le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
“Dearg le Fearg”
.
Peadar Bairéad
(This week we consider The Language Revival, past and present)
Lá Mór na Gaeilge
Mór idir inné agus inniu, faoi mar adeireadh an seandream fadó, nuair a bhídís ag cur síos ar na hathruithe a bhí tagtha ar an saol ó bhíodarsan ina ngasúir. Ní fhéadfainnse an ráiteas sin a bhréagnú ó mo chleachtadh fhéin ar an saol. Mar nuair a bhí mise ag fás aníos, in óige na haoise seo caite, bhí ‘chuile dhuine fós lomlán le spiorad Lucht an Éirí Amach, agus ní call dom a rá go raibh Saoirse na cosmhuintire, Athaontú na Tíre, agus Athbheochan na Teanga, mar chlocha riachtanacha ar Phaidrín ‘chuile dhuine, geall leis. Chuaigh mé fhéin le sagartóireacht , ach tráth a raibh léann an tsagairt á chur orm, bhíomarna, micléinn, lomlán le spiorad an náisiúin freisin. Sin an cineál ruda atá i gceist agam. Theastaigh ó ‘chuile dhuine, geall leis, dul le Gaeilge, feasta. Rinne an Rialtas a chion fhéin sa chuspóir náisiúnta sin, ag an am. Chreid chuile dhuine, beagnach, go mba thír gan anam í an tír nach raibh a teanga fhéin aice.
Athbheochan agus athphréamhú
Anois, caithfear a admháil, go raibh dáiríreacht ag baint le hiarrachtaí ár Rialtas leis an teanga náisiúnta a athheochan, agus a athphréamhú, arís, mar phríomhtheanga an náisiúin, agus na tíre, ar feadh roinnt mhaith blianta, ach de réir mar a chuaigh caitheamh sna laethe agus sna blianta áfach, tháinig meath ar chuid den dáiríreacht sin, agus ar ball, tuigeadh go mbeadh an dátheangachas níos ciallmhaire mar sprioc, agus mar chloch chora, ar ár mbealach chun na hathbheochana inmhianaithe. Tar éis tréimhse i mbun an chuspóra sin áfach, tuigeadh do roinnt áirithe daoine, go raibh ag teip orainn aon dul chun cinn suntasach a dhéanamh ar ár mbealach chun na sprice sin, ach oiread.
“Dearg le Fearg”
Deineadh an scéal a scrúdú, agus a athscrúdú, arís is arís eile. Leagadh an plean seo amach, is leagadh an plean úd eile amach, ach ba é an scéal céanna i gcónaí é. Bhí ag teip orainn cuspóir úd an Éiri Amach a bhaint amach. Tamall ó shoin, socraíodh ar straitéis fiche bliain don Ghaeilge a chur i bhfeidhm, agus ceapadh Coimisinéir Teanga, le féachaint chuige, go ndéanfadh an Earnáil Phoiblí, agus eagraíochtaí stát-urraithe chuile dhícheall lena gcuid seirbhísí uilig a chur ar fáil trí Ghaeilge, dóibh siúd arbh é a mian, gnó a dhéanamh leo tríd an dteanga náisiúnta sin. Agus glactar leis, nach trí fábhar a dhéanfaidís a leithéid ach toisc gurb é sin a gceart, mar shaoránaigh, sa Stát Dátheangach seo.
