Daonáireamh 1926

Daonáireamh 1926

le | 2026/04/29 | Cúrsaí Reatha, Nuacht Náisiúnta, Pearsanta, Stair, Tuairim

Daonáireamh 1926

Nuair a cuireadh Daonáireamh na hÉireann 1926 ar líne le déanaí, d’oscail sé féidearthachtaí nua do thaighde ginealaigh.

Tharraing mo bhean m’aird air tar éis di an nuacht a fheiceáil. Ó shin i leith, tá go leor uaireanta an chloig caite ag an mbeirt againn ag déanamh taighde ar stair ár dteaghlach.

D’aon duine a bhfuil fréamhacha Éireannacha acu, is stór luachmhar é seo. Tá an t-eolas teoranta, ach is leor é chun spléachadh a thabhairt ar an am sin agus ar an saol a bhí ag ár sinsir.

Tógadh an daonáireamh ar an 18 Aibreán, 1926, eagraithe ag Saorstát na hÉireann. Murab ionann agus daonáirimh 1901 agus 1911, a chuimsigh na 32 contae ar fad, chuimsigh an ceann seo 26 contae an Stáit nua.

Is é an rud a dhéanann cumhachtach é ná an méid is féidir a dhéanamh leis. Feidhmíonn daonáireamh 1926 mar nasc siar go 1911. Ansin, is féidir leat dul siar go 1901, agus ansin go Luacháil Uí Ghríofa—taifead cánach réadmhaoine i lár an 19ú haois a fheidhmíonn mar thaifead ríthábhachtach ar shonraí daonáirimh atá ar iarraidh ón ré sin. Ina dhiaidh sin, is féidir níos mó eolais a fháil sna teastais breithe agus deimhnithe pósta agus báis atá ar fáil ar IrishGenealogy.ie.

An Nasc le Maigh Eo

San alt seo, díreoidh mé ar chuid de mo theaghlach féin, mar shampla de na rudaí is féidir a dhéanamh. Tá i bhfad níos mó fós le fiosrú agam.

Thosaigh mé le taobh m’athar. Bhí sé sin níos éasca. Rugadh Daid i 1925, mar sin bhí sé ansin i ndaonáireamh 1926, ina leanbh naoi mí d’aois. Bhí a dheartháireacha agus a dheirfiúracha níos sine ansin freisin, mar aon le mo sheantuismitheoirí, iad ar fad ar leathanach amháin lámhscríofa.

Bhí seachtar acu ina gcónaí i dteach ceann tuí dhá sheomra ar 16 acra i nDroim Riabhach, ar Leithinis an Mhuirthead i gContae Mhaigh Eo. Níos déanaí, nuair a rugadh Síle, bheadh ochtar ann.

Ag baint úsáide as an eolas sin, ghlac mé céim siar go 1911. Ansin d’aimsigh mé mo shin-seanathair Michael Barrett, fear baintreach, ina chónaí sa teach céanna le mo sheanathair agus cuid dá deartháireacha agus deirfiúracha fásta agus col ceathrar. Ag dul siar go 1901 arís, bhí sé ansin lena bhean Julia agus a naonúr clainne.

Scéal Brónach

Thug m’athair crann teaghlaigh lámhdhéanta dom roinnt blianta ó shin, a chuir sé le chéile lena dheartháir John. Cé nach raibh gach bosca líonta acu, bhí sé thar a bheith luachmhar. Dhearbhaigh sé an taighde a bhí á dhéanamh agam, agus thug sé leideanna tábhachtacha nua dom freisin.

Bhí brón sa chrann teaghlaigh sin, nach raibh le feiceáil go héasca i dtaifid an daonáirimh. Léirigh taifid mo Dhaid go raibh triúr ina chlann féin, Ellen, Mary agus William, a fuair bás go hóg. D’aimsigh mé taifid ar líne do bheirt acu. Fuair Mary bás nuair a bhí sí sé lá d’aois. Fuair Ellen bás ag ceithre mhí. Níor aimsigh mé William go fóill. Caithfidh go raibh sé tubaisteach don teaghlach triúr as naonúr clainne a chailleadh chomh hóg sin.

Chuaigh mé isteach sna teastais breithe agus na deimhnithe pósta agus báis ar IrishGenealogy.ie agus bhí mé an-sásta a fheiceáil go raibh na taifid shibhialta agus na taifid daonáirimh ag teacht le chéile. Thug na taifid shibhialta eolas nua dom freisin. Fuair mé amach gurbh é Richard Barrett an t-ainm a bhí ar athair mo shin-sheanmháthar Ellen Monaghan. Bhí “Dick” scríofa ag mo Dhaid sa bhosca ábhartha ina chairt teaghlaigh. Rudaí ag teacht le chéile arís.

File Iorrais

D’inis mo Dhaid dom go raibh an nasc siar go dtí Riocard Bairéad ar thaobh a mháthar. Ó tharla gurbh é Richard Barrett ainm mo shin-shin-seanathar ar thaobh mháthair mo Dhaid, neartaigh sé sin an tuairim.

Ba fhile, aorthóir agus máistir scoile é Riocard (Dick) Bairéad. Bhí baint aige leis na hÉireannaigh Aontaithe agus le hÉirí Amach 1798 freisin. Ach is mar file is fearr a bhfuil cuimhne air. I measc na ndánta a chum sé tá “Eoghan Cóir” agus “Preab san Ól.”

Ainm suimiúil eile ar chairt mo Dhaid ná mo shin-shin-seanathair, Éamon Barrett. Chuardaigh mé Luacháil Uí Ghríofa agus ní bhfuair mé tada faoi Éamon. Ansin bhain mé triail as Edward Barrett.

