uachtarán na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2025, bhí sé soiléir go raibh athrú suntasach ag teacht ar mheon polaitiúil na tíre agus luachanna nua á léiriú dá réir.
Bhí Connolly ina céad bhean riamh a bhí ina Leas-Cheann Comhairle sa Dáil, agus anois ina céad Uachtarán neamhspleách ó Ghaillimh. Bean í a chuireann macántacht agus oscailteacht i gcroílár a beatha phoiblí, agus go háirithe maidir le ceisteanna a bhaineann leis an nGaeilge, le haontú na hÉireann, leis an gcomhshaol, leis an neodracht agus leis an gcomhionannas sóisialta.

Beathaisnéis agus Fréamhacha

Rugadh Catherine Connolly i Seantalamh i nGaillimh, áit ar tógadh í mar dhuine de cheathrar déag clainne. Bhain sí céim Mháistreachta sa tsíceolaíocht chliniciúil amach in Ollscoil Leeds i 1981, sular fhill sí ar an gCladach i nGaillimh, áit a gcónaíonn sí go fóill lena fear céile Brian agus a mbeirt mhac fásta.
Bhain sí céim sa Dlí amach in Ollscoil na Gaillimhe i 1989 agus cáilíodh ina hAbhcóide í i 1991. Thosaigh a saol poiblí i 1999 nuair a toghadh í ar Chomhairle Cathrach na Gaillimhe, agus cúpla bliain ina dhiaidh sin rinneadh Méara di i 2004 — tréimhse a chuir go mór lena feasacht ar cheisteanna cultúrtha agus teanga.
Toghadh í mar Theachta Dála neamhspleách i 2016 agus mar Leas-Cheann Comhairle i 2020, rud a dhearbhaigh í mar cheann de na guthanna is ionraice agus is cothroime sa pholaitíocht in Éirinn.

Filleadh ar an nGaeilge

Níor tógadh Connolly le Gaeilge líofa. Mar a dúirt sí féin:
“Ní raibh agam ach an Ghaeilge ón scoil. Bhí náire orm nuair a thuig mé nach raibh mé in ann labhairt go nádúrtha le muintir na Gaeltachta.”
Le linn a tréimhse mar Mhéara, tar éis ócáid i gConamara nuair nach raibh sí in ann fiú cúpla abairt a rá as Gaeilge, gheall sí di féin an scéal sin a athrú. D’fhreastail sí ar chúrsa dioplóma sa Ghaeilge agus, mar a dúirt sí ina dhiaidh sin:
“D’fhill mé ar ais agus d’fhoghlaim mé í. Agus sa Dáil, chuir mé béim ar an nGaeilge ón gcéad lá a toghadh mé, mar theanga bheo, bhríomhar.”
De réir a chéile, tháinig an Ghaeilge ina cuid nádúrtha dá saol laethúil. Thosaigh sí á húsáid ina hóráidí, ina hagallaimh agus i ndíospóireachtaí sa Dáil. Is minic a chuireann sí i gcuimhne don phobal:
“Ní maisiúchán cultúrtha í an Ghaeilge. Tá sí i gcroílár ár bhféiniúlachta mar phobal.”

An Ghaeilge mar Cheist Náisiúnta

Léirigh toghchán Connolly gur gné thábhachtach í an Ghaeilge sa díospóireacht pholaitiúil in Éirinn faoi láthair.
Dúirt Emer Higgins, Teachta Dála agus Aire Stáit de chuid Fhine Gael, i ndiaidh an toghcháin gur cheart don rialtas “machnamh a dhéanamh ar cé chomh lárnach is a bhí an Ghaeilge sa rás uachtaránachta.”
“Thug mé cuairt ar scoil i Ráth Cúil,” arsa Higgins. “Chuir dalta ceist orm: ‘An gceapann tú go gcaillfidh Heather mar nach bhfuil aon Ghaeilge aici?’ Ní raibh ach duine amháin sa rang líofa, ach dúirt gach uile dhalta go mbeadh sé tábhachtach dóibh dá mbeadh Gaeilge ag aon iarrthóir uachtaránachta.”
Den chéad uair le fada an lá, tháinig an Ghaeilge chun cinn mar phríomhthéama feachtais ar na meáin shóisialta agus ar shuímh ghréasáin cosúil le Tuairisc.ie, Extrag.ie agus eile. I bpobalbhreith de chuid The Irish Times, dúirt 3% de na freagróirí gurbh é “duine a labhraíonn Gaeilge” an tréith ba thábhachtaí d’iarrthóir. Cé nach uimhir mhór í sin, is comhartha é go bhfuil an Ghaeilge ag éirí níos tábhachtaí d’iarrthóirí polaitiúla.
Ag tús a feachtais dúirt Connolly féin:
“Tá sé riachtanach go mbeidh Gaeilge ag an Uachtarán — ní mar riail dlí, ach mar léiriú ar cé muidne mar náisiún.”