Ba é toradh a bhí ar an socrú sin nó gur éirigh an Coimisinéir, Seán Ó Curreáin, as a phost, toisc go raibh ag teip ar an Stát a thaobhsan den mhargadh a choimhlíonadh, trí gan comhoibriú leis an gCoimisinéir ina dhualgaisí i leith na teanga . Tá súil againn, go mbeidh comhoibriú níos fearr le fáil ag a chomharba, Rónán Ó Domhnaill, sa phost céanna sin. Má tharlaíonn sin, tabharfar seans eile don teanga bhocht. Agus nárbh oiriúnach an timpiste é gur eagraíodh Lá Mór na Gaeilge sna sála ar fhógairt an Choimisinéara Teanga go raibh socraithe aige éirí as oifig toisc nach raibh Cothrom na Féinne á thabhairt don chéad teanga náisiúnta. Agus ba é cuspóir an teacht le chéile sin nó dea-mhéin an phobail náisiúnta i leith na teanga a léiriú don Rialtas, agus le go gcuirfí ar a súile dóibh, go raibh leatrom á dhéanamh acu ar an dteanga, agus ar lucht a labhartha, toisc go bhfuiltear ag cur iachall orthu deighleáil leis an Stát trí mheán an Bhéarla, ce go bhfuil chuile cheart acu bheith ag súil le comhchearta le lucht labhartha an Bhéarla agus iad i mbun gnó leis an Stát. Féach mar a chuireann Conradh na Gaeilge é, nuair a éilíonn siadsan…
“Seirbhísí Stáit a chur ar fáil as Gaeilge do Phobal na Gaeilge ar chomhchaighdeán leis na seirbhísí as Béarla.”
Agus chomh maith le sin, éilíonn siad…
“Seirbhís Stáit as Gaeilge a chinntiú do phobal na Gaeltachta, gan cheist, gan choinníoll, faoi dheireadh 2016.”
B’fhéidir gur leor sin, don bhabhta seo, ach amháin a rá, go bhfuil pobal na Gaeilge “dearg le fearg” faoi chúrsaí mar atá, agus go dteastaíonn “Beart de réir a mBriathar” uathu ón Stát s’againne, feasta.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
D e i r e a d h R é
(This week we view a changing past, as recorded here a number of years ago.)
Deireadh feasta le ‘Boarders’
Ó, a Thiarna! ach nach iomaí scoláire cónaithe a chaith seal de bhlianta, ag déanamh léinn, i Hallaí ársa Choláiste Chiaráin anseo i gCill Chainnigh, ó bunaíodh an institiúid chéanna sin, sa bhliain 1782, díreach tar éis aisghairm na bPéindlithe. Is cuimhin le cuid againn na searmanais a cuireadh ar siúl ansin, sa bhliain 1982, nuair a bhí comóradh an dara céad á cheiliúradh ansin. Ní bréag a rá, gur tháinig maithe agus mór-uaisle Éireann uilig chugainn, an tráth úd, le bheith páirteach linn sa cheiliúradh sin, nó admhaíodh go forleathan, an t-am sin, gurbh é an Coláiste s’againne, an mheánscoil chaitliceach ba shine sa tír seo, agus ní focal beag nó suarach é sin.
Athruithe iomadúla.
D’imigh sin áfach, agus tháinig seo, agus in áit a bheith ag ceiliúradh ócáide móire eile anois, is amhlaidh atá an lá buailte linn nuair a chuirfear deireadh le Coláiste Chiaráin mar Choláiste Cónaithe. Ní chuirfear críoch leis an gColáiste mar Institiúd Léinn áfach. Leanfaidh an Coláiste ag freastal ar ógánaigh Osraí, ar bhealach a oireann don lá atá inniu ann. B’iad na hEaspaig Troy agus Dunne a shaothraigh go dian sa bhliain 1782, le chuile dheis a thabhairt do Choláiste Chiaráin oideachas oiriúnach a chur ar fáil do Chaitlicigh an dúiche seo, mar nach raibh fáil ar a leithéid, i gCríoch Fodla, an tráth úd.
Oideachas baile, feasta.
Níor chuir mé fhéin aithne ar an gColáiste oirirc, ársa, seo, go dtí Geimhreadh na bliana 1966. Bhí roinnt blianta caite agam i mbun oibre cois Life, agus bhí mé ag éirí tuirseach den Phríomhchathair, faoin am sin agus ar an ábhar sin, shocraigh mé ar mo sheolta a ardú, chomh luath is gheobhainn an deis chuige. I Samhain na bliana sin 1966, léigh mé i gceann de na nuachtáin, go raibh múinteoir Gaeilge ag teastáil uathu i gColáiste Chiaráin anseo i gCill Chainnigh. Chuir mé isteach ar an bpost sin, agus ar ball, fuair. Taobh istigh de roinnt seachtainí, bhí mo chip is mo mheanaithe bailithe agam, agus mé ar mo bhealach aneas. An Luan dár gcionn, bhí mé i mbun oibre i Hallaí ársa Choláiste Chiaráin.
