le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
T o g h c h á n a n Á i r .
*************************
.
“Ar deireadh thiar, tá sé thart!” B’in an chéad rud adúirt mo sheanchara, Séimí a’ Droichid, agus muid beirt socraithe go sásta istigh i gCailleach (snug) an Smugairle Róin, an oíche faoi dheireadh, tar éis do mhuintir Chill Manntáin a gcomhaireamh-san a chríochnú, agus Mildred Fox a fhógairt tofa, tar éis dóibh breis is seachtain a chaitheamh i mbun an chomhairimh chéanna sin.
“Céard é fhéin? Céard tá thart?” Arsa mise, agus mé ag ligint orm, nár thuig mé céard a bhí ar siúl ag Séimí cóir, agus mé tar éis an nuacht chéanna sin a chloisint ar an teilifís, achar gearr roimhe sin.
“An Toghchán, céard eile? A leibide!” arsa Séimí go mífhoighdeach, nó b’fhacthas dó gur chóir go mbeadh a fhios ag amadán ar bith céard faoi a raibh sé ag caint.
“Ach nach bhfuil an toghchán sin thart le breis mhaith is seachtain anois,” arsa mise, á thochrais suas, mar adeir lucht an Bhéarla.
“Nach tú tá smeartáilte anois! ach más ag magadh fúm atá tú, ba chóir duit smaoineamh ar an seanfhocal a bhíodh ag daoine fadó, ‘An té a bhíonn ag magadh, bíonn a leath faoi fhéin’. Sea, agus smaoinigh freisin, nach mbíonn toghchán thart go mbíonn an comhaireamh deiridh críochnaithe, nó go gcanann an bhean ramhar, mar a chuireann lucht an Bhéarla arís é.”
“Fair Play dhuit, a Shéimí, níor chaill tú riamh é. Ach cogar mé seo leat, an raibh tú fhéin sásta leis an toghchán, agus lena thoradh?”
“Is fusa ceist a chur ná ceist a fhreagairt, mar adeirtí sna seanlaethe. Ní call dom a rá, go raibh mé sásta leis an toghchán fhéin, agus leis an gcomhaireamh, tríd síos, nó deineadh an chuid sin den ghnó go cruinn, ceart, éifeachtach, ach, ar an dtaobh eile den scéal, ní dóigh liom, gur thaitnigh an toradh a bhí ar an toghchán céanna sin, go huile is go hiomlán, liom.”
“Ach a Shéimí, ní raibh de thoradh ar an toghchán ach an toradh a theastaigh ó na vótóirí. Agus, dár ndóigh, caithfear glacadh leis, gur ag na vótóiró a bhíonn iomlán na cumhachta, lá an toghcháin.”
“Tá sin go breá ar fad, chomh fada is a theann sé, ach, má a théann tú go cnámh na huilinne leis an scéal sin, feicfear dhuit, gur beag cumhacht, i ndáiríre, atá ag an vótóir aonair. Téann sé amach agus caitheann sé a vóta, sin an méid. Ní thuigtear dó go bhfuil cumhacht ar bith aige fhéin, sa chás sin, ach gur ag na vótóirí eile atá an chumhacht, agus is dócha gurb é an scéal céanna acusan é. Mar sin, níl i gcumhacht na vótóirí ach cumhacht dall, bhodhar, bhalbh, a oibríonn trí sheans.”
“Nach ait, mar sin, go dtagann an oiread sin daoine ar chomhthuairim, lá an toghcháin?”
“Is ait, gan dabht ar domhan. Ach nuair a labhraíonn iriseoirí faoin chaoi ar chaith na vótóirí Fine Gael i dtraipisí i dToghchán seo Áir, níl ansin ach tuairim gan aon ró-thaca, mar nach bhfuil fhios ag madraí an bhaile, nár tháinig na vótóirí le chéile, roimh ré, le socruithe dá leithéid a dhéanamh. Trí thimpiste a tharla sé, bíodh go raibh roinnt iriseoirí ag iarraidh na vótóirí a shaighdeadh síos an bóithrín sin. D’fhéadfadh duine a rá, is dócha, nach bhfuil sa chineál daonlathais atá againne ach cur i gcéill, sa mhéid go n-éioríonn leis an lucht polaitíochta dallamullóg a chur orainn, nuair a chuireann siad ar ár súile dúinn go bhfuil cumhacht iomlán ag na vótóirí, lá an toghcháin. Fastaíom! Ní bhíonn de chumhacht againn an lá sin ach go gceadaítear dúinn vóta a chaitheamh, agus an tuiscint againn, nach mbeidh tionchar dá laghad ar an vóta sin ar an toradh a bheidh ar an toghchán.”
“Ach, a Shéimí, nach bhfuil a fhios ag chuile dhuine, go mbíonn an chumhacht iomlán againne, lá an toghcháin, nó ní féidir le duine ar bith cumhacht a láimhseáil mura bhfaigheann sé an chumhacht sin ó na vótóirí, lá an toghcháin.?”
“Bhuel! breathnaigh air mar seo. Má fhanann an vótóir sa bhaile, lá an toghcháin, an mbeidh tionchar ar bith aige ar an toradh sin?”
“Bí cinnte dhe nach mbeidh. Tuige a’ mbeadh? Nár fhan sé taobh amuigh den phróiseas ar fad, dá dheoin fhéin?”
“Ó! tagaim leat sa mhéid sin, d’fhan sé taobh amuigh den phróiseas ar fad, ach nuair a bhreathnaíonn sé ar na torthaí, ar ball, agus nuair a scrúdaíonn sé na huimhreacha a fuarthas ina dháilcheantar fhéin, tuigtear dó, go cinnte, nár dhein a neamhláithreacht puinn difríochta , agus sa tslí chéanna, nach ndéanfadh a vótasan puinn difríochta, ach oiread. Thoghfaí na daoine céanna, Cuma cé ann nó as dósan.”
“Ar bhealach, tagaim leat sa mhéid sin, ach ag an am gcéanna, dá ndéanfadh chuile vótóir mar a dhein an vótóir úd, atá idir chamáin againn, ansin dhéanfaí praiseach den chóras ar fad. Ní oibreodh sé a thuilleadh.”