Bhí sé ansin. Ar na sé acra dhéag chéanna i nDroim Riabhach. Feirmeoir tionóntach. Tobias Kirkwood an t-ainm a bhí ar a thiarna talún. Faoi 1901, is cosúil nár feirmeoir tionóntach é Michael Barrett ach gur leis an talamh.

Oidhreacht agus Brí

Dar le m’athair, ba é Edward an chéad Bairéadach a chuir faoi i nDroim Riabhach mar fheirmeoir tionóntach. Faoi 1901, bhí aon duine dhéag sa teach ceann tuí céanna dhá sheomra. Seachtar i 1911. Seachtar arís i 1926, m’athair féin san áireamh.

Bhí saol crua i gceist an tráth úd. I lár an 19ú haois caithfidh go raibh sé thar a bheith deacair do Edward Barrett agus a theaghlach maireachtáil. Is dócha go raibh sé ag feirmeoireacht na talún sin le linn an Ghorta Mhóir. I mí an Mheithimh 1847, shroich na céadta daoine ocracha as Iorras teach na mbocht i mBéal an Átha, ach cuireadh ar shiúl iad toisc go raibh sé lán cheana féin. Is ar éigean a bhí acu ach ón lámh go dtí an béal, rud a bheadh deacair fiú a shamhlú sa lá atá inniu ann.

Tá a fhios agam ó thaifid m’athar gur imigh beirt uncailí go Chicago sna 1910í. Sin líne eile le leanúint níos déanaí agus seans maith go bhfuil gaolta agam anseo sna Stáit Aontaithe.

Nuair a bhreathnaím ar na hainmneacha go léir sin, ritheann sé liom gur duine gach ceann acu, agus saol agus scéal acu. Níl fágtha anois ach ainm scríofa ar phár, agus gach rud eile caillte i gceo an ama.

Is ábhar machnaimh é m’uncail, mo sheanathair agus mo shin-seanathair a fheiceáil ansin ar an gcairt agus sna taifid, iad go léir leis an ainm céanna liomsa—Michael Barrett. Tugann siad comhthéacs dom. Tugann siad brí dom.

Tá mé cinnte go bhfuil go leor daoine a léann é seo ag déanamh a dtaighde féin le daonáireamh 1926, ag rianú a dteaghlaigh, ag foghlaim níos mó faoin áit as ar tháinig siad agus an saol mar a bhí sé ag an am sin.

Níor lean mé ach líne amháin go dtí seo. Tá go leor eile le fiosrú, agus tógfaidh sé am.

Mura raibh an deis agat fós, tá súil agam go spreagfaidh mo scéal tú chun fréamhacha do theaghlach féin a fhiosrú i ndaonáireamh 1926.

 

Ar Sciatháin Túis Nua

Ar Sciatháin Túis Nua

le | 2025/12/03 | Pearsanta, Polaitíocht, Stair, Tuairim

Ar Sciatháin Túis Nua

“Cuir chugam iad, na daoine gan dídean, buailte le hanfaí,

Ardaím mo lampa in aice an dorais óir!”

  • Inscríbhinn ar Dhealbh na Saoirse, Nua Eabhrac.

Ba cheart dúinn go léir, go háirithe Uachtarán agus rialtas Stáit Aontaithe Mheiriceá (SAM), na focail thábhachtacha sin a choinneáil i gcónaí os ár gcomhair. Faoi láthair, áfach, tá neamhaird á tabhairt orthu ag an rialtas. Mar shampla, tá ICE (gníomhaireacht forfheidhmithe dlí imirce) agus an Garda Náisiúnta (fórsa míleata) ag cur drochbhail ar go leor daoine sa tír, saoránaigh san áireamh. Chonaiceamar go léir na taifeadtaí: léimeann fir i maisc amach as veain agus gabhann siad daoine ón tsráid, agus ní fheictear cuid acu arís mar go gcuirtear in ionad coinneála iad áit éigin. Caithfimid dul i ngleic leis an iompar sin gan stad, gan staonadh, agus ár mbunphrionsabail a athbhunú.

Léiríonn an scéal fíor agus stairiúil seo a leanas luachanna SAM mar a bhídís agus mar ba cheart a bheidís arís.

Buíochas le Nancy Kramer (Meiriceánach a bhfuil cónaí uirthi i Julian, San Diego, sna Stáit Aontaithe) as a scéal féin a roinnt linn. Is inspioráid agus eiseamláir í dúinn, mar is féidir linn freisin beart a dhéanamh de réir ár mbriathar. Seo an cheist dúinn a mhaireann i dtíortha daonlathacha: Cad is féidir liom a dhéanamh inniu a fheabhsóidh ár dtír agus a chinnteoidh cothrom na Féinne do gach duine atá ann faoi láthair, beag beann ar dhath a gcraicinn ná ar a gcreideamh.

Ar Sciatháin Túis Nua le Nancy Kramer

Mar aeróstach le Pan Am, chonaic mé paisinéirí de gach saghas — réaltaí Hollywood, bannaí ceoil cáiliúla, oifigigh rialtais — agus fiú cúpla ceiliúr pósta ar bord. Ach ba iad na heitiltí ab fhearr liom ná iad siúd inar thugamar ar bord grúpaí dídeanaithe ó Mhainile agus ó Bhancác.

Dúradh linn sna seisiúin eolais go mbeadh cúl an eitleáin líonta le dídeanaithe, rud a bhí eagraithe ag rialtas na Stát Aontaithe agus ag gníomhaireachtaí athlonnaithe cosúil leis an gCoiste Tarrthála Idirnáisiúnta (Béarla: International Rescue Committee (IRC)). Cuireadh in iúl dúinn go mbeadh paisinéirí ann gan ach cúpla focal Béarla acu, a dteastódh cúnamh uathu le rudaí bunúsacha cosúil le criosanna sábhála agus leithris.