Ó Ghaillimh go dtí Áras an Uachtaráin

Tá fréamhacha domhain ag Connolly i nGaillimh, cathair ina mbuaileann ealaín, eolaíocht agus spiorad pobail le chéile. Sular tháinig sí i mbun polaitíochta náisiúnta, d’oibrigh sí mar abhcóide agus comhairleoir cathrach agus faoi dheireadh mar Mhéara, le cáil ar a hionracas agus ar a neamhspleáchas intinne.
Sa toghchán ginearálta 2020, bhuaigh sí suíochán mar Theachta Dála Neamhspleách do Ghaillimh Thiar, agus cúpla mí ina dhiaidh sin chuir sí iontas ar chách nuair a toghadh í ina Leas-Cheann Comhairle le 77 vóta i gcoinne 74 vóta faighte ag iarrthóir an Rialtais.
“Chuaigh mé sa tóir air,” a dúirt sí, “mar ní fhéadfainn a bheith ag éileamh comhionannas inscne agus ansin gan gníomhú air.”

Cultúr agus Féiniúlacht

Dar le Connolly, is mar a chéile iad an cultúr agus an teanga. Mar Uachtarán, meastar go gcuirfidh sí béim ar naisc idir ealaín, oideachas agus teanga, nó “na trí cholún den tsochaí dhaonna,” mar a thugann sí orthu.
Deir sí nach ceart an Ghaeilge a fhágáil mar ábhar scoile ná mar cheist aistriúcháin amháin, ach í a thabhairt ar ais i gcroílár saol an phobail chomh maith.
“Is teanga bheo agus lárnach í. Ní teanga mharbh í,” a dúirt sí tráth.

An Comhshaol agus an Chothromaíocht Nádúrtha

Is abhcóide paiseanta í Connolly ar son an chomhshaoil. Dar léi, ní ceist theicniúil amháin í ach ceist mhorálta freisin.
“Má chosnaímid an talamh agus an fharraige, táimid ag cosaint ár n-oidhreacht.”

Neodracht agus Cearta Daonna

Le linn a gairme ar fad, sheas Connolly ar son neodracht na tíre.
“Ní easpa gnímh í an neodracht,” a dúirt sí, “ach gealltanas gníomhach don tsíocháin.”

Athmhuintearas agus Aontú na Tíre

“Caithfimid spásanna a chruthú inar féidir le daoine a bheith compordach lena bhféiniúlacht,” a deir sí. “Sin tús an athmhuintearais.”

Conclúid

Is mór an onóir dúinn Catherine Connolly a bheith inár nUachtarán. Is Éireannach go smior í, amach is amach, agus déanfaidh sí ionadaíocht iontach dúinn ar an stáitse náisiúnta agus idirnáisiúnta. Ar an stáitse náisiúnta, cuirfidh sí ár dteanga agus ár gcultúr chun cinn. Ar an stáitse idirnáisiúnta, seasfaidh sí in aghaidh cogaidh, ar son cearta daonna, agus ar son ár neodrachta.
Mar fhocal scoir: seasann Catherine Connolly mar eiseamláir d’aon duine maidir le foghlaim na Gaeilge. Mar a dúirt sí féin ar an ábhar:
“Tháinig an Ghaeilge chugam arís, le foighne, le grá agus le húsáid laethúil. Is féidir le gach duine an rud céanna a dhéanamh.”

An Ghéarchéim Cógaisíochta!

