Cúpla seachtain ó shin, scríobh mé faoin mbliain inar cheap mé go raibh mé tagtha in aois. Bhí mé cúig bliana déag d’aois agus i mo dhalta cónaithe i gColáiste Chiaráin, fós faoi chúram na sagart.

Sa scéal sin, scríobh mé gur iarr mé ar chailín damhsa mall a dhéanamh liom agus gur aontaigh sí. Chuir an tAthair O’Toole stop tobann leis sin, ag rá go raibh rialacha an fhaid briste agam agus mé ag damhsa. Chonaic mé é freisin ag tarraingt buachalla eile den urlár damhsa mar go raibh a chuid gruaige rófhada. Níos déanaí, mar ghníomh beag ceannairce, lig mé do mo chuid gruaige féin fás beagán.

An samhradh céanna sin, d’fhreastail mé ar ranganna Fraincise sa chathair, fuair mé post in óstán áitiúil, agus shábháil mé go leor airgid chun mo chéad ghiotár leictreach a cheannach. Thosaigh mé ag dul chuig damhsaí sa chathair freisin, áit nach raibh sagairt ar bith le feiceáil ar imeall an urláir ag faire orainn. Cheap mé go raibh mé tar éis an líne a thrasnú isteach i saol na ndaoine fásta.

Go dtí go ndeachaigh mé go Baile Átha Cliath, ar aon nós.

Sula labhraím faoi Bhaile Átha Cliath, áfach, tá rud éigin agam le hadmháil anseo.

D’inis mé daoibh faoi mo chéad damhsa agus mé cúig bliana déag d’aois.

Bréag a bhí ann.

Ní mise a fuair cnag ar an ngualainn ón Athair O’Toole an oíche sin. Ba dhuine de mo chairde é sin. Chonaic mé é ag tarlú. Is cuimhin liom aghaidh an tsagairt, an cailín ag tabhairt céime siar, agus náire an ruda ar fad. Is cuimhin liom gur mhian liom go mbeadh an misneach agam féin a leithéid a dhéanamh.

Ach ní raibh aon mhisneach agam an uair sin.

Misneach ar bith.

Tháinig mo chéad damhsa níos déanaí, nuair a bhí mé sé bliana déag d’aois agus i mo dhalta lae. Agus níor tharla sé mar a shílfeá.

Fuair mé buidéal branda sa bhaile i vardrús m’athar. Choinnigh Daid é d’ócáidí speisialta, cuairteanna Uncail John den chuid is mó. Shuídís beirt cois tine, gloine bheag branda ag gach duine acu, agus labhraídís faoi na seanlaethanta.

Fuair mise úsáid eile dó.

Roimh dhamhsa, dhoirtinn gloine mhaith dom féin, d’ólfainn go tapa í, agus ansin líonainn an buidéal suas arís le huisce. Bhí súil agam nach dtabharfadh m’athair faoi deara é.

Ní bhuaileadh an t-alcól mé go tapa. Bhínn istigh sa halla damhsa sula dtosaíodh sé ag oibriú orm. Ansin d’imíodh mo chúthaileacht. Bhínn in ann labhairt. Bhínn in ann aoibh gháire a dhéanamh. Bhínn in ann damhsa.

Bhí mé sé bliana déag d’aois nuair a dhamhsaigh mé le cailín den chéad uair.

Bhí mé ar meisce.

Is beag cuimhne atá agam air anois, seachas cúpla splanc dhoiléir dínn ar an urlár damhsa. Ní cuimhin liom fiú cé hí an cailín.

Oíche amháin roimh dhamhsa, tháinig cara liom ar smaoineamh a cheapamar a bhí thar fheabhas. Bhí a fhios aige cá bhféadfaimis vodca a fháil. Plean simplí a bhí aige. Bheadh cúpla deoch againn roimh ré chun muid féin a chur i gceart don damhsa.

Níor lig mé orm go raibh mise curtha i gceart cheana féin, agus d’aontaigh mé láithreach.

Chuaigh muid i bhfolach i scáth dorais i Lána an tSéipéil. Mhothaíomar dána agus fásta. Bhí an buidéal againn. Ní raibh gloiní againn, ná meascthóirí, ná ciall. D’ólamar díreach as an mbuidéal, go tapa agus go crua.

D’ól mise níos mó ná mo chara. I bhfad níos mó.

Ar dtús, bhíomar go breá. Ansin cróga. Ansin dosháraithe.

Ina dhiaidh sin, tada.

