le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Cnuasach Gearrscéalta
.
Íbíotsa……………le……………Labhrás Ó Finneadha
Céadfhoilsthe………………2015…….………..€10.00
.
Scéilíní fánacha
I nóta poiblíochta ar chlúdach cúil an leabhair seo, – an chéad leabhar ficsin le Labhrás Ó Finneadha – , deirtear linn, gurb é atá ar fáil againn sa chnuasach seo nó, “scéilíní fánacha a léiríonn eachtraí beaga an tsaoil i sochaí cheilte an oileáin.” Ach le filleadh ar an leabhar fhéin… D’fhéadfá a rá, go bhfuil éagsúlacht taitneamhach le fáil in ábhar na scéalta. Breathnaigh nóiméad ar an gcéad scéal sa leabhar, ‘Dlúthpháirtíocht na mBan’ a bhaist an t-údar ar an scéal taitneamhach seo. Triúr cailín a théann ar saoire chuig Íbíotsa, le deireadh na hArdteistiméireachta a ceiliúradh. Eilís a bhí ar an gcailín ba chúthaile, agus rinne a máthair chuile iarracht ar chiall a mhúineadh di, sa chaoi go dtógfadh sí saoire anseo in Éirinn b’fhéidir, ach cinnte, gur chóir di an t-ionadh mí-oiriúnach, frithchríostaí sin a sheachaint. Ba bheag aird a thug Eilís ar a comhairle, agus in am tráth, shroich sí fhéin agus a beirt compánach an t-oileán grianmhar, Meánmhuirí sin. Níor chuir an tsaoire sin aon stró ar a compánaigh, ar Mhonice, nó ar Bhláthnaid, agus i ndeireadh na dála, bhí an triúr acu ag baint taitnimh an tsaoil as a saoire in Íbíotsa. Laethe fada cois trá, seal ag snámh agus seal á ngrianadh fhéin, agus seal eile fós ag breathnú ar fhir agus ar ógánaigh! Níor staon siad ó chupla deoch nó dioscó san oíche, ach choinnigh siad súil seabhaic ar a chéile, agus sa tslí sin, níor bhaol dóibh. Ní dhearna siad tada as an mbealach, luath nó mall.
Iall tosaigh briste
Ansin, lá amháin, agus Eilís ag snámh di fhéin, tháinig sí ar ais chucu agus í an-trína-chéile. Mhínigh sí dóibh go raibh iall tosaigh a bicíní briste. Moladh an leigheas seo agus moladh di an leigheas siúd, ach i ndeireadh na dalá, bhain si an gléas sin di, agus shiúl lei i dtreo a n-árasán, agus í cíochnocht, bródúil, banúil, gan chíochbheart ar bith, agus ba ansin a rinne an bheirt eile an beart céanna. Bláthnaid ba thúisce a thuig tábhacht na hócáide. ‘Dlúthpháirtíocht na mBan’ a bhí ann, dár lei. Sea, casadh an dá chultúr ar a chéile, agus chonaic na cailíní nár thug na daoine thart orthu aon aird faoi leith ar a ndánacht, agus bhíodar sásta go mbeadh cuimhne acu fhéin ar saoire sin a bhfuascailte in Íbíotsa lá is fuide anonn. Sea, d’imigh siad leo agus cíochbheart thar a gualainn ag chuile dhuine acu, agus iad lán de chuimhní na hócáide, cuimhní a chuirfidís i dtaisce i gcuisneoir na cuimhne, cuimhní a thógfadh a gcroí le linn geimhrí préachta a laethe, amach anseo.
“Díomá a bhí uirthi, áfach, nuair a thug sí faoi deara, nach raibh aon duine ag breathnú anois orthu, nó ag cur blas suntais san ala suaithinseach seo.”
Sea, rinne an t-údar an-obair anseo, sa chaoi ina gcuireann sé an scéal seo le chéile, agus mar ar éirigh leis stíl dheas, éasca, seolta, a úsáid, leis an scéal a chur inár láthair.
Scéal eile
Tá scéal suimiúil le fáil againn freisin faoin teideal, ‘An Mhaidhm’. Séimí ina shuí ar a bhalcóin, ‘Cafe con leche’ ordaithe aige, bosca toitín leagtha ar bhord, taobh leis, feaig ina láimh chlé, agus é ag breathnú amach ar an bhfarraige. Tugann sé chuile cheo faoi deara. “Tá rud éigin amuigh ansin nach
deachomhartha ó Dhia é, agus más i dtír a thiocfaidh, tagadh!