De réir mar a d’osclaíodh doirse an bhus ag bun ár n-eitleáin de chuid Boeing 747, tháinig teaghlaigh amach agus iad dallta ag an ngrian, máithreacha le greamanna ar lámha beaga. Ní raibh an chuid is mó dóibh riamh ar aerárthach roimhe seo. Chonaic mé cailín beag agus í reoite ag bun staighre gorma Pan Am, eagla a craicinn uirthi roimh thorann na n-inneall, agus greim an fhir bháite aici ar bhríste a hathar.

Tháinig siad i ngrúpaí ciúine beaga, dídeanaithe ó oirdheisceart na hÁise, cuid acu le naíonáin ar a ndromanna in iompróirí éadaigh; cuid eile le súile folmha a léirigh uafáis nach bhféadfaimis a shamhlú. Bhí oibrithe deonacha ón IRC á dtreorú. Bhí málaí beaga canbháis ag gach teaghlach, málaí geala bána le litreacha gorma móra orthu: IRC. Bhí a giuirléidí beatha uilig laistigh de na málaí beaga sin.

Cuireadh éadaí a bhí oiriúnach do thaistil ar fáil do na teaghlaigh a bhí ag imeacht, le go mbeidís “curtha i láthair go deas” nuair a shroichfidís tíortha an Iarthair, mar bhí a fhios ag na gníomhaireachtaí go bhféadfadh an chéad imprisean tionchar a imirt ar an gcaoi a gcaithfí le dídeanaithe ina bpobail nua. Ba iad an IRC agus carthanais chreidmheacha a bhronn na héadaí seanfhaiseanta dóibh: léinte cnaipí agus brístí d’fhir; gúnaí nó blúsléinte cuibhiúla do mhná; seaicéid éadroma nó geansaithe don aimsir fhuar sna Stáit Aontaithe; bróga nó cuaráin athláimhe le stocaí.

Ar bord, chabhraíomar leo socrú síos i sraitheanna ar chúl an eitleáin. Bhí boladh éadrom de spíosraí anaithnide agus de dheatach adhmaid sa chábán, amhail is dá mbeadh an turas ó champaí na Téalainne fós leo. Chuala mé go leor acu ag rá go ciúin “Cảm ơn” nó “go raibh maith agat” agus mé ag taispeáint dóibh conas an crios sábhála a dhaingniú.

Le linn an éirí de thalamh, lig a lán paisinéirí osnaí astu nó chaoin siad go bog agus muid ag ardú. Bhí súile na leanaí leathoscailte idir iontas agus eagla. Do na daoine fásta, ba shiombail é torann an éirí de thalamh de dhóchas agus de chlabhsúr an-bhrónach. An bhfeicfidís a dtír, stollta ag coimheascar, riamh arís?

Nuair a bhíomar cothromaithe san aer, d’ullmhaíomar béilí ríse a raibh níos mó taithí acu orthu ná ar ár mbia san Iarthar. Dhoirteamar cupáin tae dóibh, agus chuir cuid acu a gcnapanna ime fillte isteach ann. Léigh mé go n-ólann muintir Neipeal tae le him geaca (Béarla: yak butter), agus ní raibh mé cinnte an raibh siad ar an eolas faoi sin nó an raibh mearbhall orthu faoin im.

Rinne máthair óg a raibh leanbh ina baclainn aici, comhartha gur theastaigh cabhair uaithi chun buidéal a théamh. Thug mé go dtí cócaireán an eitleáin é, agus nuair a d’fhill mé, lúb sí a ceann agus sruthán deora ar a leicne. Bhí siad chomh cúthail, chomh ciúin, thar a bheith béasach agus fíorbhuíoch. Thug mé bioráin bheaga sciatháin phlaisteacha de chuid Pan Am do na páistí — nóiméad gairid áthais ar a dturas scanrúil agus mothúchánach.

Bhí codladh corrach ar roinnt paisinéirí, ag preabadh ina ndúiseacht le gach tréimhse shuaiteachta, ach bhí daoine eile ina suí go docht agus ina dtost ar feadh uaireanta, ag coinneáil greim ar mhálaí na Croise Deirge ina nglúine amhail is gur seaicéid tarrthála iad. Roinneadh na málaí seo sna campaí dídeanaithe mar chuid den ullmhúchán taistil — le cáipéisí riachtanacha cosúil le foirmeacha I‑94, taifid leighis, páipéir urraíochta, agus le roinnt rudaí pearsanta cosúil le grianghraif, éadaí traidisiúnta, nó cuimhneachán teaghlaigh.

De réir mar a shroicheamar Los Angeles, d’éirigh an ghrian os cionn an Aigéin Chiúin agus bádh an cábán le dath an óir. Den chéad uair, chonaic mé meathgháirí agus chuala mé cogair sceitimíneacha. Shiúil na hoibrithe deonacha trí na pasáistí ag míniú cad a tharlódh san aerfort: fir agus mná ag fanacht chun fáilte a chur rompu, chun tithe a thabhairt dóibh, chun cabhrú leo tús úr a chur lena saolta.

Nuair a thuirlingíomar i Los Angeles (LAX), phléasc an t-eitleán le bualadh bos shéimh, scaipthe, i meascán d’fhaoiseamh agus d’iontas. Agus muid ag inleadh chuig an ngeata, d’amharc mé amach ar an tarmac, áit a raibh grúpa Meiriceánach ag fanacht le blaincéid, comharthaí agus ainmhithe stuáilte. Tharraing mé anáil dhomhain, ag iarraidh na deora a choimeád faoi cheilt.