An Ghéarchéim Cógaisíochta!

le | 2025/03/25 | Cúrsaí Reatha, Nuacht Idirnáisiúnta, Nuacht Náisiúnta, Tuairim

An Ghéarchéim Cógaisíochta

Cúlra

Tá tionscal na cógaisíochta mar chnámh droma do gheilleagar na hÉireann agus é ag cur go mór le fostaíocht, infheistíocht agus nuálaíocht sa tír. Blianta fada ó shin, mheall an Ghníomhaireacht Forbartha Tionscail comhlachtaí cógaisíochta agus teicneolaíochta go hÉirinn, le tairiscint a bhí deacair dóibh a dhiúltú, is é sin córas cánach an-fhabhrach leo i gcomparáid lena gcóras cánach sa bhaile i Stáit Aontaithe Mheiriceá (SAM) agus san Aontas Eorpach (AE). Ní haon ionadh é, mar sin, go raibh cáineadh géar déanta ar Éirinn mar gheall ar a córas cánach ag SAM agus an AE (go háirithe an Fhrainc agus an Ghearmáin) agus ag an Riocht Aontaithe (RA), Mar fhreagairt ar an mbrú idirnáisiúnta sin, d’athchóirigh rialtas na hÉireann a chóras cánach, ag cur deireadh leis an scéim casta a cuireadh an ‘Double Irish’ air (i 2020) agus ag glacadh le híosráta cánach domhanda (i 2021) a bhí leagtha síos ag an Eagraíocht um Chomhar agus Forbairt Eacnamaíochta (ECFE). Ar an drochuair, níor chuir na hathruithe suntasacha sin lucht a gcáinte ina dtost. D’ardaigh Trump an t-ábhar leis an Taoiseach Micheál Martin sa seomra ubhchruthach sa Teach Bán ar an 12 Márta, ag rá: “Thóg tú ár gcomhlachtaí cógaisíochta agus comhlachtaí eile… Tá tionscal cógaisíochta na Stáit Aontaithe go hiomlán i lámha an oileáin álainn seo ina bhfuil 5 mhilliún duine.” Bhagair sé taraif 200% a fhorchur ar chógaisíocht a allmhairítear ó Éirinn go SAM. An raibh an ceart ag an Uachtarán Trump?

An Fhadhb

Rinne an tUachtarán Trump pointe maith, agus is cúis imní é sin, mar braitheann geilleagar na hÉireann go mór ar onnmhairí chuig SAM, ach go háirithe ar onnmhairí cógaisíochta. Sa bhliain 2024, d’easpórtáil Éire €224 billiún d’earraí do thíortha eile; as sin €72.6 billiún d’earraí chuig SAM, agus as sin €58 billiún d’earraí cógaisíochta. Sin uimhir shuntasach, nuair a chuireann tú i gcomhthéacs í. Ba iad na trí onnmhaireoirí ba mhó chuig na Stáit Aontaithe san AE an bhliain seo caite (2024) ná an Ghearmáin (€161 billiún), Éire (€72 billiún) agus an Iodáil (€65 billiún). Cad atá ar siúl anseo? Sciúradh airgid atá i gceist, cé go bhfuil sé dleathach.

Cúpla Sampla

  1. Maoin Intleachtúil (IP) & Íocaíochtaí Ríchíosa

Samhlaigh go gcruthaíonn an comhlacht ‘Drugaí’ druga nua sna Stáit Aontaithe darb ainm ‘Faoiseamh’. In ionad an phaitinn a chlárú sna Stáit Aontaithe, cláraíonn Drugaí an phaitinn faoina fochomhlacht in Éirinn, Drugaí Éireann.

Anois, gach uair a dhíolann Drugaí (SAM) Faoiseamh sna Stáit Aontaithe, caithfidh Drugaí SAM táille ríchíosa a íoc le Drugaí Éireann as úsáid na paitinne. Ní gá a rá go bhfuil an táille ríchíosa an-ard d’aon turas. Dá bhrí sin, bíonn brabús níos ísle sna Stáit Aontaithe (mar gheall ar na táillí ríchíosa), agus brabús níos airde in Éirinn (áit a bhfuil an cháin níos ísle).