“Tá an ceart agat, chomh fada is a théann sé, ach i ndáiríre, níl aon chumhacht gur fiú trácht air, ag an vótóir aonair, agus níl sa teoiric, go dtagann chuile chumhacht pholaitíochta ó na daoine, ach mearú súl, agus mealladh, sa chaoi go mbeidh na vótóirí sásta cead rialaithe a thabhairt don lucht polaitíochta, go háirithe dóibh siúd a bhuann suíocháin, lá an toghcháin. Le fírinne, tá cead ag na vótóirí teachtaí a thoghadh, ach an bhfuil cead acu diúltú do chuile iarrthóir ar an liosta?”
“Ach ní hé seo ach é siúd. Céard é do mheas ar an ár a deineadh ar Pháirtí Fhine Gael?”
“Bhuel, caithfidh mé a rá, gur fágadh gan focal mé, nuair a chuala mé faoin sléacht a deineadh ar an bpáirtí céanna sin, nó tríd is tríd, is páirtí ciallmhar, stuama, dáiríreach, iad, agus páirtí a dhein leas an náisiúin, am ar bith ar tugadh an chumhacht rialaithe dóibh. An babhta seo áfach, d’éirigh an pobal frí chéile ina gcoinne, agus rinneadar ár gan áireamh orthu. Chaill siad thart ar scór suíochán sa toghchán sin 2002. Ba bheag nár chaill siad leath dá dTeachtaí, san aon choimheascar polaitíochta amháin sin.”
“Ach, nach mar sin a léirítear toil an phobail. Ní chaithfí amach iad, mura n-éireodh na vótóirí amach ina gcoinne, leis an méid sin díobh a ghlanadh, scun scan, amach as Teach Laighean.”
“Ach, nach ‘in atá á rá agam, le tamall anois. Níor aontaigh an pobal le sin a dhéanamh. Níor tháinig siad le chéile, roimh ré, le plean dá leithéid a dhréachtadh, nó a chur i ngníomh. I ndáiríre, ní raibh ann ach timpiste gur bheartaigh an oiread áirithe sin vótóirí vótáil ina gcoinne, san olltoghchán áirithe sin.”
“Ach nach raibh na pobalbhreitheanna á thuar, le scathamh maith anuas, go mbrisfí ar Fhine Gael, san olltoghchán sin?”
Aontaím leat go raibh, ach arís, is beag é mo mheas fhéin ar phobalbhreitheanna, agus raghaidh mé níos faide ná sin, agus déarfaidh mé, go gcuirfinn fhéin críoch leo, dá mbeadh an chumhacht sin agam. Ach ó tharla nach bhfuil a leithéid de chumhacht agam, caithfhidh mé cur suas leo, ach ní hionann sin is a rá go dtaitníonn siad liom. Níl iontu ach cleas eile le meon an phobail a cheansú, agus a mhúnlú, le toil lucht an airgid a dhéanamh, lá an toghcháin. Sna seanlaethe, bhíodh an Tiarna Talaimh istigh sa bhoth vótála, lá an toghcháin, le brú a chur ar a thionóntaithe vótáil ar bhealach áirithe, Is é an cleas céanna atá á oibriú ag lucht na bpobalbhreitheanna. Feiceann an chosmhuintir go bhfuil an pobal ar fad, geall leis, ag dul ag vótáil ar bhealach áirithe, agus cuireann sin brú orthusan an tréad a leanúint, nó theastaíonn ó chuile dhuine bheith i measc na mbuaiteoirí.”
“Ach nach mar sin a oibríonn an córas. Buann duine amháin, agus cailleann duine eile.”
“Nach é sin atá á rá agam, ach ag an am gcéanna, ta mé ag maíomh, nach bhfuil ann ach timpiste, go mbuann an duine seo, agus go gcailleann an duine úd eile. Ní rud é a bhearthaigh na vótóirí. Agus breathnaigh ar an scéal, nóiméad amháin eile. Cé caithfeadh amach as an Dáil daoine cumasacha, eolgaiseacha, ábalta, cosúil le cuid de na teachtaí a caitheadh i dtraipisí, in olltoghchán 2002? Sea, mh’anam, agus breathnaigh ar chuid de na daoine a thoigh siad, le móramh mór, in áiteacha eile, agus i bpáirtithe eile. An é an dá mhar a chéile é.”
“An é atá á rá agat, a Sheimí, nach bhfuil tú fhéin ró-shásta leis an gcóras daonlathais atá againn anseo i dtír na hÉireann?”
“Sin é díreach ata á rá agam. Bheadh sé deacair córas níos mí-éifeachtaí, a shamhlú, fiú amháin. Níl ann ach cur i gcéill, caimiléireacht, agus dallamullóg ó thús deireadh.”
“Ar chóir dúinn, mar sin, córas eile a bhunú anseo i dtír na hÉireann? Ar chóir dúinn Ríocht, nó Deachtóireacht, a chur sa tsiúl anseo, in áit an chóras daonlathais ata againn i láthair na huaire seo?”
“Níor chóir, fiú, smaoineamh ar a leithéid a dhéanamh, nó cé go bhfuil an córas atá againn lochtach go maith, is measa i bhfad na córais eile. Tá an córas s’againne lochtach, míchuibhiúil, go dtí go smaoiníonn tú ar chomharba a fháil dó. Is ansin a thuigtear duit, nár chóir dúinn an córas seo a chaitheamh uainn fós, ach gur chóir dúinn, ár ndúthracht a chaitheamh, ag iarraidh é a fheabhsú, agus a chur in oiriúint don todhchaí. Tá mé cinnte, go bhfuil sin indéanta, ach cur chuige.”
“Is dócha go bhfuil, a Shéimí, ach cogar, céard é do thuairim fhéin faoi uimhir na Neamspleách, uimhir atá ag meadú in ár measc, mar fhás aon oíche, ó bhliain go chéile anois?”
“Caithfidh mé a admháil dhuit, gur beag é mo mheas ar roinnt bheag acu. Nó i ndáiríre, is ionann cuid acu sin agus cearrbhaigh, iad ag súil, ar an gcéad ásc, go dtoghfaí iad, agus ansin iad ag súil go dtarlódh sé, go mbeifí ina dtuilleamaí, le Rialtas a chur i dtoll a chéile. Chonaic muid sa Dáil deiridh, an chumhacht díréireach a bhí ag Neamhspleáigh áirithe, agus an chaoi a bhféadfaidís brú a chur ar an Rialtas, fábhar a dhéanamh, agus airgead, thar an meán, a chaitheamh ina ndáilcheantar fhéin. Níl dabht ar domhan, ach go bhfuil an nós sin frithdhaonlathach, nó má éiríonn leis na Neamhspleáigh sin, airgead, thar an meán, a fháil dá ndúiche fhéin, ansin luíonn sé le réasún, go mbeidh dúichí eile thíos leis an gcinneadh sin. Níl sé ceart, cóir, nó feiliúnach, go ndéanfadh Páirtí Polaitíochta ar bith margadh dá leithéid le Neamhspleách ar bith. Ach tá faitíos orm nach mar sin a tharlaíonn sa saol s’againne, nó téann tart na cumhachta i gcionn ar Pháirtithe áirithe, nuair a fheiceann siad seans le greim a fháil ar luamháin na cumhachta.”