Freastal fada, fial.
Ar mo chéad turas chun an Choláiste, ba bheag nár bhain áilleacht na háite radharc na súl díom. “Seo an áit domsa feasta,” arsa mise liom fhéin, “seo an áit a gcríochnóidh mé mo laethe mar mhúinteoir.” Ní call dom a rá, go mba Chliarscoil é Coláiste Chiaráin freisin, ag an am, agus ál maith ábhar sagairt á n-oiliúint ansin, le saothrú i bhfíonghoirt an Tiarna, ó cheann ceann na cruinne. Ba mhór é cabhair na n-ábhar sagairt céanna sin i seoladh na meánscoile, mar chinnirí, agus mar mhúinteoirí creidimh. Ach, ní horthusan a tharraing mé mo scéal, an babhta seo, ach ar na scoláirí cónaithe, a rinne freastal ar an gColáiste sin Chiaráin, ón mbliain 1782 anuas. Sea, agus caithfidh mé a admháil anseo gur baineadh geit asam nuair a léigh mé sa Kilkenny People, go rabhthas le críoch a chur leis an ngné sin d’obair an Choláiste i ndeireadh Bhealtaine na bliana 2004, nó snadhmadh mo dhán-sa agus dán na scoláirí céanna sin le chéile, thar thréimhse dhá bhliain is fiche, agus chomh fada is a bhaineann sé liomsa, bheadh sé deacair agam, a gcomh-mhaith de dhaltaí a fháil áit ar bith faoi luí na gréine, Nár laga an Rí fhéin iad, sna laethe ata romhainn amach.
Seo thios Rosc a chum mé do dhaltaí Choláiste Chiaráin roinnt blianta ó shoin….
Rosc Choláiste Chiaráin.
Through life’s many hazards, through life’s busy days,
We Kieran’s Household will follow his way,
Through work and through study,
Through play and through prayer,
We carry his message of love and of care.
Chorus
We follow St Kieran
The wide world through,
Let’s cheer for the old School.
St. Kieran’s Abú.
Sea, agus véarsa amháin eile, má sea!
So here’s to the old School, wherever you are,
To the College that shaped us,
Let’s follow it’s star.
The Winter is past now, let’s unite and sing,
Both Clerics and Laymen, let’s till for the Spring.
.
.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
I mBéal an Phobail
Planning! is it?
Peadar Bairéad
.
“Deirimse pleanáil leat!”
B’in mar a chuir mo sheanchara, Séimí an Droichid é, an oíche cheana. Thuig mé láithreach, go raibh rud eicínt neamhghnách ag dó na geirbe ag an bhfear bocht, nó b’annamh leis tús obann dá leithéid a chur lena chomhrá.
“Ní hamhlaidh atá tú ag maíomh nach bhfuil ár gcóras pleanála thar mholadh beirte!” arsa mé fhéin, go deas, réidh, neamhurchóideach.
“Sin é díreach atá á mhaíomh agam.”
“Ach a Shéimí, cá bhfaighfeá forbairt chomh hilghnéitheach, chomh healaíonta, chomh dea-dheartha, leis an bhforbairt iontach atá á dhéanamh thart ar an gcathair s’againne, i ngach treo baill, i láthair na huaire seo”
Is it blind you are?