Bhí grá agam don eitilt i gcónaí, mar go raibh sí in ann daoine agus áiteanna a cheangal le chéile. Ach ar na heitiltí sin, thuig mé go bhféadfadh aerárthach níos mó ná paisinéirí a iompar — d’fhéadfadh sé todhchaí iomlán a iompar.

 

Aistear Neamhghnách Mac an tSiúinéara!

Aistear Neamhghnách Mac an tSiúinéara!

le | 2025/11/18 | Stair, Tuairim

Aistear Neamhghnách Mac an tSiúinéara!

John Ireland, Laoch Chill Chainnigh ar Fhéarthalamh Minnesota

An gcreidfeá gur bhain fear ó Theampall Loiscthe i gContae Chill Chainnigh clú agus cáil amach dó féin chomh fada ó bhaile leis na Stáit Aontaithe sa 19ú haois? Tharla sé. Ní haon ionadh é sin do dhuine a raibh an t-uafás post tábhachtach aige le linn a shaoil – mar shaighdiúir cróga sa Chogadh Cathartha i Meiriceá, mar shagart, mar easpag, mar an chéad ardeaspag i Minnesota, agus mar chruthaitheoir pobail Ghaelach ina raibh na mílte.

Ainm an fhir cháiliúil sin? John Ireland ab ainm dó, mac dúchais Chontae Chill Chainnigh.

Buachaill i gContae na gCat

Rugadh John Ireland ar an 11 Meán Fómhair 1838 i dTeampall Loiscthe. Siúinéir ba ea a athair Richard, a raibh seisear clainne aige. Níl mórán eolas againn faoi bhean chéile Richard agus máthair John – Iúile Ireland (née Nachtain).

Bhí Caitlicigh na tíre, clann Ireland san áireamh, fós faoi smacht Impireacht na Breataine agus ní raibh cobhsaíocht eacnamaíoch acu. Bhí orthu cánacha pionósacha a íoc ar mhaithe Eaglais na hÉireann. Bhí dlíthe talún dian i bhfeidhm ar fheirmeoirí tionóntacha freisin. Sin a chuir tús le Cath Charraig Sheac (1831), áit in aice láimhe, nuair a rinne tionóntaí luíochán ar na póilíní—aithris bheo ar an gcóras mídhaonna a bhí ann do phobal na gCaitliceach.

Bhí tionchar láidir ag an Athair Theobald Matthew, bunaitheoir Chumann Staonadh na gCaitliceach, ar John óg a d’fhreastail air mar bhuachaill altóra. Chuaigh a theachtaireacht faoin staonadh ón alcól mar bhealach chun saol na n-oibrithe a fheabhsú, go smior i gcarachtar an bhuachalla.

Imirce agus Tús Nua

I ndiaidh an Ghorta Mhóir, chuaigh Richard Ireland go Meiriceá le grúpa imirceach in 1849. Lean a bhean chéile agus a bpáistí é níos déanaí sa bhliain sin. Lonnaigh siad ar dtús i Vermont, agus ansin i Chicago i 1851.

Bhí tuilleadh fionnachtana rompu. Bhuail Richard le Seán Ó Gormáin, fear eile as Cill Chainnigh. Chuir siad a n-acmhainní le chéile agus thug siad a dteaghlaigh ar aghaidh go Minnesota, ag sroicheadh St. Paul i mBealtaine 1852. Faoin bhliain ina dhiaidh sin, bhí talamh agus tithe acu—aisling a bheadh dodhéanta dóibh in Éirinn.

Idir an dá linn, bhí fadhb riaracháin mhór ag an Easpag Seosamh Crétin i ndeoise mhór Minnesota. D’earcaigh sé John Ireland agus Tomás Ó Gormáin (mac Sheáin) don tsagartacht. I 1853, chuaigh an bheirt óg ar feadh ocht mbliana go dtí Meximieux sa Fhrainc, chun freastal ar an petit séminaire, an scoil chéanna a d’fhreastail Crétin uirthi níos luaithe.

Sagart, Saighdiúir, agus Fiontraí

D’fhill John ar Minnesota in 1861 agus oirníodh é i St. Paul. Go gairid ina dhiaidh sin, chuaigh sé isteach sa Chúigiú Réisimint Saorálach Minnesota mar shéiplíneach le linn an Chogaidh Chathartha. Ar feadh dhá bhliain, thug sé aire do shaighdiúirí créachtaithe agus cheiliúir sé Aifrinn agus iad faoi ionsaí.

Faoi 1875, ceapadh mar chomh-easpag St. Paul é. Nuair a chonaic sé inimircigh Éireannacha pulctha isteach i slumaí uirbeacha, chreid sé go láidir go raibh talamh feirme ag teastáil uathu chun a neamhspleáchas agus a ndínit a bhaint amach. Mar sin, bhunaigh sé Biúró Coilínithe Caitliceach St. Paul in 1876.

Ba phlean cliste é:

  • thug sé talamh inacmhainne do theaghlaigh Éireannacha,
  • fuair na hiarnróid custaiméirí nua,
  • agus mhéadaigh daonra na gCaitliceach sa deoise.

Bunaíodh bailte nua le hainmneacha Éireannacha—Cluain Tarbh, Avoca, Iona—i gcroílár Minnesota.