“An é an scéal céanna é i gcás na bPáirtithe beaga, faoi mar atá ag tarlú i láthair na huaire seo le Fianna Fáil agus an Páirtí Daonlathach?”
“Ní dóigh liom gurb é, nó sa chás sin, ní hé a theastaíonn ón bPáirtí Daonlathach, tuilleadh airgid a chaitheamh i ndúiche faoi leith. Is é a theastaíonn uathu, i ndáiríre, nó an oiread agus is féidir leo, dá bpolasaí fhéin a chur i gcrích, trí dhul i gcomhar le Fianna Fáil. An leas náisiúnta atá idir chamáin acu, agus ní leas a ndáilcheantair fhéin thar aon dúiche eile sa tír, atá uathu, agus i ndáiríre, is cuspóir inmhianaithe í sin. Ach sin ráite agam, ní hé mo thuairim, gur rud inmhianaithe é, an méadú ollmhór atá ag teacht ar pháirtithe beaga, inár measc, le tamall anuas. Im thuairimse, lagaíonn sin ár ndaonlathas, agus is deacraidc é Rialtas a chur i dtoll a chéile. Níl dabht ar domhan, ach gurb é an leagan amach is fearr, nó dhá pháirtí mhóra a bheith ann, maraon le cupla páirtí beaga, ach faoi mar atá cúrsaí i láthair na huaire seo, is é is dóichí nó nach bhfuil ar na cartaí ach Comhrialtas Fianna Fáileach, agus ní dóigh go bhfuil sin inmhianaithe, mar shocrú fadtéarmach, nó b’fhearr go mbeadh rogha i gcónaí ag na vótóirí, nó ní daonlathas go rogha”
“Ach sin toil an phobail agat, a Shéimí, agus caithfear cur suas leis.”
“Ar an drochuair caithfear, ach bhfuil fhios agat, cad dúirt Mártan an Tairbh liom, thíos ag an droichead, an lá cheana?”
“Níl muis! Céard dúirt sé leat?”
“ ‘Bhuel! a Shéimí’, ar seisean, ‘bhfuil fhios agat go bhféadfaí toradh díreach chomh maith a fháil gan toghchán ar bith?’ ‘Conas a d’fhéadfaí a leithéid a dhéanamh gan toghchán’, arsa mé fhéin leis. ‘Nach bhféadfaí é a chur ar chranna’ arsa mo Mhártan cóir. Agus nach raibh sciar maith den cheart aige sa mhéid sin.
Ach, go bhfóire Dia orainn uilig! An bhfeiceann tú an t-am?
Maróidh Naipí s’againne mé, nó bíonn sí ag súil liom, thart ar a hocht a chlog, agus féach go bhfuil sé ag tarraingt ar a naoi, cheana féin. Slán, agus oíche mhaith!”
“Slán abhaile” a chuir mé fhéin ina dhiaidh, nó bhí sé glanta leis an doras amach, faoin am ar labhair mé, agus mise fágtha liom fhéin sa Chailleach, agus gan le déanamh agam, ach mo ghloine a dhiúgadh go tóin, agus mo mharana a dhéanamh. Ach d’fhág, Séimí na mire, ábhar an ailt seo agam, agus bhí mé buíoch, beannachtach, dá bharr.
*******************
Peadar Bairéad.
*******************
.
.
.
.
.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
.
T u r n a m h B h e r l i n .
.
*************************
.
B E R L I N
THE DOWNFALL 1945…………………………….foilsithe ag Viking………2002.
Le
ANTHONY BEEVOR…………………………………………………………………£25.00.
.
.
**************************
.
Ní call dom a rá, gur leabhar mór-ráchairte é an leabhar seo is déanaí ó pheann Anthony Beevor, nó is údar, é a bhfuil a ainm in airde i measc lucht taighde, as a bhfuil déanta aige le tóirse a scile a dhíriú ar thréimsí, nó ar eachtraí áirithe, de shaol an fichiú haois. Breathnaigh ar chuid de na teidil atá curtha de aige, cheana féin…”The Spanish Civil War”, “Inside the British Army”, “Crete: the Battle and the Resistance”, agus leabhar breá eile, ar an dtéad céanna leis an gceann seo is déanaí uaidh, is ea “Stalingrad.” Chuala ó roinnt daoine, nach raibh sárú an leabhair sin “Stalingrad” le fáil. Féach mar a scríobh léirmheastóir amháin faoin leabhar céanna sin…
“A superb re-telling of the saga. Beevor combines a soldier’s understanding of war’s realities with the narrative techniques of a novelist…. This is a book that lets the reader look into the face of battle.”
Nár dheacair an teist sin a shárú, agus d’fhéadfainn fhéin a rá anois, tar éis dom “ B E R L I N The Downfall 1945” a léamh, d’fhéadfainn a rá, gur éirigh leis an t-éacht céanna a dhéanamh uair amháin eile, nó sa leabhar seo, is beag nach bhféadfá análú na saighdiuirí céanna sin a chlos, le linn duit bheith ag taisteal, cois ar chois leo, trí choillte na Gearmáine, nó trí shráideanna na cathrach daortha, dóite sin, Berilin.
Ní hionadh ar bith, gur chuir mé fhéin suim, agus dhá shuim, sa leabhar seo, – bíodh go bhfuil sé i bhfad níos toirtiúla ná an cineál leabhair a léim, de ghnáth, mar tá thart ar 490 leathanach idir chlúdaigh an leabhair seo, – nuair a chuireann tú san áireamh, go raibh mé fhéin im’ fhear óg, ag an am nuair a bhí scéal thurnamh na cathrach céasta sin le léamh ar nuachtáin an domhain mhóir. Ach caithfear a chur san áireamh anseo, nach raibh an fhírinne le léamh i gcónaí ag duine, le linn an Chogaidh Mhóir sin, nó le linn cogaidh ar bith, dá ndéarfainn é. Ach, anois, tar éis dom an leabhar mór seo a léamh, is féidir liom a rá, go cinnte, gur bheag, i ndáiríre, a thuig mé, ag an am, faoin ár gan áireamh a deineadh ar an gcathair bhródúil chéanna sin. Ach scaoilimis tharainn na cuimhní sin, agus fillimis ar an leabhar fhéin.