  1. Mí-ionramháil Praghsanna

Déanann Drugaí Éireann Faoiseamh ar $10 an piollaire. In ionad an druga a dhíol go díreach le custaiméirí, díolann Drugaí Éireann é le Drugaí SAM ar $200 an piollaire. Ansin, díolann Drugaí SAM an phiollaire sna Stáit Aontaithe ar $220 an piollaire.

Sa chás seo, tuairiscíonn Drugaí SAM brabús de $20 in aghaidh an phiollaire sna Stáit Aontaithe, agus faigheann Drugaí Éireann brabús de $190 in aghaidh an phiollaire, atá inchánaithe ag ráta níos ísle in Éirinn. Coinníonn sé seo formhór an bhrabúis in Éirinn (áit a bhfuil an cháin níos ísle).

Impleachtaí

Tá go leor de na comhlachtaí cógaisíochta domhanda lonnaithe sna Stáit Aontaithe. Tá margadh ollmhór ann do chógais ar oideas, agus tá praghsanna arda ina n-ábhar conspóide le fada an lá ann. Is cúis imní pholaitiúil agus eacnamaíoch í seo sna Stáit Aontaithe, agus cuireann sé brú ar pholasaithe cógaisíochta a rialtais. Tá rialtas na hÉireann ag fáil airgid ba cheart a bheith íoctha do rialtas SAM, agus bíonn ar mhuintir SAM an t-easnamh sin a íoc i bhfoirm praghsanna cógaisíochta níos airde. Deir rúnaí tráchtála SAM, Howard Lutnick gur caimiléireacht atá i gceist.

“Caithfidh muid iarracht a dhéanamh chun dul i ngleic leis na camscéimeanna cánacha atá ar siúl. Is í Éire an ceann is fearr liom. Shaothraigh tír na hÉireann barrachas buiséid $60 billiún anuraidh. Mar sin cailleann [Meiriceá] dhá thrilliún agus déanann siadsan $60 (billiún). Cad a dhéanann siad? Tá ár maoin intleachtúil go léir acu dár dteicneolaíocht iontach. Ár gcuid cuideachtaí móra teicneolaíochta agus cuideachtaí cógaisíochta iontacha – cuireann siad a maoin intleachtúil go léir ann mar bíonn cáin íseal le híoc ann, agus ní íocann siad SAM ar chor ar bith. Mar sin tá deireadh leis sin,” a dúirt an rúnaí.

Bhagair trump go gcuirfeadh sé taraifí ar dhrugaí ag teacht ó Éirinn go SAM – suas go 200%. Chuirfeadh sé sin isteach go mór ar eacnamaíocht na hÉireann agus bheadh cúlú eacnamaíochta domhain sa tír.

Réiteach?

Tá sé soiléir go bhfuil Trump (agus Lutnick) i ndáiríre agus is dóichí ná a mhalairt in easpa réiteach eile go leanfaidh siad ar aghaidh le taraifí géara ar dhrugaí ag teacht ó Éirinn.

Tá sé ríthábhachtach polasaithe straitéiseacha a chur in áit chun géarchéim mar sin a sheachaint. Is gá dul i bhfeidhm leis na scéimeanna thuasluaite, agus plean a chumadh agus a roinnt le rialtas SAM chun deireadh a chur leo ina chéimeanna. Má ghlactar leis sin, tabharfaidh sé am breise dúinn teacht ar réiteach fadtéarmach. Is gá don rialtas infheistíocht a dhéanamh san earnáil cógaisíochta agus teicneolaíochta, chun timpeallacht ghnó a chruthú sa tír, a thabharfaidh deiseanna do dhaoine comhlachtaí a bhunú, agus fostaithe cáilithe a mhealladh isteach iontu. Tá saineolas cuí in Éirinn chun ár spleáchas ar SAM a laghdú chomh tapa agus is féidir, agus chun éagsúlú eacnamaíochta a dhéanamh a bheadh mar bhuntáiste mhór don tír sa todhchaí. Tá sé déanach agus tá sé deacair, ach níl an dara rogha againn anois!

 

 

 

Olltoghchán 2024 – Scamaill dhorcha ag bun na spéire!

Olltoghchán 2024 – Scamaill dhorcha ag bun na spéire!

le | 2024/12/04 | Cúrsaí Reatha, Nuacht Náisiúnta, Tuairim

Olltoghchán 2024 – Scamaill dhorcha ag bun na spéire!

