San alt deireanach, léiríomar an bhearna idir an t-éileamh poiblí ar oideachas lán-Ghaeilge agus freagra an Stáit.

Tá plean cuimsitheach athbheochana de dhíth ar an Rialtas, le spriocanna soiléire atá intomhaiste agus teoranta ó thaobh ama de, le maoiniú cuí, agus le hiarmhairtí polaitiúla mura mbaintear na spriocanna sin amach. Ní shásaíonn an creat reatha an tástáil sin fós.

Ceart Dlíthiúil ar Oideachas Lán-Ghaeilge

Ba cheart go mbeadh dualgas dlíthiúil ar an Stát oideachas lán-Ghaeilge a chur ar fáil áit a bhfuil éileamh soiléir ann.

Faoi láthair, cuirtear iallach ar thuismitheoirí agus ar fheachtasóirí áitiúla troid a dhéanamh scoil ar scoil, baile ar bhaile, contae ar chontae. Bíonn siad ag dul i ngleic le hargóintí na Roinne Oideachais faoi réamh-mheastacháin daonra, srianta maoinithe agus foirmlí déimeagrafacha.

Ach ba cheart go mbeadh sé de fhreagracht ar an Stát, sa chéad áit, na hacmhainní riachtanacha a chur ar fáil chun freastal ar an éileamh ar oideachas lán-Ghaeilge ar fud na tíre.

Tugann Ceanada sampla úsáideach dúinn. Tugann Alt 23 de Chairt Cheanada cearta oideachais i dteanga mhionlaigh do thuismitheoirí in aon áit ina bhfuil líon leordhóthanach daltaí ann chuige. Ba cheart go mbeadh ceart reachtúil den chineál sin in Éirinn maidir le hoideachas lán-Ghaeilge.

Spriocanna

Faoin bPlean Náisiúnta do Sheirbhísí Poiblí Gaeilge, tá an Stát ag obair i dtreo na sprice go mbeidh inniúlacht sa Ghaeilge ag 20 faoin gcéad de na hearcaigh nua san earnáil phoiblí faoin 31 Nollaig 2030. Tá an plean ceaptha chun líon agus cáilíocht na seirbhísí poiblí atá ar fáil trí Ghaeilge a mhéadú.

Mar a dúramar san alt deireanach, tá sprioc oideachais mar bhonn leis an sprioc sin de dhíth. Seachas sin, cá as a dtiocfaidh na státseirbhísigh le Gaeilge?

Ba cheart don Rialtas spriocanna náisiúnta a leagan síos don oideachas lán-Ghaeilge ag réamhscoileanna, bunscoileanna, meánscoileanna, agus ollscoileanna. Ba cheart na spriocanna sin a thomhas, a fhoilsiú, agus a chur faoi bhráid an Oireachtais gach bliain.

Cuimsíonn clár Cymraeg 2050 de chuid Rialtas na Breataine Bige spriocanna don oideachas trí Bhreatnais, lena n-áirítear cloch mhíle eatramhach go mbeidh 30 faoin gcéad de leanaí i mBliain 1 san oideachas trí Bhreatnais faoi 2031. Cuimsíonn sé freisin gníomhartha ar nós Bille na Breatnaise agus an Oideachais, plean 10 mbliana chun líon na múinteoirí atá in ann múineadh trí Bhreatnais a mhéadú, agus tacaíochtaí d’úsáid na Breatnaise idir an scoil, an teaghlach, an pobal agus an t-ionad oibre.

Cuireann Cymraeg 2050 teimpléad praiticiúil ar fáil.

Tús Áite do Mhúinteoirí

Ní éiríonn le haon athbheochan teanga gan múinteoirí a bheith lárnach sa phróiseas.

Ní féidir le hÉirinn oideachas lán-Ghaeilge a leathnú mura féidir le scoileanna múinteoirí cáilithe a bhfuil Gaeilge láidir acu a earcú. Ní féidir Gaelcholáistí nua a oscailt gan mhúinteoirí Gaeilge. Ní féidir córas ceart a thógáil don tseirbhís phoiblí má tá ganntanas foirne sa chóras oideachais féin.

