Ar an 14 Bealtaine 2026, chuala Comhchoiste Oideachais an Oireachtais dhá leagan éagsúla de staid an oideachais lán-Ghaeilge in Éirinn.

Luaigh an tAire Oideachais, Hildegarde Naughton, breis agus €500 milliún a caitheadh ar thionscadail tógála do scoileanna lán-Ghaeilge ó 2020 i leith. D’athdhearbhaigh sí tiomantas an Rialtais do dheiseanna a leathnú do pháistí chun oideachas a fháil trí Ghaeilge.

Ansin labhair ionadaithe ó Chonradh na Gaeilge, Gaeloideachas, An Foras Pátrúnachta agus an brúghrúpa Imeasc.

Rinne siad cur síos ar chóras atá ag streachailt le heaspa leanúnach soláthair, leisce pholaitiúil agus réchúis oifigiúil.

Bhain Julian de Spáinn – Ard-Rúnaí Chonradh na Gaeilge, an eagraíocht náisiúnta a chuireann an Ghaeilge chun cinn – úsáid as focail cosúil le “éigeandáil,” “géarchéim,” “staid chriticiúil” agus “cur i gcéill” chun cur síos a dhéanamh ar staid na Gaeilge sa chóras oideachais. Dúirt sé nach dtabharfadh an Roinn ná an tAire cur síos chomh macánta sin, cé go bhfuil na fíricí le feiceáil go soiléir.

Easpa Scoileanna

Níl dóthain scoileanna lán-Ghaeilge sa tír. Géarchéim teanga atá i gceist, mar níor chaith an rialtas riamh leis an bhfadhb sin mar ábhar práinne.

Tá an teip sin níos soiléire fós nuair a chuirtear í i gcomparáid le gealltanais an Rialtais féin. Gheall an Clár Rialtais roimhe seo go ndéanfaí iarracht líon na ndaoine óga i scoileanna lán-Ghaeilge a mhéadú faoi dhó agus go gcuirfí Gaelscoileanna agus Gaelcholáistí ar fáil in aon áit a mbeadh éileamh suntasach inti. Dúirt Conradh na Gaeilge leis an gcoiste gur thit líon na ndaltaí i scoileanna lán-Ghaeilge lasmuigh den Ghaeltacht ó 48,518 i 2019/20 go 46,933 i 2023/24.

Ag leibhéal na bunscoile, tá an fhianaise le feiceáil le blianta fada. Tá Gaelscoileanna róphlódaithe i gcuid mhór den tír. Bíonn tuismitheoirí ar liostaí feithimh mar nach mbíonn dóthain áiteanna sna scoileanna. De réir Chonradh na Gaeilge, ní fhreastalaíonn ach 6.7 faoin gcéad de dhaltaí bunscoile lasmuigh den Ghaeltacht ar bhunscoileanna lán-Ghaeilge. Ag an dara leibhéal, níl an figiúr sin ach 2.6 faoin gcéad.

Luaigh Conradh na Gaeilge suirbhéanna neamhspleácha a léirigh go roghnódh 49 faoin gcéad de dhaoine oideachas lán-Ghaeilge dá mbeadh sé ar fáil ina gceantar féin. I suirbhé eile, dúirt 78 faoin gcéad gur cheart go mbeadh deis ag gach páiste oideachas lán-Ghaeilge a fháil más é sin a rogha. Dúirt 73 faoin gcéad eile gur cheart go mbeadh deis ag gach páiste a fhaigheann bunscolaíocht trí Ghaeilge leanúint leis sin ag an dara leibhéal. Ach déantar earnáil imeallach den oideachas lán-Ghaeilge, seachas a bheith mar chuid lárnach de bhonneagar oideachais na tíre.

Ar an drochuair, éiríonn an scéal níos measa fós ag leibhéal na meánscoile.

Críochnaíonn na mílte páiste a mbunscolaíocht trí Ghaeilge gan aon Ghaelcholáiste a bheith ar fáil dóibh. De réir na bhfigiúirí a cuireadh os comhair an choiste, cuirtear cosc go héifeachtach ar thart ar 3,000 dalta gach bliain a bheith in ann leanúint lena gcuid oideachais trí Ghaeilge mar gheall ar easpa soláthair chuí ag an dara leibhéal. Tá trí chontae dhéag fós gan fiú meánscoil lán-Ghaeilge amháin.

Easpa Pleanála

In ainneoin sin, tá sé tugtha le fios ag an Roinn Oideachais nach bhfuil sé beartaithe aon mheánscoil nua lán-Ghaeilge a bhunú idir 2026 agus 2031 lasmuigh de limistéir ina bhfuil fás déimeagrafach. Tagann an seasamh sin salach ar thoil an phobail.

Tá an córas níos leithne ag teip freisin.