Insíonn an t-údar dúinn, ina réamhrá, mar a tharla gur chuir sé roimhe, a chéaduair, an leabhar seo a scríobh faoi thurnamh Bherlin. Seo mar a chuireann sé ina réamhrá é, agus é ag cur síos ar thitim an “Third Reich” …
“The Nazis’ enemies had first been able to visualize their moment of vengeance just over two years before. On 1 February 1943, an angry Soviet colonel collared a group of emaciated German prisoners in the rubble of Stalingrad. ‘That’s how Berlin is going to look’ he yelled, pointing to the ruined buildings all around. When I read those words some six years ago, I sensed immediately what my next book had to be.”
D’fhéadfá a rá, go dtosaíonn an t-údar a scéal lena chur síos ar chúrsaí i mBerlin, um Nollaig na bliana 1944, nó faoin am sin, bhí roinnt mhaith den chathair sin scriosta ag aer-ruathair na gComhghuallaithe, na Meiriceánaigh, agus na Sasanaigh, ach go háirithe. Féach mar a chuireann an t-údar tús lena scéal, ar leathanach a haon…
“Berliners, gaunt from short rations and stress, had little to celebrate at Christmas in 1944. Much of the capital of the Reich had been reduced to rubble by bombing raids. The Berlin talent for black jokes had turned to gallows humour. The quip of that unfestive season was, ‘Be practical: give a coffin’ ”
Níor thuigeadar, ag an am, fírinne shearbh, uafásach, an mhagaidh chéanna sin. Faoin am sin, bhí fórsaí iomadúla na Sóivéide ag slógadh ar theorainneacha thoir an Reich. Bhí, adeirtear, 6.7 milliún saighdiúir slógtha ag an tSóivéid ar an bhfronta thoir, ón Aidriad go dtí an Bhailt, agus iad armtha, éidithe, réidh chun catha, agus fonn maraitheach díoltais ar chuile dhuine de na saighdiúirí céanna sin. Féach mar a chuir an Ginearál Reinhard Gehlen é, ina chuntas seisean ar na cúrsaí sin….
“Gehlen calculated that around 12 January the Red Army would launch a massive attack from the line of the River Vistula. His department estimated that the enemy had a superiority of eleven to one in infantry, seven to one in tanks and twenty to one in artillery and also in aviation.”
Nach mbeadh sé deacair arm dá leithéid a choinneáil amach ó theorainneacha an Reich? Bhí an t-arm sin do-stoptha, agus rinneadar a slí i dtreo chroí an Reich, Cathair Bherlin, gona daonra de thart ar thrí mhilliún, faoi mar a bheadh saighead dírithe ar chroí an bheithigh allta úd, ba namhaid ag na Cumannaigh. Níl dabht ar domhan ach go raibh arm na Rúise saighdte go nimhneach i gcoinne na nGearmánach. Tuige? adéarfadh duine, b’fhéidir. Bhuel, níl dabht ar domhan ach gur chaith na Gearmánaigh go fíor-dhona leis na Rúisigh, le linn dóibh bheith ag ionradh na tíre fairsinge sin. Ba é toradh a bhí ar sin, nó gurbh é polasaí Stalin, agus a chomhairleoirí, Gearmánaigh a scrios agus a bhascadh chomh luath is a gheobhaidís an deis chuige sin. Bhuel, bhí am an díoltais ag druidim leo, gan aon agó, luath go leor i mbliain chinniúnach sin an áir 1945.
Agus ní hé amhain go raibh an oiread sin saighdiúirí bailithe acu ar an bhfronta thoir, ach bhí na fórsaí sin faoi cheannas na nginearál ba chliste, ab’ oilte, agus ba chleachtaí, ar chogaíocht a dhéanamh sa chineál sin aeráide, ar an gcineál sin talaimh, agus i gcoinne an chineál sin airm. Bhí an sean-sionnach glic úd, an Marascal Zhukov, nó faoi mar a bhaist Rúisigh air, i ndiaidh an chogaidh, naomh Seoirse s’againne, Seoirse Konstantinovich Zhukov, naomhphátrún Mhoscú. Ansin bhí an Marascal Rokossovsky, agus an Marascal Konev, sea, agus tuilleadh fós, a raibh ainm in airde orthu, as a n-ábaltacht, agus as a gclisteacht, mar throdairí ar an bhfronta thoir, le scaitheamh maith roimhe sin. Ach bíodh go raibh an oiread sin ceannairí cliste acu, níor lig Stalin fhéin srian le duine ar bith acu, ach é i gcónaí á stiúradh, agus é ag iarraidh duine acu a shaghdú i gcoinne an duine eile, fad is a bhí sé á ngríosadh uile i dtreo Bherlin, nó theastaigh uaidh Berlin a ghabháil, toisc gurbh iad na Rúisigh a thuill an onóir sin, as a ndíograis troda i gcoinne arm Hitler, ach bhí cúis eile lena dheifir chun na cathrach sin freisin, nó is amhlaidh a theastaigh uaidh, idir eolaithe, agus fearais déantúsaíochta na tíre sin a tharlú leis go Moscú, ionas go mbeadh ar chumas na Rúise feasta, airm rúnda, agus a leithéid, a bheadh ar chomhchéim le hairm Mheiriceá, a dhéanamh feasta sa Rúis. Sea, agus b’in an fáth ar thimpeallaigh airm na Rúise an chathair sin, le deis a thabhairt dóibh sin a dhéanamh, agus b’fhéidir freisin, go bhféadfaidís teacht ar Hitler fhéin, agus é a ghabháil mar phríosúnach cogaidh. Nár bhreá an churadhmhír é sin, dá dtiocfadh leo breith air ina bheatha? Bhí aidhm eile fós ag Stalin, agus b’in sluaite Gearmánach, idir fhir is mhná, a ghabháil agus iad a thiomáint soir chun na Rúise ina sclábhaithe, le bailte agus cathracha scriosta na Rúise a atógáil. I ndáiríre, ba é a theastaigh uaidh, nó deireadh a chur le cumas cogaíochta na nGearmánach, agus fhad is a bheadh sin á dhéanamh aige, bheadh sé ag cur le neart ollmhór a impireachta fhéin. Níl dabht ar domhan, ach gur chuir sé dallamullóg cheart, chríochnaithe, ar Roosevelt agus ar Churchill freisin, ach caithfidh tú an leabhar a léamh le sin a thabhairt faoi deara i gceart.