Tá plean deich mbliana ag an mBreatain Bheag chun a dhóthain múinteoirí atá líofa sa Bhreatnais a fhorbairt mar chuid de Cymraeg 2050. Tá córas praiticiúil den chineál céanna de dhíth ar Éirinn.

Ciallaíonn sé sin scoláireachtaí do mhúinteoirí Gaeilge faoi oiliúint. Ciallaíonn sé tacaíocht a thabhairt do mhúinteoirí Gaeilge chun cur lena gcuid scileanna. Ciallaíonn sé dreasachtaí a thabhairt do mhúinteoirí sa mhatamaitic, san eolaíocht, sa teicneolaíocht agus san oideachas speisialta chun múineadh trí Ghaeilge. Ciallaíonn sé tacaíocht a thabhairt do mhúinteoirí i mBaile Átha Cliath agus i limistéir chostasacha eile ina bhfágann cúrsaí tithíochta go bhfuil sé i bhfad níos deacra múinteoirí a earcú.

Is é soláthar múinteoirí an t-inneall a bhrúfaidh aon athbheochan teanga chun cinn.

Leanúnachas ón Réamhscoil ar aghaidh

Tosaíonn an próiseas lán-Ghaeilge roimh an mbunscoil. Caithfidh sé leanúint tríd an mbunscoil, tríd an meánscoil, tríd an tríú leibhéal agus isteach sa saol gairmiúil.

Ciallaíonn sé sin níos mó Naíonraí. Níos mó Gaelscoileanna. Níos mó Gaelcholáistí. Níos mó cúrsaí sa tríú leibhéal trí Ghaeilge. Níos mó tacaíochtaí do mhúinteoirí, d’altraí, do phleanálaithe, do Ghardaí, do státseirbhísigh, d’oibrithe sláinte agus d’oibrithe sóisialta.

Téann Plean Gníomhaíochta Cheanada 2023-2028 le haghaidh Teangacha Oifigiúla i bhfad níos faide ná an t-oideachas amháin. Cosnaíonn agus cuireann sé teangacha mionlaigh chun cinn san ionad oibre agus sa phobal, agus tacaíonn sé le comhionannas an dá theanga oifigiúla, an Fhraincis agus an Béarla.

Ba cheart go mbeadh plean teanga cuimsitheach den chineál céanna againne, plean nach mbaineann leis an oideachas amháin, ach a thacaíonn le húsáid na Gaeilge san ionad oibre, sna seirbhísí poiblí agus i saol an phobail.

Ról Lárnach na nÚdarás Áitiúil

Cé go leagann an rialtas láir polasaithe náisiúnta síos, is ag leibhéal na n-údarás áitiúil a éiríonn nó a theipeann leis na polasaithe sin.

Ba cheart go mbeadh sé de dhualgas ar chomhairlí contae éileamh ar oideachas lán-Ghaeilge ina gceantair a thomhas. Ba cheart go mbeadh a fhios ag gach údarás áitiúil cá bhfuil tuismitheoirí ag lorg áiteanna dá bpáistí, cá bhfuil bearnaí sa chóras oideachais, agus cén áit a mbeidh oibrithe nua ag teastáil le haghaidh seirbhísí poiblí trí Ghaeilge a chur ar fáil.

Tá freagracht sa réimse seo ar an Roinn Forbartha Tuaithe agus Pobail agus Gaeltachta, le tacaíocht ó ghníomhaireachtaí amhail Údarás na Gaeltachta agus Foras na Gaeilge. Ach teastaíonn sainordú tras-Roinne níos láidre ón Stát freisin, chomh maith le buiséad imfhálaithe don athbheochan teanga, agus le tuairisc bhliantúil a fhoilsiú ar an dul chun cinn i dtreo na spriocanna sin.

Ba cheart go gcuirfí dualgas ar gach comhlacht poiblí freisin a thaispeáint conas a thacóidh sé le hoideachas, le hearcaíocht agus le seirbhísí trí Ghaeilge.