Thug Séimí na comharthaí uilig faoi deara, de réir a chéile, ach thuig sé an scéal go seoigh, tsúnamí, gan dabht, ach níor chorraigh Séimí na leisce, ach d’fhan mar a raibh aige, agus é faoi dhraíocht ag an maidhm mhór mhara, agus féach mar a chríochnaíonn an scéal agus an mhaidhm ag múchadh toitín Shéimí dó, agus ag an bpointe sin críochnaíonn an scéal. Cuirtín anuas, mar adéarfá.
An-scéal, an-insint, an-chur-chuige. sea, draíocht amach is amuigh.
Sea, agus d’fhéadfainn chuile scéal den naoi scéal sa leabhar seo a mholadh go hard, as a stíl, as a leagan amach, agus as an ruainne sin den draíocht a fhíonn an t-údar isteach trí abhras chuile scéal acu.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Cnuasach Gearrscéalta
.
Íbíotsa……………le……………Labhrás Ó Finneadha
Céadfhoilsthe………………2015…….………..€10.00
.
Scéilíní fánacha
I nóta poiblíochta ar chlúdach cúil an leabhair seo, – an chéad leabhar ficsin le Labhrás Ó Finneadha – , deirtear linn, gurb é atá ar fáil againn sa chnuasach seo nó, “scéilíní fánacha a léiríonn eachtraí beaga an tsaoil i sochaí cheilte an oileáin.” Ach le filleadh ar an leabhar fhéin… D’fhéadfá a rá, go bhfuil éagsúlacht taitneamhach le fáil in ábhar na scéalta. Breathnaigh nóiméad ar an gcéad scéal sa leabhar, ‘Dlúthpháirtíocht na mBan’ a bhaist an t-údar ar an scéal taitneamhach seo. Triúr cailín a théann ar saoire chuig Íbíotsa, le deireadh na hArdteistiméireachta a ceiliúradh. Eilís a bhí ar an gcailín ba chúthaile, agus rinne a máthair chuile iarracht ar chiall a mhúineadh di, sa chaoi go dtógfadh sí saoire anseo in Éirinn b’fhéidir, ach cinnte, gur chóir di an t-ionadh mí-oiriúnach, frithchríostaí sin a sheachaint. Ba bheag aird a thug Eilís ar a comhairle, agus in am tráth, shroich sí fhéin agus a beirt compánach an t-oileán grianmhar, Meánmhuirí sin. Níor chuir an tsaoire sin aon stró ar a compánaigh, ar Mhonice, nó ar Bhláthnaid, agus i ndeireadh na dála, bhí an triúr acu ag baint taitnimh an tsaoil as a saoire in Íbíotsa. Laethe fada cois trá, seal ag snámh agus seal á ngrianadh fhéin, agus seal eile fós ag breathnú ar fhir agus ar ógánaigh! Níor staon siad ó chupla deoch nó dioscó san oíche, ach choinnigh siad súil seabhaic ar a chéile, agus sa tslí sin, níor bhaol dóibh. Ní dhearna siad tada as an mbealach, luath nó mall.
Iall tosaigh briste
Ansin, lá amháin, agus Eilís ag snámh di fhéin, tháinig sí ar ais chucu agus í an-trína-chéile. Mhínigh sí dóibh go raibh iall tosaigh a bicíní briste. Moladh an leigheas seo agus moladh di an leigheas siúd, ach i ndeireadh na dalá, bhain si an gléas sin di, agus shiúl lei i dtreo a n-árasán, agus í cíochnocht, bródúil, banúil, gan chíochbheart ar bith, agus ba ansin a rinne an bheirt eile an beart céanna. Bláthnaid ba thúisce a thuig tábhacht na hócáide. ‘Dlúthpháirtíocht na mBan’ a bhí ann, dár lei. Sea, casadh an dá chultúr ar a chéile, agus chonaic na cailíní nár thug na daoine thart orthu aon aird faoi leith ar a ndánacht, agus bhíodar sásta go mbeadh cuimhne acu fhéin ar saoire sin a bhfuascailte in Íbíotsa lá is fuide anonn. Sea, d’imigh siad leo agus cíochbheart thar a gualainn ag chuile dhuine acu, agus iad lán de chuimhní na hócáide, cuimhní a chuirfidís i dtaisce i gcuisneoir na cuimhne, cuimhní a thógfadh a gcroí le linn geimhrí préachta a laethe, amach anseo.
“Díomá a bhí uirthi, áfach, nuair a thug sí faoi deara, nach raibh aon duine ag breathnú anois orthu, nó ag cur blas suntais san ala suaithinseach seo.”