Ní gá dhom a rá, gur éirigh le harm na Sóivéide cath a bhriseadh ar fhórsaí na nGearmanach, agus gur éirigh leo, i ndeireadh thiar, Berlin a ghabháil. B’uafásach an díoltas a d’agair siad ar mhuintir na cathrach céasta sin, agus ar Ghearmánaigh eile a tháinig faoina smacht freisin. Deineadh ár gan áireamh ar, idir shaighdiúirí agus shibhialtaigh. Ba é an rud ba mhó a theastaigh ó na saighdiúirí Sóivéideacha nó Gearmánaigh a mharú, agus dheineadar sin, go dóighiúil, lena ngunnaí, lena dtancanna, agus lena mbuamaí. Bhí éigniú, agus drong-éigniú, ar siúl de ló agus d’oíche, agus an rud ba mheasa ar fad, nó nár dhein a n-oifigigh airm mórán iarrachta le stop a chur leis an gcleachtadh barbartha mídhaonna sin. Arís, fágfaidh mé fút fhéin é an scéal uafásach sin a léamh.
Chuir Hitler, agus cuid dá lucht leanúna, lámh ina mbás fhéin, agus ar ball, ghéill an Reich, agus b’éigean do thaoisigh na tíre sin an géilleadh neamahchoinníollach sin a shíniú, ar an 8ú Bealtaine, 1945. Bhí an t-ár agus an bhúistéireacht thart, nó an raibh? Cinnte, cuireadh roinnt mhaith daoine chun báis, i ndiaidh an chogaidh, toisc gur dheineadar seo, nó siúd, i rith an chogaidh. Baineadh díoltas amach. Níor dhein daoine dearmad ar ar deineadh d’éagóir orthu, le linn an chogaidh. Sea, bhain siad sásamh amach. Rinne saighdiúirí na Gearmáine chuile iarracht géilleadh do na Puncáin, nó do na Sasanaigh, ach ní raibh an oireadh sin foinn orthusan glacadh lena ngéilleadh, rud a d’fhág, nár dheineadar iarracht ró-mhór ar Phrague nó Vienna a ghabháil, roimh na Rúisigh, nó theastaigh uathusan an oiread talaimh agus ab fhéidir a ghabháil, sára ngéillfeadh na Gearmánaigh.
B’fhéidir gur chóir dom tagairt amháin eile a dhéanamh do Hitler, nó mar is eol dúinn, chuir sé lámh ina bhás fhéin, agus bhí orduithe tugtha aige, roimh ré, go ndófaí a chorp fhéin, agus corp Eva Braun, a bhean, in éineacht leis, iar bhás dóibh. Deineadh mar a d’ordaigh sé, agus cuireadh a raibh fágtha, i gcuas pléascáin. Ar ball, tháinig na Rúisigh ar na coirp sin, agus choinníodar an scéal faoi rún, ach chinntíodar i dtosach, gurbh é corp Hitler a bhí faighte acu, ach fágadh na Comhghuallaithe dall ar an scéal sin, agus fiú amháin, an Marascal Zhukov fhéin, ní bhfuair seisean amach gur fritheadh an corp go ceann fiche bliain ina dhiaidh sin!
Ba bheag suim a bhí ag Stalin ina shaidhdiúirí fhéin, agus bhíodh sé sásta, de ghnáth, iad a dhíothú, ar mhaithe le cuspóir cummanach a bhaint amach…Féach ar seo…
Stalin and his marashals paid little regard to the lives of their soldiers. The casualities for the three Fronts involved in the Berlin operation were extremely high, with 78,000 killed and 274,184 wounded. Russian historians now acknowledge that these needlessly high losses were partly due to the race to get to Berlin before the Western Allies, and partly to packing so many armies into the assault on Berlin that they were bombarading each other.
Sea, a mhaisce! ba mhinic Rúisigh á marú ag a ngunnaí fhéin, nó ag “Friendly Fire” mar a thugtar ar bhotúin dá leithéid, na laethe seo. Agus ní haon ionadh é sin, nuair a chuireann tú san áireamh an méid gunnaí móra a bhí in úsáid acu, ar an bhfronta sin. Féach mar a bhí, i gcás duine de na ginearáil a bhí in arm an Mharascail Zhukov….
General Kazabov had 8,983 artillery pieces, with up to 270 guns per kilometre on the breakthrough sectors, which meant a field gun every four metres, including 152mm and 203mm howitzers, heavy mortars and regiments of katyusha rocket launchers. The ist Belorussian Front had a stockpile of over 7 million shells, of which 1,236,000 rounds were fired on the first day.
Ní gá a thuilleadh a rá faoi na cúrsaí sin. Ach cuimhnigh ar an torann, agus ar an raic uilig a tógadh, nuair a thosaigh na gunnaí móra sin ag pléascadh leo, agus cuimhnigh freisin, mar a scal na Sóivéidigh na mílte spotsholas i súile na nGearmánach, le radharc na súl a bhaint díobh ag nóiméad sin na cinniúna, le buntáiste a fháil orthu sa tslí sin, agus tá pictiúr eicínt faighte agat ar an gcineál ifrinn a bhí fan an fhronta thoir sin, lá úd an léin.
Leabhar scanraitheach, ar bhealach, leabhar a léiríonn go cruinn, soiléir, olc ifreanda na cogaíochta, sea, ach leabhar, ag an am gcéanna, a chuireann a gheasa fhéin ar dhuine, sa tslí gur deacair an leabhar a chur uait, go háirithe, má tharla gur mhair duine i dtreimhse chinniúnach sin ár staire. Léirionn an leabhar seo nach bhfuil ridireacht ar bith ag baint le cogaíocht, nó níl ann ach olc, cleasaíocht, agus búistéireacht do-áirithe, á ndéanamh ar dhaoine daonna, daoine neamhurchóideacha, den chuid is mó.