Brú Polaitiúil

Tá an ghluaiseacht Ghaeilge ann cheana féin. Tá níos mó ná 200 craobh ag Conradh na Gaeilge agus cuireann sé síos air féin mar eagraíocht uile-oileáin atá ag obair ar son cainteoirí Gaeilge agus phobail na Gaeltachta. Tá sé léirithe ag an Dream Dearg conas is féidir le feachtas soiléir atá bunaithe ar chearta teanga an Ghaeilge a thabhairt isteach go croílár na díospóireachta polaitiúla.

Ó Thuaidh, chabhraigh an Dream Dearg le cearta teanga a iompú ina bhfeachtas poiblí feiceálach. Bhain sé úsáid as éilimh shoiléire, as slógadh poiblí, as argóintí dlíthiúla agus as brú polaitiúil. Mháirseáil níos mó ná 12,000 duine i mBéal Feirste i 2017 ar son Acht na Gaeilge. I 2022, ghlac níos mó ná 17,000 duine páirt sa Lá Dearg tar éis moilleanna breise i gcur i bhfeidhm na reachtaíochta Gaeilge sa Tuaisceart.

Ní bhfuair an feachtas gach rud a bhí á lorg aige ar dtús, ach chabhraigh sé le fíor-athrú a bhrú chun cinn. Thug an tAcht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022 aitheantas dlíthiúil don Ghaeilge sa Tuaisceart, chruthaigh sé ról an Choimisinéara Gaeilge, agus chuir sé cosaintí tábhachtacha teanga sa dlí. Tar éis blianta fada moille, ceapadh an chéad Choimisinéir Gaeilge sa bhliain 2025.

Anois, teastaíonn an brú céanna anseo maidir le plean iomlán athbheochana don Ghaeilge: ceart dlíthiúil ar oideachas lán-Ghaeilge in aon áit ina bhfuil éileamh ann, spriocanna láidre náisiúnta, maoiniú ceart d’oiliúint mhúinteoirí, níos mó seirbhísí poiblí trí Ghaeilge, tacaíochtaí san ionad oibre agus sa phobal, agus tuairisc bhliantúil a fhoilsiú.

Ba cheart a fhiafraí de gach iarrthóir cén seasamh atá acu maidir leis an nGaeilge. Ba cheart a fhiafraí de gach páirtí polaitiúil cén straitéis atá aige maidir le maoiniú na teanga. Agus ba cheart gach rialtas a mheas de réir a chuid gníomhartha, ní de réir a chuid óráidí.

Faoi dheireadh, ba cheart go mbeadh ár vótaí ag brath ar na freagraí sin.

Tá a fhios againn cad is gá a dhéanamh. Anois tá sé in am dúinn go léir é a dhéanamh.

Ar an 14 Bealtaine 2026, chuala Comhchoiste Oideachais an Oireachtais dhá leagan éagsúla de staid an oideachais lán-Ghaeilge in Éirinn.

Luaigh an tAire Oideachais, Hildegarde Naughton, breis agus €500 milliún a caitheadh ar thionscadail tógála do scoileanna lán-Ghaeilge ó 2020 i leith. D’athdhearbhaigh sí tiomantas an Rialtais do dheiseanna a leathnú do pháistí chun oideachas a fháil trí Ghaeilge.

Ansin labhair ionadaithe ó Chonradh na Gaeilge, Gaeloideachas, An Foras Pátrúnachta agus an brúghrúpa Imeasc.

Rinne siad cur síos ar chóras atá ag streachailt le heaspa leanúnach soláthair, leisce pholaitiúil agus réchúis oifigiúil.

Bhain Julian de Spáinn – Ard-Rúnaí Chonradh na Gaeilge, an eagraíocht náisiúnta a chuireann an Ghaeilge chun cinn – úsáid as focail cosúil le “éigeandáil,” “géarchéim,” “staid chriticiúil” agus “cur i gcéill” chun cur síos a dhéanamh ar staid na Gaeilge sa chóras oideachais. Dúirt sé nach dtabharfadh an Roinn ná an tAire cur síos chomh macánta sin, cé go bhfuil na fíricí le feiceáil go soiléir.

Easpa Scoileanna

Níl dóthain scoileanna lán-Ghaeilge sa tír. Géarchéim teanga atá i gceist, mar níor chaith an rialtas riamh leis an bhfadhb sin mar ábhar práinne.