“In ainm Chroim! ach cá raibh tusa aimsir na súl? nó an dall, amach is amuigh atá tú? Ar bhreathnaigh tú ar a bhfuil ag tarlú thart ar Thimpealláin Chuarbhóthair Chill Chainnigh? Tithe ilstóracha á gcaitheamh suas, – faoi mar ba chaisleáin ghainimhe iad -, róchóngarach don bhóthar, agus b’fhéidir go bhféadfá glacadh le sin, dá mba fhoirgnimh ealaíonta, spreagúla, a bhí iontu, agus iad fada go leor siar ón mbóthar, le go bhféadfá taitneamh a bhaint as a ndearadh, agus as a ndéanamh.”
“Ach a Shéimí, a chroí, nach dtuigeann tusa go maith anois, go gcosnaíonn suíomh fan na mbóithre céanna sin, go gcosnaíonn siad pingin mhaith”.
“Tuigim sin go maith, ach ní cosc ar bith é sin ar dhea-dhearadh, nó ar dhea-dhéanamh. Sílim fhéin go bhfuil an scéal ar fad imithe isteach sa mhuileann orainn, sa chaoi nach gcuirfeadh sé lá iontais orm, dá dtarlódh, mar a deir mo sheanchara, Mártan a’ Tairbh, an lá cheana.”
Round Towers on Roundabouts!
“ Agus céard dúirt Mártan bocht s’againne faoi na cúrsaí seo?”
“Ní chuirfeadh sé ionadh ar bith orm, adeir sé, dá dtabharfaí cead pleanála do dhuine eicínt, ceann de na laethe seo, Túr Cruinn ollmhór, a thógáil ar cheann de na timpealláin bhreátha, mhóra, atá chomh flúirseach sin, timpeall na cathrach seo.”
An i ndáiríre a bhí sé, meas tú?”
“Lom dáiríre, geallaimse dhuit é, agus an bhfuil fhios agat, b’fhéidir go raibh sláimín den cheart aige sa mhéid sin freisin.”
“Ag magadh atá tú, a Shéimí.” arsa mé fhéin, nó tuigeadh dom, go raibh mo Shéimí breá ag dul thar fóir ar fad lena thuairimí buile, an babhta seo.
“Diabhal magadh nó mugadh atá ar siúl agamsa.”
Excellent Planning, All told!
“Ach nach bhfuil an-jab á dhéanamh ag an lucht pleanála sin, nuair a smaoiníonn tú ar an méid tógála atá ar siúl timpeall na Cathrach Áille seo?”
“Is dócha go gceapfadh lucht pleanála go bhfuil a gcuid oibre ag cur le háilleacht na timpeallachta in ár measc, ach táid ann adeir, nach bhfuil cuma nó crot ar an bhforbairt atá ar siúl sa dúiche seo, le tamall de bhlianta anuas. Sea, agus breathnaigh freisin ar na sráideanna, agus ar na bóithre, ar a ndéanann muid taisteal, ó ló go ló!”
“Céard tá cearr leis na bóithre, nó leis na sráideanna? Nach den scoth chuile cheann acu?”
“Caithfidh go bhfuil sé an-éasca tú a shásamh! An bhfaca tú na timpealláin atá ag méadú, faoi mar ba fhás aon oíche iad, agus cuid áirithe acu beagnach chomh beag le miosarún! Agus ar thug tú faoi deara, an chaoi a bhfuil bacainní á dtógáil ar shráideanna is ar bhóithre, na laethe seo. Blianta ó shoin, chaitheadh oibrithe a ndúthracht ar fad, ag iarraidh na bealaí móra dhéanamh deas leibhéalta, ach anois, caitheann siad a ndúthracht, ag iarraidh uchtóga a thógáil ar na bóithre leibhéalta céanna sin. Nós eile a thug mé faoi deara, le tamall, nó an fonn atá ar na húdaráis bóithre a chúngú, bíodh gur caitheadh airgead fadó ag iarraidh iad a leathnú! Ach, an bhfeiceann tú an t-am? Beidh Naipí bhocht s’againne ag súil liom, an créatúr! agus níor mhaith liom buairt ar bith a chur uirthi. Slán go fóill, mar sin”
Agus le sin, bhí sé glanta as mo radharc, faoi mar ba chat scólta é. Ní call dom a rá, gur bhain a thuairimí an chaint díom fhéin, nó ar chuala éinne riamh a leithéid de ráiméis?