An tArdeaspag agus an Tionchar Náisiúnta

In 1884, in ainneoin nach raibh aon fhoireann ná acmhainní móra aige, d’fhógair John go raibh sé chun ardscoil Chaitliceach a bhunú. D’oscail Ardscoil Naomh Tomás Acain i Meán Fómhair 1885. Lean ollscoileanna agus scoileanna eile go luath, lena n-áirítear Ollscoil Naomh Tomás agus institiúidí i Washington DC.

In 1888, fuair deoise St. Paul stádas mar ard-deoise agus ceapadh John Ireland mar a céad Ardeaspag. Chuir sé tuairimí forásacha chun cinn ar ardán náisiúnta—go háirithe maidir le comhionannas do Mheiriceánaigh Afracacha agus i gcoinne leithcheala ar bhonn cine nó reiligiúin.

Chuir sé tógáil Ardeaglais mhór St. Paul i gcrích ar an bpointe is airde sa chathair—ag cur in iúl go poiblí nach bhféadfadh neamhaird a thabhairt ar phobal Caitliceach Minnesota a thuilleadh.

Fuair an tArdeaspag bás ar an 25 Meán Fómhair 1918, lena sheanchara, an tEaspag Tomás Ó Gormáin, agus a dheirfiúr, an Mháthair Séirifín, i láthair.

Oidhreacht a Mhúnlódh Glúine

Ar deireadh thiar, rinne John Ireland ciorcal a shaoil a dhúnadh. D’fhan sé dílis do na luachanna a chuala sé i dTeampall Loiscthe—úinéireacht talún, measarthacht, agus oideachas. Ó pháirceanna ciúine Chill Chainnigh go teorainn fhairsing Minnesota, chaith sé a shaol ag comhlíonadh gealltanas a óige, agus ag fágáil oidhreachta saibhre a spreagfadh glúine Éireannach agus Meiriceánach fada ina dhiaidh.

 

 

Athbheochan na hÚcráinise!

Athbheochan na hÚcráinise!

le | 2024/07/17 | Cúrsaí Reatha, Cúrsaí Teanga, Nuacht Idirnáisiúnta, Polaitíocht, Stair

Athbheochan na hÚcráinise!

 

Fuair an Úcráin a neamhspleáchas sa bhliain 1991 tar éis thobchliseadh an Aontais Shóivéadaigh. Ag an am, gealladh athbheochan na hÚcráinise, teanga dhúchais na tíre. Is míorúilt go raibh sé fós beo, mar rinne Impireacht na Rúise agus níos déanaí an tAontas Sóivéadach an méid sin damáiste do mhuintir, do chultúr agus do theanga na hÚcráine leis na céadta bliain. Tá míorúilt eile faoi lánseol san Úcráin faoi láthair, maidir le hathbheochan na hÚcráinise. Roimh dom an mhíorúilt sin a nochtadh, is fiú cúpla focal a scríobh faoi cé chomh deacair is a bhí sé do na hÚcráinigh a gcultúr agus a dteanga a thabhairt slán trí na géarchéimeanna eisiacha a tharla dóibh in imeacht na mblianta. Leis an eolas sin, beidh tuiscint níos doimhne againn faoin míorúilt féin.

Go gairid i ndiaidh di teacht i gcumhacht i 1762, chuir an Banimpire Rúiseach Catherine II cosc ​​ar theagasc na hÚcráine ag an Acadamh Kyiv-Mohyla, an t-ionad cultúrtha ba thábhachtaí san Úcráin ag an am. Ní ba dhéanaí, thug sí orduithe do na heaglaisí seirbhísí eaglasta a dhéanamh i Rúisis amháin agus do na scoileanna Rúisís a bheith mar ábhar éigeantach acu.

Sa 19ú haois, rinne Impireacht na Rúise géarleanúint arís agus arís eile ar chultúr na hÚcráine agus go háirithe ar Úcráinis, ar eagla gur bhagairt mhór a bheadh ann d’aontacht na hImpireachta. Sa bhliain 1804 cuireadh cosc ​​ar an Úcráinis mar ábhar agus mar theanga theagaisc sna scoileanna.

Ach lean bearta fiú níos déine i 1863 nuair a rinne an tAire Impiriúil Gnóthaí Baile Pyotr Valuev forógra chun deireadh a chur le foilsiú leabhar as Úcráinis. Dar leis an bhforógra, “ní raibh ‘Rúisis Bheag’ (a chiallaíonn Úcráinis) ann riamh agus ní bheidh sí ann.”

Sa bhliain 1922, gan mhoill i ndiaidh Réabhlóid na Rúise, slogadh an Úcráin isteach san Aontas Sóivéadach, agus ansin cuireadh polasaithe nua i bhfeidhm ann, ar tugadh ‘Ukrainization’ orthu. Athrú iomlán a bhí i gceist agus ní raibh aon chosc ar úsáid na hÚcráinise níos mó.

Ba ghearr a mhair an ‘Ukrainization’, áfach, mar chuir an deachtóir Joseph Stalin ar ceal é sa bhliain 1933. Níos measa ná sin, maraíodh roinnt mhaith de lucht intleachta na hÚcráine, scríbhneoirí agus ealaíontóirí cáiliúla san áireamh, sa ‘Purgú Mór’ i 1937. Tar éis báis Stalin i 1953, bhláthaigh athbheochan cultúrtha agus ina theannta sin, tháinig glúin úr scríbhneoirí agus ealaíontóirí.

Nuair a fuair an Úcráin a neamhspleáchas i 1991, thug an rialtas gealltanas tacaíocht a thabhairt don chultúr agus don teanga. Ach bhí drochthionchar na Rúise ar an Úcráinis fós le feiceáil sa tír nua agus fada ina dhiaidh sin, bhí teilifís na hÚcráine, a nuachtáin, agus fiú ainmneacha a sráideanna fós as Rúisis den chuid is mó. Ní raibh sé in am fós.