Níl a fhios agam cad a tharla do mo chara an oíche sin. Níl aon chuimhne agam ar Lána an tSéipéil a fhágáil. Níl aon chuimhne agam ar dhul abhaile. An chéad rud eile is cuimhin liom, bhí mé ag múscailt i mo leaba féin an lá dár gcionn, chomh tinn sin nach raibh mé in ann mo cheann a ardú.

Bhí mé tinn ar feadh trí lá.

Sa lá atá inniu ann, déarfaidís gur nimhiú alcóil a bhí ann. An uair sin, ní raibh aon rud le déanamh ach fulaingt. Luigh mé ansin, ag cur allais, ag únfairt, agus ag tabhairt amach faoi gach a tharla. Bhí blas bréan i mo bhéal. Chas mo ghoile ag boladh bia. Ghortaigh an solas mo shúile.

Go dtí an lá atá inniu ann, níl a fhios agam cé a d’aimsigh mé ná cé a rinne an glaoch teileafóin a thug abhaile mé.

Faoi dheireadh, nuair a bhí mé réidh chun aghaidh a thabhairt ar mo thuismitheoirí, d’fhiafraigh siad díom cad a tharla. D’inis mé an fhírinne dóibh. Bhí vodca ólta agam le cara chun an misneach a fháil dul ag damhsa.

Cheap mé go gcoinneoidís sa bhaile mé go deireadh mo shaoil. Ina áit sin, lig siad tharstu é. Caithfidh gur cheap siad go raibh mo phionós faighte agam cheana féin.

Thug Coláiste Chiaráin na glúnta sagart don saol mór, agus cuid de na hiománaithe ab fhearr sa tír freisin. Ach níor ullmhaigh sé buachaillí cosúil liomsa do hallaí damhsa, don ól, do chailíní, ná don mhearbhall a bhaineann le fás aníos.

An t-aon rud a bhí ar eolas agam go cinnte, agus mé i mo luí sa leaba ag teacht chugam féin tar éis na hoíche sin i Lána an tSéipéil, ná go raibh rud éigin athraithe ionam go deo. Bhí mé in áit nach raibh mé riamh cheana.

Bhí Droichead na nAlt trasnaithe agam.

Ansin tháinig Baile Átha Cliath.

Nuair a leag an dalta a bhí ina DJ an tsnáthaid ar “School’s Out” le Alice Cooper, líon an t-urlár damhsa láithreach. Bhíomar ag damhsa ar nós an diabhail, á gcaitheamh féin ar fud na háite agus ag luascadh anonn is anall go fiánta, ag súil go raibh na cailíní ag féachaint orainn. Ansin tháinig Elton John ar an gcaschlár. The Supremes. The Bay City Rollers. Slade.

Ansin mhoilligh an ceol. “Without You” le Harry Nilsson.

Bánaíodh an t-urlár ar an bpointe. Bhí mo chroí ag bualadh go trom i mo chliabhrach nuair a bhuail mé súil le cailín amháin. Sular chaill mé mo mhisneach, d’iarr mé uirthi damhsa a dhéanamh liom. An chéad uair dom. Bhí mé cúig bliana déag d’aois. Ghlac sí le mo chuireadh.

Thosaigh muid ag damhsa scartha óna chéile ar dtús, ach diaidh ar ndiaidh dhruideamar níos gaire le chéile. Ansin, leag sí a ceann ar mo ghualainn agus chuir mise mo lámha timpeall uirthi. Leath bealaigh tríd an amhrán, bhí an bhainis á samhlú agam cheana féin.

Ansin mhothaigh mé buille trom á bhualadh ar mo dhroim.

An tAthair O’Toole.

“Tá sé seo go hiomlán do-ghlactha, a Mhichíl. Níor choinnigh tú amach ón gcailín. Níl cead agat freastal ar an gcéad damhsa eile, agus ná déan a leithéid go deo arís.”

Scar sé óna chéile muid amhail is gur coirpigh a bhí ionainn. Níor dhamhsaíomar le chéile riamh arís.

Cúpla nóiméad ina dhiaidh sin, chonaic mé an tAthair O’Toole ag máirseáil amach ar an urlár damhsa arís agus ag breith greama ar chluas buachalla. Pat Corcoran a bhí ann. An chéad uair eile a chonaic mé Pat, bhí cuma caorach lomtha air. Ar bhalla mo chillín suanleasa, bhí gruaig fhada chatach ar Marc Bolan ó T. Rex a chuirfeadh an tAthair O’Toole ag síneadh i dtreo na siosúr.