Sea, rinne an t-údar an-obair anseo, sa chaoi ina gcuireann sé an scéal seo le chéile, agus mar ar éirigh leis stíl dheas, éasca, seolta, a úsáid, leis an scéal a chur inár láthair.
Scéal eile
Tá scéal suimiúil le fáil againn freisin faoin teideal, ‘An Mhaidhm’. Séimí ina shuí ar a bhalcóin, ‘Cafe con leche’ ordaithe aige, bosca toitín leagtha ar bhord, taobh leis, feaig ina láimh chlé, agus é ag breathnú amach ar an bhfarraige. Tugann sé chuile cheo faoi deara. “Tá rud éigin amuigh ansin nach deachomhartha ó Dhia é, agus más i dtír a thiocfaidh, tagadh!
Thug Séimí na comharthaí uilig faoi deara, de réir a chéile, ach thuig sé an scéal go seoigh, tsúnamí, gan dabht, ach níor chorraigh Séimí na leisce, ach d’fhan mar a raibh aige, agus é faoi dhraíocht ag an maidhm mhór mhara, agus féach mar a chríochnaíonn an scéal agus an mhaidhm ag múchadh toitín Shéimí dó, agus ag an bpointe sin críochnaíonn an scéal. Cuirtín anuas, mar adéarfá.
An-scéal, an-insint, an-chur-chuige. sea, draíocht amach is amuigh.
Sea, agus d’fhéadfainn chuile scéal den naoi scéal sa leabhar seo a mholadh go hard, as a stíl, as a leagan amach, agus as an ruainne sin den draíocht a fhíonn an t-údar isteach trí abhras chuile scéal acu.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Coimhlint na dTeangacha
(This week we consider the importance of Language in our lives)
Gaeilge nó Béarla ?
Minic a smaoiním ar áit teanga i saol an duine daonna. Istigh san Ollmhargadh dhuit, agus na sluaite thart ort, ag siopadoireacht ar a míle dhícheall, cloiseann tú daoine ag caint is ag comhrá, ag labhairt ar an bhfóinín póca, nó ag cur smachta ar a bpáistí, ach is é an rud is mó a chuireann ionadh ort, nó go bhfuil lear mór teangacha á n-úsáid, leis na graithí sin a dhéanamh. Fágtar tusa dall, amach is amuigh, ar a bhfuil á rá ag bunús na ndaoine sin, agus nach minic a smaoiníonn tú, nach bhfuil ina gcuid cainte ar fad ach fuaimeanna béil! Bheadh breall ort sa mhéid sin, nó tá smaoine agus tuairimí á láimhseáil go haiclí, cliste, acu trí na fuaimeanna céanna sin. Agus nuair a smaoiníonn tú air, nach bhfuil sé deacair a dhéanamh amach, cé acu an duine daonna, nó an teanga, atá sa diallait, ar ócáid dá leithéid. Gan dabht ar domhan, tá an duine ag láimhseáil na teanga, á lúbadh, is á casadh, á sníomh, is á cniotáil, agus á dhealbhú ar bhealach a shásóidh an teanga, agus ag an am gcéanna, ar bhealach a chuirfidh a thuairimí agus a smaointe i dtuiscint dá lucht éisteachta. Cheapfá sa chás sin, gurb é an duine daonna atá sa diallait, agus é ag seoladh na teanga le cumas a chéille ar a rogha bhealach, ach, má bhreathnaíonn tú isteach tríd an gceann eile den teileascóp, nach gceapfá gurb í an teanga fhéin atá sa diallait, agus an duine daonna ag lúbadh is ag casadh, ag cumadh is ag tionscnamh, ar a mhíle dhícheall, ag iarraidh toil na teanga a dhéanamh, agus smacht na teanga a shásamh. Más uainn an scéal seo a thuiscint, mar ba chóir, nach féidir linn breathnú go háirithe ar fhilí is ar údair. Uaireannta taobhaíonn an scríbhneoir sin le teanga a mhuintire, nó lena theanga dhúchais, mar a thugtar uirthi de ghnáth, agus uaireannta eile, roghnaíonn sé teanga eile ar fad, lena shaothar a chur i láthair an phobail tríthi. Nach bhfuil údair a tógadh le Béarla ag scríobh leo go rábach i nGaeilge? Sea, agus nach bhfuil údair eile, a tógadh le Gaeilge, agus a shaothraíonn a saothar trí Bhéarla?
Nár chóir dúinn an cheist a chur, mar sin, cé roghnaigh cé hé? Arbh é an t-údar a roghnaigh an teanga, nó arbh í an teanga a roghnaigh an t-údar.