Leis an Réabhlóid EuroMaidan i 2013-2014, cuireadh amach réimeas a bhí ar son an Kremlin, agus cuireadh isteach réimeas ar son na hÚcráine ina áit. Níor ghlac Vladimir Putin leis sin, agus ghabh an Rúis seilbh ar an gCrimé i 2014. Go luath ina dhiaidh sin rinne an Rúis ionradh ar oirthear na hÚcráine, ag gabháil codanna de na réigiúin fhéinrialaitheacha de Donetsk agus Luhansk. Cuireadh srianta géara ar úsáid na hÚcráinise sna críocha gafa sin mar pháirt den ghabháil.

Faoi dheireadh i 2019, ritheadh Acht na Teanga san Úcráin, a bhunaigh an Úcráinis mar theanga oifigiúil na tíre, agus leis sin cuireadh iallach ar na meáin, ar an gcóras oideachais agus ar chomhlachtaí poiblí an teanga a úsáid go poiblí.

Ansin, sa bhliain 2022 d’ionsaigh fórsaí Putin an Úcráin go brúidiúil, agus cé gur cheap Putin go mbeadh an bua aige laistigh de chúpla lá, tá an cogadh fós ar siúl dhá bhliain go leith ina dhiaidh na hionsaithe. Agus impiriúlachas na Rúise le feiceáil faoi lánseol, tháinig borradh mór ar athbheochan na hÚcráinise. Bhí muintir na tíre tiomanta d’aon ghnó a dteanga dhúchais a labhairt, beag beann ar a gcumas sa teanga. Is ansin a tharla an mhíorúilt agus insíonn na fíricí an scéal. Ocht mí tar éis an ionsaithe, dúirt 71% do phobal na tíre go raibh siad ag labhairt Úcráinise níos mó, agus d’athraigh 33% mhuintir Kyiv ó Rúisís go hÚcráinis mar a dteanga labhartha.

Ó mhí Aibreáin 2023 amach, is gá d’aon duine ag iarraidh a bheith ina shaoránach pas a fháil i scrúduithe Úcráinise (scrúdú scríofa agus scrúdú béil). “Tá muid ag dul faoi athbhreith na teanga. Nílimid ach ag fáil amach cad a bhí againn i gcónaí,” a dúirt Volodymyr Dibrova, scríbhneoir agus aistritheoir a mhúineann Úcráinis ag Harvard. Ní reiligiún ná críoch, ach teanga, a dúirt Dibrova, an fachtóir a dhéanann an t-idirdhealú is suntasaí idir iad agus a namhaid. “Tá sé amhail is go bhfuil muintir na tíre tar éis dúiseacht agus ag fiafraí díobh féin: Cé muidne? Cad í ár bhfíor-stair? Cad í ár bhfíor-theanga? Más í an Úcráinis ár bhfíor-theanga, cén fáth nach labhraímid í an t-am ar fad? Cén fáth nach labhraímid Úcráinis mar theanga ár gcaidrimh agus ag gach ócáid –idir fhoirmiúil agus neamhfhoirmiúil?” Bhí na freagraí an-soiléir do mhuintir na tíre, agus thuig siad go maith gur phríomhpháirt dá bhféiniúlacht mar phobal agus mar náisiún í a dteanga. Sin an fáth gur thosaigh siad í á foghlaim nó á athfhoghlaim agus á labhairt an oiread agus ab fhéidir leo. Thuig siad go raibh a gcultúr agus go háirithe a dteanga fite fuaite lena bhféiniúlacht náisiúnta. Agus chuaigh siad sa bhearna bhaoil agus sheas siad an fód ar son na féiniúlachta céanna sin!

Molaim go hard gach rud atá á dhéanamh ag muintir na hÚcráine maidir lena dteanga, in ainneoin an chogaidh fhíochmhair atá ar siúl. Ardaíonn sé cúpla ceist dúinn féin freisin, maidir leis ár gcultúr agus ár dteanga. Cé muidne? Cad í ár bhfíor-stair? Cad í ár bhfíor-theanga? Más í an Ghaeilge ár bhfíor-theanga, cén fáth nach labhraímid í an t-am ar fad? Cén fáth nach labhraímid Gaeilge mar theanga ár gcaidrimh agus ag gach ócáid –idir fhoirmiúil agus neamhfhoirmiúil? Agus faoi dheireadh an cheist is tábhachtaí dúinn a fhreagairt – cad is gá tarlú dúinn ionas go ndúiseoimid as ár stipéar sula mbeidh sé ródhéanach agus ár dteanga a shábháil – gann ar chogadh?

Cothrom na Féinne sa Bhunreacht?

Cothrom na Féinne sa Bhunreacht?

le | 2023/07/05 | Polaitíocht, Stair

Cothrom na Féinne!

 

Bhí mé ag ithe mo lóin i m’aonar, thuas staighre sa siopa troscáin ‘Meubles’ nuair a d’aithin mé mo sheanchara Séimí i scuaine an bhuifé.  Chroith mé mo lámh air chun a aird a tharraingt agus rinne sé meangadh mór gáire liom roimh dó teacht i mo threo.

“Deas bualadh leat anseo a Mhíchíl!” arsa Séimí agus é suite os mo chomhair ag an mbord.  “Ní raibh a fhios agam gur thaitin bialann ‘Meubles’ leat, a mhic!”

“Is aoibhinn liom an seabhdar breallach anseo.  Ach is ormsa a bhí an t-ionadh, mar bímse anseo i gcónaí, agus ní fhaca mé tú féin anseo riamh cheana, a Shéimí!” arsa mise.