Lig mé do mo chuid gruaige fás beagáinín, gan a dhóthain le bheith gafa, ach a dhóthain le go mbraithfinn go raibh mé ag éalú leis.

An samhradh sin, tar éis dom filleadh abhaile ón scoil chónaithe, d’fhreastail mé ar chúrsa Fraincise sa chathair, a bhí eagraithe ag an Alliance Française. Sa bhoth fuaime chúlaigh an saol taobh amuigh. Chuir mé na cluasáin orm agus labhair guth mná Fraincise isteach i mo chluasa amhail is go raibh sí ansin liom.

“Nos cosmonautes,” a dúirt sí.

“Nos cosmonautes,” a dúirt mise ar ais isteach sa mhicreafón.

D’éist mé liom féin ar an taifead. An mise sin i ndáiríre? Bhí fuaim mo ghutha féin mar ghuth strainséara dom. Faoi dheireadh na sé seachtaine bhí feabhas tagtha ar mo bhlas cainte, agus bhí mé i dtaithí ar fhuaim mo ghutha féin ar thaifead.

An samhradh ar fad, bhí mé ag canadh leis na hamhráin mhóra ar an raidió. Bhí gach focal de “Get It On” le T. Rex agus “Starman” le David Bowie ar eolas agam.

Nuair a chríochnaigh na ranganna Fraincise, fuair mé obair sa bheár in óstán nua, an Springhill Court Hotel. D’oscail mé cuntas sa Chomhar Creidmheasa agus rud amháin ar m’intinn agam: mo chéad ghiotár leictreach a cheannach. Nuair a shocraigh an giotáraí rithime i mbanna áitiúil bogadh ar aghaidh, cheannaigh mé a ghiotár láithreach, Fender Mustang dearg lasrach ó 1965 a bhí i gceist.

Bhí fadhb amháin ann. Ní raibh aon aimplitheoir agam.

Chuaigh mé i ngleic le putóga seanraidió trasraitheora agus fuair mé amach cad a oibrigh trí sheifteanna éagsúla a úsáid. Thug sé dom vata amháin d’fhuaim thanaí, riastartha b’fhéidir, ach in ainneoin sin, thaitin sí go mór liom. D’fhoghlaim mé cordaí as leabhar mar ní raibh sé d’acmhainn agam ceachtanna a fháil. Bhí mé lánchinnte nach raibh mé ach cúpla mí ó bheith i mo réalta rac-cheoil.

Tar éis na saoire, d’fhill mé ar scoil mar dhalta lae. Chaith mé mo dheireadh seachtaine ag bualadh thart sa bhaile mór. Lig mo thuismitheoirí dom fiú dul chuig damhsaí oíche Shathairn sa Carlton, áit nach raibh dé ná deatach ar shagart, ná aon rialacha amaideacha i bhfeidhm ach an oiread.

An samhradh dár gcionn, lig mé do mo chuid gruaige fás níos faide agus chaith mé brístí deinime agus léinte éadach cáise. Faoin am sin, ba chustaiméir rialta mé sa Carlton.

Nuair a bhí mé ag dul siar trí mo sheandialanna le déanaí, tháinig mé ar iontráil a scríobh mé ar mo thríú breithlá déag. Agus mé ag léamh na bhfocal ón iontráil sin, tháinig tuile cuimhní chugam, mar aon le tuiscint úr ar an saol mar a bhí sé ag an am sin.

Saol iomlán difriúil ar fad a bhí ann. I gcodarsnacht lom leis an éadóchas a bhíonn i réim go minic sa lá atá inniu ann, bhí spiorad dóchais ann sna seascaidí. Bhí fadhbanna móra ag an domhan, díreach mar atá anois, ach mhothaíomar go bhféadfaí iad a réiteach. Bhí idirphlé ann ag an am nach bhfeictear chomh minic inniu, go háirithe sna Stáit Aontaithe.

Sa Tuaisceart, bhí tús curtha leis na Trioblóidí. Ach fiú ag an gcéim luath sin bhí daoine ag lorg athraithe síochánta, spreagtha ag sampla Martin Luther King Jr., a bhí féin tar éis inspioráid a ghlacadh ó Mahatma Gandhi san India. Cosúil leis na ceannairí móra síochánta eile, níor tháinig athruithe go tapa ná go héasca. Ach le himeacht ama tháinig siad. I gcás King Jr., tar éis dó a bheith ag gníomhú chun comhionannas ciníoch a bhaint amach ar feadh deich mbliana, ritheadh an tAcht um Chearta Sibhialta i 1964, agus ina dhiaidh sin an tAcht um Chearta Vótála i 1965. I gcás an Tuaiscirt, tháinig síocháin faoi dheireadh tar éis tríocha bliain, le Comhaontú Aoine an Chéasta i 1998.