Sea, agus nár bheag an tionchar a bhí ag creideamh, nó ag moráltacht, nó ag diagacht fhéin, ar na cúrsaí sin uilig. Nach gceapfá, amannta, go raibh an saol bocht seo tréigthe ag an bhfear thuas é fhéin, le linn don ár sin uilig a bheith á dhéanamh? Ach, an méid sin uilig ráite, déarfainn gur fiú an tairbhe an trioblóid, nó tugann an leabhar seo léargus do dhuine ar laethe uafásacha, cinniúnacha, an chogaidh, léargus nach bhféadfadh duine a shamhlú fiú, dá uireasa.
An-leabhar, an-léamh, an-oscailt-súl. Tabhair faoi, má fhághann tú an deis chuige !
********************
Peadar Bairéad.
********************
.
.
.
.
.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
I mBéal an Phobail
(This week, I mBéal an Phobail casts a critical eye on certain policies that might be changed, going forward!)
Peadar Bairéad
Bus eile chugainn, ar ball !
Is dócha gur chuala chuile dhuine againn, agus fiú madraí an bhaile fhéin, go bhfuil cead tugtha dóibh fhéin feasta, ag ár nAirí Rialtais, leas a bhaint as na Lánaí Bus, agus iad ag taisteal ina mótair mhóra, ar ár sráideanna, rud a léiríonn don ghnáthshaoránach, nach gnáthshaoránaigh iad na hAirí Rialtais chéanna sin, as seo amach. Táid na hAirí céanna sin den tuairim anois, go bhfuilid céim níos airde ná an gnáthshaoránach. Cé dúirt leo go mbeadh vótóirí na tíre seo sásta an ceart sin a bhronnadh orthu? Is dócha gur tuigeadh dóibh, go raibh siad ag labhairt thar ár gceann, sa chás seo, agus go raibh siad beag beann ar mhogaill an dlí. Chuile sheans anois, nach mbeadh na vótóirí sásta a leithéid de cheart a bhronnadh orthu, nó más uathu rialacha cearta tráchta a dhréachtú agus a rith, bhuel, ansin, nár chóir dóibh úsáid a bhaint as na sráideanna sin, cosúil le chuile ghluasteánaí eile, ionas go bhfeicfeadh siad na fadhbanna atá le scaoileadh, agus na rialacha ar chóir dóibh a rith, leis na deacrachtaí céanna sin a shárú. Níor cheart caoirigh a dhéanamh de dhream amháin, fad is a ghlactar leis nach bhfuil sa chuid eile againn ach gabhair mheigeallacha!
Ar mo Chapall Maide dhom
Agus ó tharla anois mé ag marcaíocht thar na claíocha ar mo chapall maide, táim den tuairim freisin, nár chóir lab mór airgid a thabhairt dár dTeachtaí, nó dár nAirí, ach oiread, mar phá, nó mar phinsean, feasta. Anois, ná ceap nach mbeinn sásta Cothrom na Féinne a thabhairt dóibhsean, chomh maith le duine, ach níor chóir dul thar fóir leis. Ba chóir an teacht isteach a bhíonn ag a leithéidí i dtíortha eile a iniúchadh, agus ansin, ag cur chuile shórt san áireamh, ba chóir teacht ar phá cothrom don phost. Anois, déarfadh duine, b’fhéidir, go bhfuil costaisí troma, neamhghnácha, le glanadh ag na Teachtaí agus ag na hAirí, agus sa chás sin, d’fhéadfaí an cleas céanna sin a imirt athuair, agus breathnú ar na costaisí a íoctar dá gcomhleacaithe i dtíortha eile, agus ansin arís, ag cur chuile shórt san áireamh, d’fhéadfaí teacht ar liúntais réasúnta flaithiúla a bhronnadh orthu dá gcostaisí freisin. Is é tá á rá agam anseo nó gur chóir críoch a chur leis na labanna móra airgid a bhronntar orthu i láthair na huaire seo, bíodh go bhfuil tús curtha ag ár Rialtas reatha, cheana féin, le srian eicínt a chur ar stail fhiáin a gcostaisí agus a bpá, ach tá an oiread sin de na liúntaisí ann, agus roinnt acu ag dul thar fóir, go dtógfaidh sé tamall maith le laincis a chur ar a mbunús, fiú. Agus, ó tharla go bhfuil an píosa seo á chur i dtoll a chéile agam seachtain roimh lá an Bhuiséid, beidh sé spéisiúil a fháil amach ansin, cé chomh díograiseach is a bheidh an Rialtas, agus iad ag dul i mbun na hoibre céanna sin. Beidh sé spéisiúil freisin, féachaint an mbeidh siad ag druidim i dtreo teorainn a chur le leibhéal an teacht isteach a íocfar leo siúd a chaitheann a laethe i mbun seirbhís an Stáit. Sea, agus mo dhearmad! Céard faoi na pinsin fhlaithiúla a íoctar le seirbhisigh seo an Stáit? Sea, agus sin á n-íoc doibh, cuma cén cineál seirbhíse a chuireadar ar fáil dó. Sea, agus céard faoi na labanna airgid a thugtar mar shíntiús láimhe dóibh, ar dhul ar scor dóibh? Ó! lig dom! Caithfear tamall maith a chaitheamh ag iarraidh na giorraithe seo uilig a chur sa phóna! Ach, beidh muid sásta má fheiceann muid iad ag cur tús fhéin, fiú, leis an ngnó riachtanach sin.
Sinne agus an Vatacáin
Agus ó tharla ag clamhsán mé, céard faoi chaidreamh taidhleoireachta eadrainn fhéin is an Vatacáin a athnuachan? Nach bhfuil a fhios ag madraí an bhaile fiú, nár theastaigh ó bhunús phobal na tíre seo, an caidreamh céanna sin a bhriseadh? Scríobh mé anseo cheana faoi bheart úd an Rialtais, nuair a dhún siad ár nAmbasáid ghradamach sa Roimh, agus bhí mé den tuairim ansin, nár luigh an beart céanna sin le réasún, toisc nach raibh cúis sách trom againn in aghaidh iompar na Vatacáine i leith neamhspleáchas nó dlíthe an Stáit seo. Cuireadh ceisteanna orthu. Thugadar freagra ar na ceisteanna céanna sin, agus bíodh gur cheap a lán go mba fhreagraí sásúla iad, ba é céad rud eile a tharla nó gur dúnadh ár nAmbasáid sa tSuí Naofa. B’fhéidir anois go bhfuil an t-am tagtha le hathchuairt a thabhairt ar an gcinneadh sin. Agus le tine a lasadh faoi’n mbeart sin, nár chóir a chur san áireamh go bhfuil Ceiliúradh cheithre scór le déanamh, an bhliain seo chugainn, ar Chomhairle Eochairisteach na bliana 1932, agus nach dtugann sin deis faoi leith ag an Rialtas an claí dioplómaitiúil sin a dheisiú, agus cuireadh speisialta a thabhairt don Phápa fhéin teacht ar chuairt oifigiúil chun an Stáit seo, i rith an Cheiliúrtha sin? Ní gá a thuilleadh a rá faoin ábhar conspóideach sin, nó ní tráth cainte é feasta, ach tráth gnímh.