Chonaic muid tarlúint an-chosúil le sin i gcás imreoirí Sacair, agus Gailf, freisin, nuair a bhíonn ar dhuine acu rogha a dhéanamh ar imirt do thír amháin, nó do thír eile. Tá aithne againn uilig ar imreoirí a bhí gafa tamall sa ghaiste sin, agus nach bhféadfá an cheist chéanna a chur, i gcás dá leithéid? Arbh é an duine daonna, nó an cluiche, a bhí sa diallait, agus an rogha sin á dhéanamh? Sea, agus fiú nach n-éiríonn an cineál céanna ceiste i gcás duine ag roghnú cluiche amháin thar chluche eile, lena dhúthracht a chaitheamh leis, á fhorbairt agus á chleachtadh, go dtí go mbainfidh sé barrchéim an chluiche sin amach.
Scríobh mé dán beag, in Eanair na bliana 1991, agus an cheist chéanna sin ag dó na geirbe agam, ag an am. ‘Dhá Mharcach’ a bhaist mé ar an ndán sin, agus ba é a bhí i gceist agam nó cé acu Gaeilge nó Béarla a bhí dom seoladh-sa agus ábhar dáin ag fás agus ag fabhrú sa chroí istigh ionam. Ach b’fhéidir nárbh olc an smaoineamh é cupla véarsa as an dán sin a athlua anseo…..
Dhá Mharcach
Dhá mharcach sa diallait dom’ spreagadh,
Dom’ ghríosadh, dom’ cheansú, dom’ chrá,
An Béarla ‘s an Ghaeilge dom thiomáint
Le fuip, is le spoir, is le sá.
.
Bí ag scríobh leat le díograis, a dhuine,
I nGaeilge bhinn bhlasta, lán brí,
Is mise do mharcach ‘s do mháistir,
Mar sin, maistrigh i dteanga ghil Bhriain.
.
Labhair Béarla binn snasta na Ríthe,
Is scríobh-se do phobal thar toinn,
Léigh seo, déan staidéar is taighde,
Is liomsa ‘nois t’anam gan roinn.
.
Ní féidir an t-aighneas a réiteach,
Ní cheiliúrfar an tsíochain lem’ linn,
Ach tiúrfaidh mé seal agus seal dóibh,
I dTeampaill mo theanga is mo phinn.
.
.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
John Victor faoi’n bhfód
Peadar Bairéad
Cuimhní Aniar
.
De thimpiste a tharla gur léigh mé an colún úd, sa pháipéar áirithe sin, an lá cheana. Sílim gurbh é an Irish Daily Mail a bhí idir lámha agam ar an ócáid, agus ba é an colún a bhí i gceist nó Colún na Marbh. ba ar éigean a chreid mé mo shúile nuair a chonaic mé ansin, i gcló glan, soiléir, go raibh John Victor McAndrew imithe uainn ar Shlí na Fírinne, nó bhásaigh sé ar an 3ú Eanair, 2013, agus faoi mar adeireadh an tseandream fadó, d’imigh sé uainn ar ‘Chuireadh na Nollag’. Solas na soilse agus leaba i measc na Naomh dó anois agus i dtólamh.
Cérbh é John Victor McAndrew? adeir tusa.
Bhail! de réir an nuachtáin, a bhí á léamh agamsa, ar an ócáid sin, ba dhuine é a raibh bunús a shaoil caite aige ag dochtúireacht thall i Sasana, áit a bhfuair sé bás, agus ar adhlacadh é, ar na mallaibh. Níor Shasanach é áfach, nó rugadh agus tógadh é, mo dhála fhéin, in Iorras na nIontas, i gContae Mhaigh Eo. Níor chuir mé fhéin aithne air go dtí thart ar lár dhachaidí na haoise seo caite, agus ansin, chaithemnar roinnt blianta ag saighdiúireacht le chéile, i gColáistí an SMA, agus muid beirt ar ár ndícheall ag traenáil le bheith inár sagairt mhiseanacha, agus é fúinn ár laethe a chaitheamh ag freastal ar phobail na Nigéire, ach go hairithe, ag múineadh agus ag iarraidh an Deascéal a leathadh i measc na ‘Leanaí Gorma’ úd, a raibh aird chomh mór sin ag Caitlicigh na tíre seo orthu, an tráth sin. Ba bhreá agus ba chairdiúil an compánach é John Victor, é ard, scafánta, aiclí. Rugadh agus tógadh Seán i bparáiste Chill tSéadhna, gar do Bheannchorr Iorrais, in iarthar Mhaigh Eo. I Mí Iúil na bliana 1927 a saolaíodh é, rud a d’fhág go raibh bunaois mhaith aige tráth cailleadh é.