Ach, ní lia duine nó barúil! faoi mar adeireadh an tseandream fadó.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
I mBéal an Phobail
Peadar Bairéad
Na Cait, go deo!
I Magh Nuad a bhí mé fhéin Lá na Craoibhe. Chaith mé scathamh ag ullmhú chuile shórt, sa chaoi go mbeadh suíochan deas compórdach in áirithe dhom, os comhair an telefiseáin, nuair a thosódh an pleancadh. Ba bheag rud i bhfoirm amhrais a bhí neadaithe i gcistin m’aigne, an mhaidin cheannann chéanna sin. Cinnte, bhainfeadh na Cait an cúigiú Craobh as a chéile agus scríobhfadh siad a n-ainmneacha i rolla glórmhar na staire, an lá cinniúnach sin! Tuige nach mbainfeadh? Nár dhein siad an beart bliain ó shoin? Agus má dhein, nár luigh sé le réasún go bhféadfadh siad an cleas céanna a imirt arís i mbliana?
Bhí mé socraithe i mo shuíochán tofa, go breá luath. Mé ag éisteacht leis na saineolaithe ag cabaireacht leo agus iad ag dearbhú os comhair an tsaoil, gur chreid siadsan freisin, go mbeadh an lá ag an Cait s’againne. Ba mhil bheach dom chluasa na briathra céanna sin an lá meala úd.
Na Deasghnátha gnácha
Ba ghearr ansin gur cuireadh tús leis na deasghnátha réamhchluiche. An tUachtarán ar an bhfód, an Banna Ceoil, Amhrán na bhFiann, agus máirseáil na bhFóirne os comhair an bhreis is ceithre scór míle duine, a bhí bailithe ar an bhfód, leis an gCluiche Craoibhe sin san Iomáint a fheiceáil. Ansin na himreoirí ag dul chun a n-áiteacha tofa agus iad ag fáil réidh don chluiche. Corr-bhéic gaisce agus misnithe ón slua. An sliotar á chaitheamh isteach ag an réiteoir, agus bhí Craobhchluiche 2010 faoi lán tseoil.
Bhí mé ag ceapadh fós go mbeadh an bua ag na Cait. Nach raibh na hiománaithe a ceapadh a bheith gortaithe, nach raibh siadsan ar an bhfód, leis an mbua sin a chur in áirithe dóibh? Ba ghearr áfach go raibh gaisce á dhéanamh ag na Tiobraidigh ar an bhfaiche imeartha. Bhí an dabht beag sin ag dul i méad i gcistin m’aigne, ach nach raibh neart ama fágtha fós ag na Cait, le cor in aghaidh an caim a thabhairt dá gcéilí imeartha? Sea, agus faoi leath-am, ní raibh ach poc báire idir an dá fhoireann. Bhí mé ag ceapadh fós go mbainfeadh na Cainnigh an cluiche cinniúnach sin.
Deoch shearbh na Díomua
Anois, níl fúmsa cuntas iomlán, buille ar bhuille, ar ar tharla le linn an chluiche cheanna sin, a thabhairt daoibh anseo, ach is féidir liom a rá, go mba ghearr go ndeachaigh sé i bhfeidhm ormsa, go raibh seans ann anois, nach mar a shíl mé, a bheadh, an babhta seo. Chuaigh na Tiobraidigh ó neart go neart, agus charnaigh siad na scóranna freisin, agus ba é deireadh an scéil é nó gur éirigh leo curaidh na bliana seo caite a chloí.