B’fhéidir go bhfuil mo sháith ráite agam don turas seo!
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Arbh fhiu an Tairbhe an Trioblóid?
(This week we take a look at the vision of the “Éirí Amach” people)
Ceist ?
Nach minic a fhiafraítear, arbh fhiú an tairbe an trioblóid? Chuala mé an cheist sin á cur, ar na mallaibh, i gcás Éirí Amach na Cásca, 1916. Leis an gceist sin a shoiléiriú, agus a chur ar bhealach intuigthe, is é atá i gceist nó ar díoladh luach ró-ard ar an saoirse a baineadh amach don tír seo, trí chogaíocht agus tríú chruatan thar bhlianta fada léanmhara. Is dócha gur chóir dúinn uilig an cheist sin a chur orainn fhéin agus muid ag druidim go formhothaithe, do-stoptha, i dtreo chomóradh céad an Éirí Amach chéanna sin.
Buntáistí agus Míbhuntáistí
Leis an gceist sin a fhreagairt go macánta, ba chóir dúinn breathnú ar na buntáistí, agus ar na míbhuntáistí a baineadh as an saoirse sin a saothraíodh dúinn Ar éirigh leis na daoine sin, a bhfís a chur i gcrích? Leis an gceist sin a fhreagairt, ba chóir dúinn breathnú ar an bhfís, le fáil amach, cén cineál físe a spreag chun gnímh iad. Is dócha go bhféadfá a rá gurbh í an tsaoirse fhéin bun agus barr a bhfíse, nó gan an saoirse chéanna sin, tuigeadh dóibh, nach mbeadh ar a gcumas aon dul chun cinn mar chine a dhéanamh. Bheadh fíoradh a bhfíse doshroiste, agus gan ann feasta ach aisling gan rath. Ar éirigh leo an tsaoirse sin a bhaint amach? D’fhéadfá a mhaíomh gur dhein, bíodh gur fágadh cuid den tír mar a bhí. Tuigeadh do lucht an Éirí Amach go mbeadh siad ar mhuin na muice ach fáil réidh leis na Sasanaigh. Dá n-éireodh leo sin a dhéanamh bheadh tír na bhfuíoll curtha ar fáil acu, mar bheadh ar a gcumas tál ar a muintir fhéin gan bacaint feasta le forlámhas na nAllúrach. D’éirigh leo sin a dhéanamh ar feadh roinnt mhaith blianta. Ach i ndeireadh na dála, cailleadh roinnt áirithe den neamhspleáchas céanna sin, agus faoi láthair, tá muid faoi smacht lucht an airgid arís, nó tá ár saoirse eacnamaíochta caillte againn. Ach sin uilig ráite, admhaithe, beidh saoirse againn fós trí hobair chrua na muintire s’againne, mar beidh ar ár gcumas fáil amach as an scraith ghlugair seo ina bhfuilmuid gafa. Sea, tá fís na saoirse céanna sin dár spreagadh chun tosaigh fós.
Athbheochan na Teanga
Sa dara cuid den bhfís, bhí sé d’aidhm ag lucht an Éirí Amach seanteanga na nGael a chur á labhairt inár measc arís. Tuigeadh dóibh, nárbh fhál go haer é a leithéid a thabhairt i gcrích, nó i ndáiríre, is dócha gur cheap siad nach mbeadh le déanamh acu ach tosú á múineadh sna scoileanna, agus i gcionn roinnt áirithe ama, bheadh Gaeilge ag chuile shaoránach, agus ansin chuirfeadh acht na Dála chuile dhuine ag Gaeilgeoireacht gan dua ar domhan! Cuireadh an teanga á múineadh sna scoileanna, agus ar ball, nuair a tuigeadh gur chóir go mbeadh Gaeilge ag chuile dhuine sa tír, cuireadh ar a súile dóibh, nárbh ionann an dá rud in aon chor. Bhí roinnt áirithe Gaeilge ag chuile dhuine, geall leis, ach níor leor sin le Gaeilge a athchur mar theanga labhartha i measc na ndaoine. B’fhéidir, i dtosach báire, nuair a tuigeadh go ndéanfadh na scoláirí óga an beart, b’fhéidir gurbh ansin a deineadh an botún, nó b’fhéidir gurbh é a theastaigh nó gnó na tíre, ó bhun go barr, a dhéanamh trí Ghaeilge, agus gan a bheith ag brath ar na páistí lenár ngnó a dhéanamh dúinn, mar nach féidir ceann críonna a chur ar ghuaillí óga! Ach fillfidh mé ar an ábhar seo arís, i gcionn tamaill, le breathnú ar an gcineál sochaí a d’fhás as fís úd an Éirí Amach. Mar fhocal scoir, is dócha go bhféadfá a rá, gur beag duine sa tír adéarfadh, sa lá atá inniu ann, nárbh fhiú an tairbhe an trioblóid.
.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Teacher Man
le
Frank McCourt
————————————
Peadar Bairéad
.
Méaróg ar a charn
Tá a fhios ag an Saol Gaelach, faoi seo, gur bhásaigh an t-údar cáiliúil, Frank McCourt, ar na mallaibh, agus mar mhéaróg ar a charn, ba mhaith liom píosa beag a scríobh sa cholún seo, faoin leabhar deiridh a shil óna pheann líofa. Níl mé ag tagairt anseo do, Angela’s Ashes, nó do, ’Tis, an dá leabhar ba cháiliúla uaidh, ach tá mé ag tagairt don leabhar deiridh dá chuid, sé sin, do Teacher Man, leabhar a scríobh sé, le cur síos a dhéanamh ar ar bhain dó, agus é i mbun a cheird mar mhúinteoir, i Scoileanna éagsúla i gCathair mhór Nua Eabhrac. Tá sé soiléir ó thús, go bhfuil muid ag plé le duine umhal, carthannach, fiosrach, agus le duine a raibh tine ina bholg, de shíor á thiomáint i dtreo na foirfeachta i gceird na múinteoireachta.