Tá an teip sin níos soiléire fós nuair a chuirtear í i gcomparáid le gealltanais an Rialtais féin. Gheall an Clár Rialtais roimhe seo go ndéanfaí iarracht líon na ndaoine óga i scoileanna lán-Ghaeilge a mhéadú faoi dhó agus go gcuirfí Gaelscoileanna agus Gaelcholáistí ar fáil in aon áit a mbeadh éileamh suntasach inti. Dúirt Conradh na Gaeilge leis an gcoiste gur thit líon na ndaltaí i scoileanna lán-Ghaeilge lasmuigh den Ghaeltacht ó 48,518 i 2019/20 go 46,933 i 2023/24.

Ag leibhéal na bunscoile, tá an fhianaise le feiceáil le blianta fada. Tá Gaelscoileanna róphlódaithe i gcuid mhór den tír. Bíonn tuismitheoirí ar liostaí feithimh mar nach mbíonn dóthain áiteanna sna scoileanna. De réir Chonradh na Gaeilge, ní fhreastalaíonn ach 6.7 faoin gcéad de dhaltaí bunscoile lasmuigh den Ghaeltacht ar bhunscoileanna lán-Ghaeilge. Ag an dara leibhéal, níl an figiúr sin ach 2.6 faoin gcéad.

Luaigh Conradh na Gaeilge suirbhéanna neamhspleácha a léirigh go roghnódh 49 faoin gcéad de dhaoine oideachas lán-Ghaeilge dá mbeadh sé ar fáil ina gceantar féin. I suirbhé eile, dúirt 78 faoin gcéad gur cheart go mbeadh deis ag gach páiste oideachas lán-Ghaeilge a fháil más é sin a rogha. Dúirt 73 faoin gcéad eile gur cheart go mbeadh deis ag gach páiste a fhaigheann bunscolaíocht trí Ghaeilge leanúint leis sin ag an dara leibhéal. Ach déantar earnáil imeallach den oideachas lán-Ghaeilge, seachas a bheith mar chuid lárnach de bhonneagar oideachais na tíre.

Ar an drochuair, éiríonn an scéal níos measa fós ag leibhéal na meánscoile.

Críochnaíonn na mílte páiste a mbunscolaíocht trí Ghaeilge gan aon Ghaelcholáiste a bheith ar fáil dóibh. De réir na bhfigiúirí a cuireadh os comhair an choiste, cuirtear cosc go héifeachtach ar thart ar 3,000 dalta gach bliain a bheith in ann leanúint lena gcuid oideachais trí Ghaeilge mar gheall ar easpa soláthair chuí ag an dara leibhéal. Tá trí chontae dhéag fós gan fiú meánscoil lán-Ghaeilge amháin.

Easpa Pleanála

In ainneoin sin, tá sé tugtha le fios ag an Roinn Oideachais nach bhfuil sé beartaithe aon mheánscoil nua lán-Ghaeilge a bhunú idir 2026 agus 2031 lasmuigh de limistéir ina bhfuil fás déimeagrafach. Tagann an seasamh sin salach ar thoil an phobail.

Tá an córas níos leithne ag teip freisin.

Dúirt Conradh na Gaeilge leis an gcoiste go bhfuil díolúintí ón nGaeilge ag níos mó ná 60,000 dalta meánscoile. I 2025, ní dhearna 24 faoin gcéad de dhaltaí Ardteistiméireachta aon scrúdú Gaeilge. Ba é sin an ceathrú bliain as a chéile nach ndearna níos mó ná duine as gach cúigear an Ghaeilge san Ardteistiméireacht. Ag leibhéal na Sraithe Sóisearaí, ní dhearna 20 faoin gcéad de dhaltaí scrúdú Gaeilge, cé gur shuigh beagnach gach duine Béarla, matamaitic agus stair.