 

Ó tharla go bhfuil an t-olltoghchán críochnaithe, agus an mhargántaíocht faoi lán seol, ceapaim go bhfuil sé in am scrúdú iarbháis a dhéanamh air.

Dá dtabharfá súil ghasta ar cad a tharla san olltoghchán, cheapfá go bhfuil muintir na tíre sásta go leor. Níor caitheadh amach na príomhpháirtithe sa rialtas – Fianna Fáil agus Fine Gael, ach fuaireadar níos mó suíochán in olltoghchán 2024 – 86, ná in olltoghchán 2020 – 73. Beidh sé níos éasca dóibh 88 suíochán a shroicheadh an uair seo, agus comhrialtas a dhéanamh. 

Vóta Muiníne?

An vóta muiníne sa rialtas reatha atá i gceist? Sin an cheist mhór, i mo thuairim. Chun í a phlé, is gá féachaint taobh thiar de na torthaí.

Ar an gcéad dul síos, níor vótáil ach 59.7% de na toghthóirí sa tír, ceann de na céatadáin is measa riamh. Ní comhartha maith é sin, mar léiríonn sé míshástacht na ndaoine nach mbíonn páirteach sa phróiseas. Nuair a bhíonn an céatadán sin ag titim, mar a tharla sa chás seo, is cosúil go bhfuil an daonlathas ag dul chun donais agus níos lú muiníne ag daoine sa chóras sin.

Ar an dara dul síos, ní raibh an dara rogha ag toghthóirí ach Fianna Fáil agus Fine Gael a chur i gcumhacht arís. Dála an scéil, bhí an Comhaontas Glas ina cheap milleáin agus chuir Fianna Fáil agus Fine Gael an locht orthu leo maidir le haon cháineadh géar a fuair an rialtas reatha – go háirithe maidir le polasaithe glasa an rialtais, cé go raibh dualgas orthu ón Aontas Eorpach iad a chur i bhfeidhm. Chaill na Glasaigh 11 suíochán san olltoghchán, agus mar chuid den sléacht sin, chaill an tAire Turasóireachta, Cultúir, Ealaíon, Gaeltachta, Spóirt agus Meán, Catherine Martin TD, a suíochán agus a hAireacht. Beidh faitíos ar aon mhionpháirtí dul isteach i gcomhrialtas le Fianna Fáil agus Fine Gael as seo amach!

Cé go gceapfá uair amháin go mbeadh Sinn Féin san iomaíocht an uair seo, chaill siad tacaíocht den chéad uair i 35 bliain. Gan dabht, bhain siad cor coise astu féin le cúpla botún a ndearnadar. Agus bhíodar rómhall ag aithint nach raibh sciar mór dá lucht leanúna sásta le seasamh Shinn Féin ar cheist na hinimirce. Chaill siad tacaíocht ó dhaoine a raibh dearcadh diúltach acu maidir le hinimirce, agus ar mhaith leo polasaithe inimirce láidre a bheith i bhfeidhm, chun srian a chur ar líon na n-imirceach ag teacht i dtír. Is cosúil go ndeachaigh roinnt dóibhsean i dtreo páirtithe ar an eite dheas – Aontú nó Independent Ireland, mar shampla. Ar aon nós, níl sé de chumas Shinn Féin comhrialtas a chur le chéile, go príomha mar níl mórán seans go rachadh Fianna Fáil nó Fine Gael i gcomhrialtas leo. Mar sin, is léir nach bhfuair Fianna Fáil agus Fine Gael aon saghas mandáite ó mhuintir na hÉireann, agus go leanfaidh siad i gcumhacht in ainneoin na bhfadhbanna tábhachta nár réitigh siad fós, tar éis ceann amháin nó an dá cheann acu a bheith i gcumhacht le fada an lá. Tá géarchéimeanna móra ann agus Fianna Fáil agus Fine Gael fós ag caint fúthu agus ag rá cad a dhéanfaidh siad – ach níl mórán dul chun cinn le feiceáil, i ndáiríre. Táim ag caint go bunúsach faoi chúrsaí tithíochta, easpa dídine agus cúrsaí sláinte, gan trácht ar chúrsaí inimirce. Ní féidir an rialtas aon leithscéal a dhéanamh mar gheall ar a easpa gnímh maidir leis na géarchéimeanna leanúnacha sin nach bhfuil réitithe le níos mó na deich mbliana anuas. Tír shaibhir atá againn, agus barrachas trádála againn le blianta anuas, gan trácht ar an cháin amhantair (€13 billiún) ó Apple atá chun teacht isteach sa státchiste go luath. Is deacair a shamhlú go mbeadh daoine sásta le Fianna Fáil nó Fine Gael, maidir lena dtaifead polaitiúil uafásach sin.