“Táim déanach inniu, a Mhíchíl, ach tagaim anseo uair nó dhó sa tseachtain ag meán lae agus bím imithe laistigh de leathuair!”

“Cur glaoch orm as seo amach má tá mo chomhluadar ag teastáil uait, agus beidh mé sásta bualadh leat ag an meán lae,”  arsa mise i ndáiríre.

“Go raibh maith agat, agus muna bhfuil deifir orm cuirfidh mé glaoch ort!” a d’fhreagair Séimí.  “Ach cad faoi ‘cothrom na féinne’ a bunaíodh sa tír seo tar éis ‘Éirí Amach na Cásca, 1916’?  An bhfuil aon tuairim agat anois, a Mhíchíl?”  Mar is gnáth do mo charasa Séimí an Droichid, chuir sé leathcheann air féin, agus é do mo scrúdú.

“Roinn do thuairimí féin liom i dtosach, a Shéimí!” arsa mise, “agus ansin cuirfidh mé leo.”  D’ól mé bolgam caife, agus mé ag fanacht le cad a bheadh le rá aige féin.

“Mar is eol go maith duit, tá dearcadh liobrálach agam.  Uair amháin, ní raibh aon ghlacadh le mo thuairimí agus bhuail daoine lipéid hipí orm.  Ach anois tá tír liobrálach, forásach againn, beagnach saor ó chuing na hEaglaise ar deireadh.  Nuair a chumadh é i 1934-1937, bhí an bunreacht ag teacht go láidir le teagasc na hEaglaise, agus go háirithe le tuairimí an Athar Mc Uaid (uachtarán Choláiste na Carraige Duibhe ag an am, agus Ardeaspag agus Príomháidh na hÉireann Uile níos déanaí) agus an Íosánaigh an tAthair Ó Cahail.  Caitlicigh choimeádaigh ba iad an triúr acu (deValera, Mc Uaid agus Ó Cathail), a bhí ag obair as lámh a chéile chun an bunreacht a dhréachtú.  Ní haon ionadh é mar sin, gur bunreacht reiligiúnach agus coimeádach a bhí i gceist acu.  Ar an drochuair, bunreacht leithchealach a bhí ann freisin mar ní bhfuair cothrom na féinne tús áite sa bhunreacht.  Bhí 38 reifreann ar leasuithe don bhunreacht ó 1937 i leith agus tá an bunreacht atá againn anois go hiomlán éagsúil leis agus níos fearr ná an chéad cheann.  Ach tá obair le déanamh fós againn!”  Stad Séimí ag caint faoi dheireadh, agus thosaigh sé ag ithe a shailéid ilchineálacha.

“Aontaím leat, a chara,” arsa mise.  “Is trua mhór é nach raibh deValera níos oibiachtiúla maidir leis an mbunreacht, ach bhí sé faoi bhrú ó gach taobh ag an am.  Bhí an Eaglais Chaitliceach an-chumhachtach, mar ba iad Caitlicigh diaganta formhór an phobail ag an am.  Cé nach raibh mórán Protastúnaigh sa deisceart, bhí go leor sa Tuaisceart, agus ba mhaith le deValera bunreacht a chumadh a bheadh oiriúnach dóibhsean freisin.  Bhí sé deacair dó an dá thrá a fhreastal, áfach, agus cé go ndearna sé comhartha síochána sa bhunreacht do na Protastúnaigh, bhí deValera faoi réir ag an Eaglais Chaitliceach, agus is léir sin sa bhunreacht a d’fhoilsigh sé i 1937.”

“Den chéad uair riamh, níl muid ag argóint le chéile a Mhíchíl!” arsa Séimí, agus é ag gáire.  “Tá athruithe móra sa bhunreacht anois maidir le colscaradh, ginmhilleadh agus pósadh comhghnéis a bheadh doshamhlaithe tríocha bliain ó shin.  Ach an bhfuil muid críochnaithe fós?” 

“Níl, i ndáiríre, mar a dúramar!” arsa mise.  “Tá agus beidh obair le déanamh againn go deo.  Ach cé go bhfuil go leor le déanamh againn fós, is é an rud is tábhachtaí dúinn le déanamh anois díreach ná an tagairt do mhná a bheith fé chuing sa bhaile a bhaint amach as an mbunreacht.  Beidh reifreann ar sin againn ar ball agus tá súil agam go nglacfar leis an leasú sin!”

“Gan dabht, a Mhíchíl!”  arsa Séimí.  “Tír iarChaitliceach í Éire anois, agus tá sé in am deireadh go deo a chur le súistí agus le laincisí na heaglaise.”

“Ar an nóta sin, a Shéimí, cuirimis deireadh lenár seisiúin inniu!  Ní i gcónaí a aontaímid le chéile, ach aontaímid ar na rudaí is tábhachtaí, i mo thuairim – rudaí cosúil le cothrom na féinne sa tír iontach seo.”

Shiúlamar amach le chéile, agus gheall mé dom féin go mbeinn i dteagmháil le Séimí arís roimh i bhfad.

.

.

Gael Linn!

Gael Linn!

le | 2023/05/17 | Cúrsaí Teanga, Nuacht Náisiúnta, Stair

Gael Linn!