Bhuel, bhí sé éasca go maith dul chun cainte liomsa ar feadh tamaill ina dhiaidh sin, ach ansin, rinne mé athsmaoineamh ar an scéal, agus ba ghearr gur cuireadh ar mo shúile dom, go raibh ardmholadh tuillte ag na Tiobraidigh, agus i ndáiríre, go raibh éacht, agus gaisce nár bheag, déanta acu ar Phairc na hImeartha. Go maire siad a mbua, agus fad saoil ag chuile dhuine de na himreoirí a thóg ár gcroí, lena ngaisce, agus lena scileanna, amuigh ansin ar Pháirc an Bháire. Sea, agus sílim, gur mar sin a bhreathnaigh bunús na gCainneach ar bhua Thiobraid Árann i gCraobhchluiche na bliana seo 2010.
Comhbhrón agus Comhghairdeas
Ach, le críoch a chur le píosa na seachtaine seo, ba mhaith liom, i dtosach báire, comhbhrón a dhéanamh le foireann Chill Chainnigh, ar ócáid na díomua seo, ach ag an am gcéanna ba mhaith liom comhghairdeas a dhéanamh leo, as a scileanna, as a bhfearúlacht, as a misneach, agus as a ngalántacht. Mo chuidse de, thug an fhoireann chéanna seo pléisiúr agus sásamh dom, thar thréimhse fhada. Nár mhinic a thóg siad mo chroí lena ngaisce? Nár mhinic a d’éirigh leo áthas a chur orm, toisc gur shocraigh mé im aigne, blianta fada ó shin, saorántacht Osraí a bhaint amach dom fhéin, agus mo dhánsa a cheangal le dán an phobail ársa, bhródúil seo, agus bíodh go mba fhear peile mé ó dhúchas, ba ghearr an mhoill orm sa dúiche seo, go dtí go raibh mé im’ thacaí díograiseach ag Foireann Iomána Chill Chainnigh. Sea, agus mar dhuine a chuir aithne ar Bhrian Mac Óda, blianta ó shoin, i gColáiste Chiaráin, caithfidh mé a admháil gur chuir mé suim, agus dhá shuim, i ré Bhriain mar Bhainisteoir ar an bhfoireann cháiliúil sin, go nuige seo, ach go háirithe.
Tuilleadh le teacht…..
Ach, nach féidir linn uilig a bheith cinnte go mbeidh tuilleadh le clos againn faoin bhfoireann iontach s’againne, agus faoina mBainisteoir oilte, cáiliúil, sciliúil. Agus tá súil agam go mbeidh deis ag na Cainnigh deoch na bua a ól as Corn Mhic Charthaigh arís, gan aon ró-mhoill.
.
le Peter Barrett | 2017/04/04 | Gan Chatagóir
I mBéal an Phobail
Peadar Bairéad
(This week I mBeal an Phobail takes a look at an article that appeared in this column 25 years ago.)
Dónall Mac Amhlaigh
.
Bhí mé ag breathnú siar ar altanna a scríobh mé don cholún seo, blianta ó shoin, agus chuir mé spéis faoi leith sa cheann seo thíos, a foilsíodh anseo cúig bliana is fiche ó shoin anois. Alt faoinár scríbhneoir fhéin, faoi Dhónall Mac Amhlaigh, fear a bhí bródúil as a cheangal leis an gcathair ársa s’againne. “Scríbhneoir Cruthaitheach” an teideal a bhí ar an alt sin, agus seo chugaibh anois é.
Scríbhneoir Cruthaitheach
“Bhí mé i láthair ag Merriman ’86, anseo i gCathair Chainnigh, mar ar seoladh úrscéal nua Mhic Amhlaigh. Ócáid ghradamúil ba ea í, agus Gaeil mhóra Éireann ar an bhfód, leis an seoladh oifigiúil a bhlaiseadh. Bhí an t-údar fhéin linn, chomh maith le, Seán séimh Mac Réamainn, Proinsias deisbhéalach Mac Aonghusa, agus Leon díograiseach Ó Broin.
Labhair an t-údar linn. É spéisiúil, greannmhar, mar is dual dó. Ní raibh duine den cheithre scór a bhí sa láthair nach raibh cóip shnasta de ‘DEORAITHE’ faoina ascaill aige. Bhí grein an fhir bháite agam fhéin ar an gcóip úr-nua, údar-shínithe, den leabhar, a bhí folaithe sa mhála plaisteach, a neadaigh go cluthair ar mo ghlúin.