Dúirt Conradh na Gaeilge leis an gcoiste go bhfuil díolúintí ón nGaeilge ag níos mó ná 60,000 dalta meánscoile. I 2025, ní dhearna 24 faoin gcéad de dhaltaí Ardteistiméireachta aon scrúdú Gaeilge. Ba é sin an ceathrú bliain as a chéile nach ndearna níos mó ná duine as gach cúigear an Ghaeilge san Ardteistiméireacht. Ag leibhéal na Sraithe Sóisearaí, ní dhearna 20 faoin gcéad de dhaltaí scrúdú Gaeilge, cé gur shuigh beagnach gach duine Béarla, matamaitic agus stair.

Éiríonn an chodarsnacht níos géire fós nuair a chuirtear an scéal seo i gcomhthéacs Acht na dTeangacha Oifigiúla (Leasú) 2021. Faoin reachtaíocht sin, tá sé mar sprioc ag an Stát go mbeidh Gaeilge ag 20 faoin gcéad d’earcaigh nua na seirbhíse poiblí sa bhliain 2030. Cuireann an reachtaíocht dualgais níos láidre ar an rialtas maidir le seirbhísí poiblí trí Ghaeilge a chur ar fáil, go háirithe sna Gaeltachtaí.

Ní éiríonn múinteoirí, altraí, Gardaí ná státseirbhísigh líofa sa Ghaeilge gan córas ceart oideachais.

Tosaíonn an próiseas sin ag leibhéal na réamhscolaíochta. Leanann sé tríd an mbunscolaíocht agus an mheánscolaíocht. Braitheann sé ar dheiseanna ag an tríú leibhéal. Tá plean fadtéarmach soiléir riachtanach.

Níl plean den chineál sin ann faoi láthair. Ina ionad sin, níl rochtain ar bith ag go leor páistí ar oideachas lán-Ghaeilge. Agus do go leor díobh siúd a fhaigheann an deis sin, cailltear í leath bealaigh trína gcuid oideachais.

Ag an tríú leibhéal, leanann an patrún céanna ar aghaidh. Tá obair thábhachtach ar bun in institiúidí ar nós Ollscoil na Gaillimhe agus Ollscoil Mhá Nuad, ach tá oideachas trí Ghaeilge fós teoranta i gcuid mhór disciplíní gairmiúla.

Ar lámh amháin, tá reachtaíocht rite ag an Stát chun státseirbhísigh le Gaeilge a chruthú. Ar an lámh eile, theip air na tacaíochtaí oideachais riachtanacha a chur ar fáil chun an dualgas sin a chomhlíonadh.

An Bhreatain Bheag — eiseamláir

Tá daonra níos lú sa Bhreatain Bheag ná atá in Éirinn, agus chomh maith leis sin tá sí mar chuid de stát ina bhfuil an Béarla i réim. Ach feidhmíonn thart ar cheathrú de scoileanna na Breataine Bige trí Bhreatnais, i bhfad níos airde ná an céatadán de scoileanna lán-Ghaeilge in Éirinn.

Níos tábhachtaí fós, tá spriocanna soiléire náisiúnta glactha ag Rialtas na Breataine Bige atá ceangailte le reachtaíocht, earcaíocht múinteoirí agus pleanáil fhadtéarmach oideachais. Is é an sprioc atá acu ná oideachas trí Bhreatnais a mhéadú ó 23 faoin gcéad go 40 faoin gcéad faoi 2050. In 2022, d’fhógair Rialtas na Breataine Bige 23 scoil nua Bhreatnaise agus leathnú ar úsáid na teanga i 25 scoil eile mar chuid den chur chuige sin.

Tuaisceart Éireann – ag sárú na deacrachtaí

Cuireann Tuaisceart Éireann comparáid níos suntasaí fós ar fáil.

Feidhmíonn oideachas lán-Ghaeilge ansin i dtimpeallacht pholaitiúil i bhfad níos deacra. Tá freasúra láidir ann fós ó chuid de na polaiteoirí aontachtacha agus dílseacha. Tarraingítear an teanga isteach go minic i gcogaí cultúrtha níos leithne.

In ainneoin sin, tá líon na ndaltaí in oideachas lán-Ghaeilge i dTuaisceart Éireann ag méadú go seasta le fiche bliain anuas. Fiú laistigh de chóras polaitiúil scoilte, tá dualgais dhlíthiúla curtha ar údaráis chun oideachas lán-Ghaeilge a spreagadh agus a éascú.

Má tá dul chun cinn indéanta ansin, in ainneoin na ndeacrachtaí polaitiúla sin, is deacair glacadh níos mó le leithscéalta ár rialtais féin.

Le blianta fada anuas, tá na rialtais breá sásta béalghrá a thabhairt do chruachás na teanga, gan beart a dhéanamh de réir a mbriathair.

Mar sin, caithfidh saoránaigh na tíre brú polaitiúil dáiríre a chur ar an Rialtas chun toil an phobail a chur i bhfeidhm.

Sa chéad alt eile, scrúdóimid na céimeanna atá riachtanach anois.