 

Fuair mé mo chóip den irisleabhar ‘Comhar’ le déanaí (Bealtaine 2023), agus thug mé faoi deara gur eagrán speisialta a bhí ann, ag comóradh seachtó bliain ó bunaíodh Gael Linn i mí na Bealtaine 1953. Ní raibh a fhios agam faoi leath na rudaí atá déanta go dtí seo ag an eagraíocht shuntasach seo ar son na Gaeilge, idir theanga agus chultúr.  Nuair a bhí Fionbarra Ó Brolcháin ag scríobh faoi cheannródaíocht triúir a bhí an-ghníomhach san eagraíocht – Dónall Ó Móráin, Riobard Mac Góráin agus Séamus mac Crosáin, rinne sé tagairt do rud a dúirt an t-antraipeolaí Margaret Mead: ‘’Never doubt that a small group of thoughtful committed citizens, can change the world. Indeed, it is the only thing that ever has.” Nach spreagúil an ráiteas sin agus nach fíor é freisin?  Gan dabht, bhí sé fíor i gcás Ghael Linn. I mo thuairim, thuig an fhoireann bheag sin cé chomh tábhachtach agus lárnach agus atá ár dteanga agus ár gcultúr dúinn sa tír seo, agus gurb as sin a eascraíonn ár bhféiniúlacht náisiúnta. Thuig an fhoireann sin go mbeadh sé níos fearr daoine a mhealladh isteach sa Ghaeilge in ionad a bheith ag iarraidh iad a bhrú isteach. Bhain foireann Ghael Linn amach na spriocanna sin. Rinneadar infheistíochtaí sna healaíona. D’eagraíodar imeachtaí cultúrtha agus scéimeanna foghlamtha na Gaeilge.  Sa tslí sin, thug siad aghaidh nua, aghaidh chomhaimseartha don teanga agus cultúr.  Bhí cur chuige nua-aoiseach acu maidir le múinteoireacht, cur chuige níos cuimsithí ná riamh cheana, inar thuig siad go bhfuil tú in ann Gaeilge a fhoghlaim amuigh faoin spéir i mbun imeachtaí siamsúla agus cúrsaí saoire phléisiúrtha. Bhí an ceart acu agus ní raibh aon easpa páistí ag cur isteach ar chúrsaí de gach saghas eagraithe ag Gael Linn. Nuair a chonaic mé gur thosaigh Gael Linn scéim scoláireachta sna 1950dí, tháinig na cuimhní ar ais go tréan.

Scéim Scoláireachta Ghael Linn

Thosaigh Scéim na Scoláireachtaí Trí Mhí i 1955 agus lean an scéim go dtí 1973. Tréimhse trí mhí a bhíodh i gceist seachas mí, mar chreid Máirtín Ó Cadhain gurb é sin an tréimhse ba lú a mbeadh páistí in ann an teanga a shealbhú. Bhíodh cead ag teaghlach lóistín a chur ar fáil do pháiste amháin, ionas nach mbeadh deis ag an bpáiste Béarla a labhairt sa teach. D’fhreastalaíodh na páistí ar scoil áitiúil. Eispéireas cuimsitheach a bhí ann – tumoideachas i ngach gné dár gcultúir thraidisiúnta – saol na tuaithe, meon na Gaeltachta, scéalaíocht agus ceol san áireamh.  Scéim cheannródaíoch ba ea é, gan dabht. Agus ní caint san aer agam é sin, ach an oiread!

Mo thaithí phearsanta

Ní raibh ionam ach páiste deich mbliana d’aois nuair a d’fhreastail mé féin ar chúrsa Ghael Linn. D’fhág mé an baile i m’aonar don chéad uair agus thaistil mé go Gaillimh ar an traein, agus ansin ar aghaidh go dtí Cill Bhriocán, Rosmuc, Contae na Gaillimhe.  Chuir Máire Bean Uí Ghriallais fáilte mhór romham, agus thosaigh m’eachtra Ghaeltachta láithreach bonn. Thug Bean Uí Ghriallais babhla anraith dom ar dtús ach ar an drochuair bhí sé chomh te sin gur dhóigh mé mo charball go dona leis. Bhí sé an-phianmhar le seachtain nó dhó! Bhí sé deacair a mhíniú as Gaeilge cad a tharla dom!  

Tar éis an turais fhada, bhí orm dul go dtí an leithreas. Threoraigh Máire amach as an teach mé go dtí teach an asail, ach bhí sé chomh dubh le pic taobh amuigh. Dá bhrí sin, bhuail mé mo ghlúin in aghaidh balla agus bhí mé gortaithe arís! Cé gur drochthús a bhí agam, d’fheabhsaigh cúrsaí tar éis sin – agus níor ghortaigh mé mé féin arís ach an oiread.

Cé go raibh sé deacair ar dtús Gaeilge a labhairt, bhí mé líofa roimh i bhfad. Bhí orm Gaeilge a labhairt an t-am go léir – ní raibh an dara rogha agam mar ní raibh mórán Béarla le cloisteáil i Rosmuc an tráth sin. Próiseas nádúrtha a bhí ann agus is ar éigean a thug mé faoi deara go raibh mo chuid Gaeilge ag feabhsú lá i ndiaidh lae. Bhí mé ag foghlaim gnéithe eile den chultúr freisin. Mar shampla, d’fhoghlaim mé conas go leor amhrán a sheinm ar an bhfeadóg stáin agus ar an mbosca ceoil. Bhí mé chomh sásta sa Ghaeltacht gur bheag nach ndearna mé dearmad ar mo theaghlach féin! D’imigh mo thréimhse go tapa, agus bhí sé deacair dom filleadh abhaile ansin.  Ach ní raibh fadhb ar bith liom leis an nGaeilge sa scoil tar éis sin, agus bhí grá buan agam dár dteanga agus dár gcultúr as sin amach, a bhuí le m’athair agus Gael Linn. Gael Linn abú!

gaGaeilge
gaGaeilge en_USEnglish