Peileadóir den scoth
Ba pheileadóir den chéad scoth é freisin, a chomhartha sin gur bhain sé clú agus cáil amach dó fhéin ag imirt ar fhoireann Mhaigh Eo, tráth a raibh ar a chumas dhá Chraobh na hÉireann, as a chéile, a ghnóthachtáil, i dtús chaogaidí na haoise seo caite, agus bhí sé d’onóir agam fhéin bheith i láthair i bPáirc an Chrócaigh, ar ócáid díobh sin, nuair a bhuaigh siad ar Chontae na Mí sa Chluiche Ceannais le 2 – 8 in aghaidh 0 – 9. B’in mo chéad turas ar Pháirc an Chrócaigh, agus d’fhéadfá a rá, gurbh é mo thuras deiridh é freisin, nó níor fhreastal mé ar chluiche san ionad sin ach uair amháin eile, agus mé ag breathnú ar bhuachaillí Choláiste Chiaráin agus iad ag iomáint go seoigh in aghaidh bhuachaillí ó Choláiste eicínt eile. Ach le filleadh ar an scéal, agus ar John Victor. Ar ball, thug Seán Victor an Bhreatain air fhéin, i dtús na seascaidí, agus tar éis dó daichead bliain a chaitheamh ag cleachtadh a cheirde sa ‘Black Country’, cailleadh thall i mBirmingham é. Is mór an chaill é dá bhean, Bríd, agus dá mhac, Seán, agus dá chairde agus dá ghaolta uilig. Is dócha gur chóir dom a lua anseo go raibh a dheartháir Pádraig, – nó ‘Big Pat McAndrew’, faoi mar a thugadh Micheál Ó hEithir air, tráth a mbíodh sé ag tráchtaireacht ar chluichí móra na linne sin, – Bhíodh Pádraig ag saighdiúireacht in éineacht linn i Nóibhíseacht an SMA, cóngaracht do Chill Cholgáin, i gContae na Gaillimhe. idir 1965 agus 1967. Bheadh sé deacair beirt pheileadóir inchurtha leo a fháil ó cheann ceann na tíre ag an am. Chuaigh an péire acu le dochtúireacht, tráth d’fhág siad an Nóibhíseacht, agus chaill an tír seo an bheirt acu ina dhiaidh sin. Chuaigh fear acu chuig na Stáit agus an fear eile chun na Breataine. B’in iad cuid de na smaointe a tháinig ar ais chugam ina dtréada, nuair a léigh mé go raibh John Victor imithe uainn ar shlí na Fírinne.
Cloch ar a Charn
Crann eile inár gcoill anois sínte,
Crann taca ár muintir’ ar lár,
Crann díreach gan chaimne ‘na bhrúscar,
Cé seasann na camchrainn faoi bhláth.
.
Gura sómhar do chúinne sna Flaithis,
Gan chrá ar bith feasta, go deo,
Ach suaimhneas gan chríoch do do chúmhdach,
I nDún Dé faoi shíocháin is só.
.
******************************************
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
Conradh Lisboa
….Aguisín….
In alt na seachtaine seo caite, tri thimpiste, baineadh an ruball den phíosa a scríobh mé, rud a d’fhág gan a ..punch line.. é, mar adéarfá. San alt sin, rinne mé an t-ábhar conspóideach sin a chíoradh, ar bhealach, agus ansin, ar deireadh thiar, tar éis an iomláin, mhol mé don léitheoir, thar aon rud eile, gur chóir dó dul amach agus a vóta a chaitheamh, agus seo chugat anois an rubaillín sin a baineadh den alt, trí thimpiste, dár ndóigh….
…Ach an rud is tábhachtaí ar fad nó dul amach, agus do vóta a chaitheamh. Sin an daonlathas agat. Is dócha go bhfuil ár dtodhchaí uilig ag brath ar thoradh an Reifrinn chéanna seo…
In alt na seachtaine seo caite, bhí mé i gcás idir dhá chomhairle, faoi cé acu vótáilfinn TÁ no NÍL, ach anois, tar éis dom mo mharana a dhéanamh, tá mé ag ceapadh, go vótáilfidh mé TÁ, sin mura dtiocfaidh argóintí láidre an treo, le mé a sheoladh ar bhealach contráilte eile. Ach ní móide go dtarlóidh a leithéid!!!
.
.
Gaeilge 
English