I gcoinne an tsnáithe

Tá sé soiléir nach bhfuil formhór na ndaoine ar fud an domhain sásta lena gcuid rialtais dhaonlathaigh. Sa bhliain 2024, lagaíodh nó caitheadh amach formhór na bpáirtithe a bhí i gcumhacht. Tharla a leithéid i Meiriceá, sa Bhreatain, sa Fhrainc, sa Ghearmáin, san Iodáil, san Ostair, sa tSualainn, san Fhionlainn, sa Ghréig, san Airgintín, san Eacuadór, sa tSeapáin agus san Afraic Theas. Ach níor tharla sé sin in Éirinn, agus is eisceacht í.  Mar a dúirt mé níos túisce, ní raibh rogha inmharthana ag daoine, i gcodarsnacht leis na tíortha thuasluaite. Sna tíortha sin, bhí daoine in ann a mhíshástacht a léiriú go polaitiúil, mar bhí páirtithe láidre eile ar fáil mar roghanna dóibh. Níl sé mar sin in Éirinn fós, ach níl sé deacair a shamhlú go dtiocfadh ceann feadhna carasmatach chun tosaigh a bheadh in ann labhairt go díreach leis na daoine a mothaíonn nach bhfuil ionchur sa phróiseas polaitiúil acu. Is cosúil go mbeadh an duine sin ar an eite dheis, le fís an-difriúil ó na páirtithe i gcumhacht. Má tharlaíonn sé sin, agus má fhaigheann duine mar sin agus a pháirtí mandáit in olltoghchán na tíre, gach seans go dtiocfadh athstruchtúrú rialtais ina theannta. Gan dabht, bheadh an daonlathas faoi mar is eol dúinne é, i dtrioblóid sa chás sin. Féach, mar shampla, ar cad atá ar siúl sna Stáit Aontaithe, a bhí mar léaró an daonlathais don domhan suas go dtí 2016. Le Trump mar Uachtarán Mheiriceá, beidh sé deacair don tír an daonlathas a thabhairt shlán. Agus tá a fhios againn go léir conas a chríochnaíonn scéal an deachtóra!

Moltaí

Ní breac é go mbíonn sé ar an bport, agus tá seans againn fós in Éirinn rialtas leatromach a sheachaint. Caithfidh baill an rialtas dul amach ina ndáilcheantair i measc a dtoghthóirí, caithfidh siad éisteacht leo maidir leis na fadhbanna atá acu a bheadh an rialtas in ann a réiteach. Ansin, is gá dóibh polasaithe a chur le chéile chun dul i ngleic leis na fadhbanna sin, agus beart de réir a mbriathar a dhéanamh. Tá sé thar am don rialtas a bheith gníomhach, agus tá a fhios acu cheana féin faoi na fadhbanna tábhachtacha leanúnacha atá fós ann, agus ag éirí níos measa. Tá sé ríthábhachtach dúinn mar thoghthóirí brú a chur ar ár dTeachtaí Dála cur lena ngealltanais, mar caithfear ár n-ionadaithe a choinneáil cuntasach dúinn.

Mura n-athraíonn an rialtas a chur chuige agus a bpolasaithe a chur i bhfeidhm gan mhoill, chomh maith le dul i ngleic le haon fhadhbanna eile atá ag a dtoghthóirí, seans maith go mbeidís as obair tar éis an chéad toghcháin eile. Ar an drochuair, thógfadh mí-éifeachtacht mar sin seans mór don eite dheas toghthóirí a mhealladh ina treo, agus caithfear é sin a sheachaint ar ais nó ar éigean.

 

 

 

 

 

.

.

.

.

.

.

gaGaeilge
gaGaeilge en_USEnglish