Éiríonn an chodarsnacht níos géire fós nuair a chuirtear an scéal seo i gcomhthéacs Acht na dTeangacha Oifigiúla (Leasú) 2021. Faoin reachtaíocht sin, tá sé mar sprioc ag an Stát go mbeidh Gaeilge ag 20 faoin gcéad d’earcaigh nua na seirbhíse poiblí sa bhliain 2030. Cuireann an reachtaíocht dualgais níos láidre ar an rialtas maidir le seirbhísí poiblí trí Ghaeilge a chur ar fáil, go háirithe sna Gaeltachtaí.

Ní éiríonn múinteoirí, altraí, Gardaí ná státseirbhísigh líofa sa Ghaeilge gan córas ceart oideachais.

Tosaíonn an próiseas sin ag leibhéal na réamhscolaíochta. Leanann sé tríd an mbunscolaíocht agus an mheánscolaíocht. Braitheann sé ar dheiseanna ag an tríú leibhéal. Tá plean fadtéarmach soiléir riachtanach.

Níl plean den chineál sin ann faoi láthair. Ina ionad sin, níl rochtain ar bith ag go leor páistí ar oideachas lán-Ghaeilge. Agus do go leor díobh siúd a fhaigheann an deis sin, cailltear í leath bealaigh trína gcuid oideachais.

Ag an tríú leibhéal, leanann an patrún céanna ar aghaidh. Tá obair thábhachtach ar bun in institiúidí ar nós Ollscoil na Gaillimhe agus Ollscoil Mhá Nuad, ach tá oideachas trí Ghaeilge fós teoranta i gcuid mhór disciplíní gairmiúla.

Ar lámh amháin, tá reachtaíocht rite ag an Stát chun státseirbhísigh le Gaeilge a chruthú. Ar an lámh eile, theip air na tacaíochtaí oideachais riachtanacha a chur ar fáil chun an dualgas sin a chomhlíonadh.

An Bhreatain Bheag — eiseamláir

Tá daonra níos lú sa Bhreatain Bheag ná atá in Éirinn, agus chomh maith leis sin tá sí mar chuid de stát ina bhfuil an Béarla i réim. Ach feidhmíonn thart ar cheathrú de scoileanna na Breataine Bige trí Bhreatnais, i bhfad níos airde ná an céatadán de scoileanna lán-Ghaeilge in Éirinn.

Níos tábhachtaí fós, tá spriocanna soiléire náisiúnta glactha ag Rialtas na Breataine Bige atá ceangailte le reachtaíocht, earcaíocht múinteoirí agus pleanáil fhadtéarmach oideachais. Is é an sprioc atá acu ná oideachas trí Bhreatnais a mhéadú ó 23 faoin gcéad go 40 faoin gcéad faoi 2050. In 2022, d’fhógair Rialtas na Breataine Bige 23 scoil nua Bhreatnaise agus leathnú ar úsáid na teanga i 25 scoil eile mar chuid den chur chuige sin.

Tuaisceart Éireann – ag sárú na deacrachtaí

Cuireann Tuaisceart Éireann comparáid níos suntasaí fós ar fáil.

Feidhmíonn oideachas lán-Ghaeilge ansin i dtimpeallacht pholaitiúil i bhfad níos deacra. Tá freasúra láidir ann fós ó chuid de na polaiteoirí aontachtacha agus dílseacha. Tarraingítear an teanga isteach go minic i gcogaí cultúrtha níos leithne.

In ainneoin sin, tá líon na ndaltaí in oideachas lán-Ghaeilge i dTuaisceart Éireann ag méadú go seasta le fiche bliain anuas. Fiú laistigh de chóras polaitiúil scoilte, tá dualgais dhlíthiúla curtha ar údaráis chun oideachas lán-Ghaeilge a spreagadh agus a éascú.

Má tá dul chun cinn indéanta ansin, in ainneoin na ndeacrachtaí polaitiúla sin, is deacair glacadh níos mó le leithscéalta ár rialtais féin.

Le blianta fada anuas, tá na rialtais breá sásta béalghrá a thabhairt do chruachás na teanga, gan beart a dhéanamh de réir a mbriathair.

Mar sin, caithfidh saoránaigh na tíre brú polaitiúil dáiríre a chur ar an Rialtas chun toil an phobail a chur i bhfeidhm.

Sa chéad alt eile, scrúdóimid na céimeanna atá riachtanach anois.