Clú agus Cáil
Tá’s ag madraí an bhaile anois, faoi mar a d’éirigh leis dul i gcionn ar an saol mór, lena dháiríreacht, agus lena mhacántacht in Angela’s Ashes. Táid ann adeir, nach bhfuil sa leabhar sin ach cumadóireacht agus fiannaíocht, agus gur scríobhadh é le freastal ar bhrionglóidí Ghael Mheiriceá, ach ní mar sin atá, in aon chor, nó sa leabhar sin, déanann an t-údar cur síos ar an saol, faoi mar a bhí i measc a mhuintire, le linn a óige-sean i gcathair Luimní. Ní hamháin go raibh siad bocht, ach bhí siad an-bhocht. Thug sé faoi deara, faoi mar a diúltaiodh dó fhéin is dá mhuintir, nuair a rinne a athair iarracht ar áit a fháil dó mar chléireach Aifrinn. Agus arís, thug sé faoi deara, an chaoi a raibh ar a mháthair déirc a lorg ó shagairt, le goblach a choinneáil lena hál. Ach taobh ar taobh leis an mbochtaineacht uilíoch sin, feicimid mar a chabhraigh daoine lena chéile, agus an chaoi ar theastaigh ón údar fhéin a bhealach a dhéanamh chun tosaigh. Tuigtear dó fhéin gur mhill an bhochtaineacht chéanna sin a mhisneach agus a spiorad, agus gur leag sí é i mbogach an easpa muiníne, agus d’fhéadfadh cuidín eicínt den cheart a bheith aige sa mheid sin, ach le filleadh ar Teacher Man… caithfidh mé a rá, go ndeachaigh an leabhar céanna sin i bhfeidhm go mór orm fhéin, nó tá dáiríreacht, macántacht, agus neamhurchóid, le feiceáil go soiléir tríd na scéilíní uilig, ó thús deireadh. An Máistir ag plé lena ranganna, a chéaduair, agus ansin, lena dhaltaí mar dhaoine daonna, atá á chur os ár gcomhair ag an údar, sa leabhar seo.
That Irish Childhood !
Breathnaigh ar an gcaoi a chuireann sé tús leis an scéal, sa chéad chaibidil…
“If I knew anything about psychology, I’d be able to blame all my troubles on my miserable childhood in Ireland. That terrible childhood took away my confidence and filled me with self-pity; it made me afraid of my emotions, jealous of other people, unable to obey orders, and frightened of the opposite sex…..So, it’s surprising that I ever managed to become a teacher.
Sea, mh’anam! Ach ní dóigh liom go gcreidfeadh mórán daoine go raibh an t-údar lom dáiríre sa ráiteas sin, go háirithe, nuair a chuireann tú san áireamh, gur chaith an fear céanna sin triocha bliain dá shaol i mbun na múinteoireachta céanna sin, i gcathair mhór Nua Eabhrac, áit a chuirfeadh sceon i gcroí múinteora ar bith! Sea, agus i rith na mblianta sin freisin, bhí de mhisneach aige, tuilleadh staidéir Ollscoile a dhéanamh, staidéar a chuirfeadh ar a chumas dul chun cinn a dhéanamh sa chóras scolaíochta, agus sa tslí sin, go n-éireodh leis dul i gcionn níos fearr ar a dhaltaí.
Ach ag tagairt dá ráiteas thuas, go ndeachaigh a thabhairt suas agus a scolaíocht fhéin go mór ina choinne, nuair a chuaigh sé i gcionn oibre thall, nach luífeadh sé le réasún, gurb é a mhalairt ar fad a bheadh fíor, nó nár chuir a thabhairt suas fhéin ar a chumas, na daltaí bochta ó chúlshráideanna Nua Eabhrac a thuiscint níos fearr ná mar a dhéanfadh a chomhmhúinteoirí thall?
“Angela’s Ashes”
Tugann muid faoi deara freisin, an t-ionad gradamach a thuill a chéad-leabhar, Angela’s Ashes dó, agus an chaoi ar tugadh aird domhanda air, as ucht an leabhar sin amháin sin a scríobh, agus ar an dtaobh eile den scéal, níor thug éinne aird ar bith air as an triocha bliain a chaith sé mar mhúinteoir i gcathair mhór Nua Eabhrac!
B’iontach mar a bhain Frank McCourt úsáid as an scéalaíocht mar uirlis oideachais i measc na ndaltaí sin. Agus níos iontaí ná sin fhéin, gur chuir na daltaí stóinsithe sin suim ina scéalta, ó thús. Ní raibh siad cinnte riamh céard a dhéanfadh an tÉireannach buile sin a bhí acusan mar mhúinteoir, agus dá bhrí sin, bhídís ag faire amach i gcónaí, féachaint cén toradh a bheadh ar a mbligeardaíocht fhéin i rang Mhic Cuarta.
Tá mé cinnte go mbainfidh tú taitneamh agus toit as an leabhar seo, nó tá slua iontach carachtar ann, carachtair a bhainfidh gáire as anois, agus a bhainfidh deoir asat ar ball, nó bíodh go bhfuil siad stóinsithe, seanaimseartha, ag an am gcéanna, tá siad macánta, neamhurchóideach, dáiríreach.
Críoch Chuí ?
Breathnaith mar a chuireann an t-údar críoch leis an leabhar seo. Tá sé ag éirí as an múinteoireacht, agus seo a rang deiridh críochnaithe aige. Buaileann an clog, agus……………
“The bell rang, and they all said goodbye to me. I was told to have a good life. I wished them, the same. As I left the classroom for the last time, a voice called out to me.
‘Hey, Mr. McCourt, you should write a book.’
I’ll try.”
Críoch chuí, oiriúnach, le triocha bliain múinteoireachta, agus comhairle chuí ó dhuine anaithnid dá dhaltaí. Níor bronnadh fiú uaireadóir óir air, tar éis a shaothair go léir!
Ach, nach ’in an saol agat, a mhiceo?
.
Gaeilge 
English