Gan dabht, bhí tionchar na Stát Aontaithe le brath go láidir in Éirinn sna seascaidí. Thug an raidió agus an teilifís scéalta faoi mháirseálacha síochána ar son comhionannais, faoi agóidí i gcoinne chogadh Vítneam, agus faoin uafás a tháinig i ndiaidh dhúnmharú an chéad uachtaráin Ghael-Mheiriceánaigh, John F. Kennedy. Bhraitheamar an tionchar sin go háirithe i mbua eolaíoch na linne leis an gcéad chéim ar an ngealach ag na Meiriceánaigh.

Ba í an tuirlingt ar an ngealach a d’fhág an lorg ba bhuaine orm. Mhúscail an íomhá thaibhsiúil de Neil Armstrong ag cur a chos sa phúdar gealaí spéis dhomhain san eolaíocht agus sa teicneolaíocht ionam ó shin i leith. Ba spreagadh é chun foghlama, chun brionglóide, agus chun samhlaithe – b’fhéidir go mbeinn féin i m’eolaí nó i m’innealtóir lá éigin. Dar ndóigh, le himeacht ama, tháinig an aisling sin i gcrích — ach sin scéal eile do lá eile.

Anois, áfach, ba mhaith liom dán a roinnt libh, a dhéanann iarracht croílár an ama sin a léiriú: an tuiscint ar iontas agus ar fhéidearthacht, agus tionchar na n-imeachtaí móra ar bhuachaill trí déag d’aois in Éirinn ag an am.

Déagóir

“Trí déag d’aois inniu,
Déagóir!
Is mór an trua é go bhfuil na seascaidí thart,
ach tá áthas orm gur duine fásta mé anois.”

Léigh mé na focail sin inniu,
taisceadán ama i mo sheandialann,
26 Eanáir 1970.
Táim ann ar an toirt.

Seanraidió — fáidh ár gcistine —
ag insint scéalta an domhain,
aghaidh chróim air,
a rothanna móra á gcasadh tríd an staitic
go dtí go bhfuarthas RTÉ.

Ár dteach—
páipéar balla a raibh dath buí tagtha orthu,
urláir línealóim.
An bord Formica —
ag téamh a chosa ar an radaitheoir.
An leithreas agus an folcadán
i seomraí ar leith.

Amuigh, ballaí clocha beaga brataithe,
garáiste beag le doras crónánach
a bhíodh mar sheomra súgartha mo dhearthár.
Ár gcarranna — Anglia, ansin Cortina —
a bhíodh i gcónaí lasmuigh.

Na bianna ab ansa linn:
méaróga éisc agus pónairí,
ispíní agus slisíní bagúin,
glóthach milseog agus custard,
leite nó calóga arbhair,
arán tósta, tae, uibheacha bruite.

Bhí an teilifís in ardréim,
rí an choirnéil sa tseomra bia,
agus tairseach an tsaoil mhóir,
trína nochtadh dúinn
ár mbuanna agus ár dteipeanna,
ár ndóchas agus ár mbrionglóidí,
ár stair, ár saol inniu, ár dtodhchaí.

Trína fhuinneog staitice chonaiceamar:
uachtarán dúnmharaithe,
máirseálaithe i nDoire,
fear ar an ngealach.

Chaoin mo mháthair ar feadh cúpla lá
nuair a fuair Kennedy bás,
an chéad Gael-Mheiriceánach Caitliceach
sa Teach Bán.

Sa Tuaisceart,
shiúil Caitlicigh ar son chearta comhionanna,
macallaí Martin Luther King.

Idir bhrón agus dóchas,
tháinig an noiméad ba mhó iontais —
an oíche sin nach ndéanfaidh mé dearmad uirthi choíche:
an tsiúlóid ghealaí.
Buatais Armstrong sa phúdar.
An tost sa seomra s’againne —
a fhoirm thaibhsiúil
ag caochadh sa staitic,
agus na focail síoraí á fhógairt aige:
“Céim bheag amháin…”

Ag breathnú air sin,
chreid mé go raibh sé de chumas againn aon rud a dhéanamh.

Litir ó Mheiriceá – Tugadh drochíde ar chónaitheoir fadtéarmach sna Stáit Aontaithe!