Chomh fada is a bhaineann sé liomsa, níl scríbhneoir sa tír chomh spéisiúil, nádúrtha, corraitheach, le Dónall na scéalta Mac Amhlaigh. Bhí “Schnitzer Ó Shea críochnaithe agam. Sea, agus léirmheas ar an úrscéal sin scríofa, agus curtha chun bealaigh agam, cheana féin. Tá an t-údar seo tagtha chun foirfeachta go mór, le scathamh anuas. Tuigeann sé anois an difir atá idir iriseoireacht agus scríbhneoireacht chruthaitheach. Ní haon ionadh, mar sin, gurbh fhada liom go mbeinn ag léamh leabhar Dhónaill, le go ndiúgfainn sú na beatha as, le go mbainfinn pléisiúr as, má bhí a leithéid folaithe i dtobar doimhin na bhfocal ann. Luigh mé isteach ar an obair an oíche sin. Cuireann an t-údar duine dá phríomhcharachtair in aithne dhúinn sa chéad leathanach. Luaitear a ainm cúig huaire sa leathanach tosaigh sin. Niall Ó Conaill, iarshaighdiúir ón Rinn Mhór, an chéad charachtar a chuirtear in aithne dúinn.
Trí Shnáithe
Trí shnáithe a úsáideann Dónall sa scéal seo, le taipéis ildathach an scéil a shníomh astu. Ceann de na snáitheanna sin is ea Niall. Luafaidh mé an péire eile, ar ball. Is é bun agus barr an leabhair seo, nó an t-údar ag iarraidh scéal a shníomh as tubaiste eacnamaíoch na gcaogaidí. Cad a tharla don phobal áitiúil, nuair a thit an tóin as an saol thiar?
An Niall seo, a luaigh mé thuas, ní ar an mbád bán a bhí a thriall, níorbh ea mh’anam, ach ar chathair Chainnigh cois Feoire, áit a maolófaí, de réir a chéile, ar a dhíograis agus ar a mhisneach. Tharraing sé ar Chill Chainnigh, mar bhí bearthaithe aige fhéin agus ag Ciarán Buitléar, dul i bpáirt, le gnó beag a bhunú dóibh fhéin. Trí scéal Néill a leanúint, tá an t-údar ábalta an dá thrá a fhreastal, trí bhreathnú ar chúrsaí anseo in Éirinn, agus ag an am gcéanna, ar chúrsaí thall. Tarraingíonn Dónall snáithe eile chuige sa dara caibidil. Bean óg, a thug an bád bán uirthi fhéin an lá céanna ba ea Nano Ní Chatháin, nó Nano Mháire Choilm, mar a thugtaí uirthi thiar. Bhí Nano mór le Máirtín Bhid Antaine, agus ó tharla nach raibh Máirtín ag cur cuma ar bith air fhéin, bhearthaig Nano geábh a thabhairt an an áit thall, ó tharla go raibh sí sa bhealach ar a deartháir abhus. Fuair sí post mar bhanaltra neamhoilte in Ospidéal Norwold. Is iomaí sin óigbhean dá leithéid a thréig an Ghaeltacht, thart faoin am sin, agus b’iomaí duine acu siúd a chuaigh le banaltracht, mar sin, is snáithe fírinneach, inchreidthe, atá á sníomh anseo ag an údar.
Tógann Nano lei, anonn go Sasana, tréithe an tsaoil thiar. Dílseacht dá creideamh, dá tír, agus dá buachaill bán fhéin, Máirtín Bhid Antaine. Níorbh aon Romeo ar rothaí é an Máirtín céanna sin, mar, gan dabht ar domhan, is é peata a Mhamaí é. Oibríonn an t-údar ar chruachás seo Nano. Ar chóir di fanacht dílis do Mháirtín? Nó ar chóir di saol nua a mhúnlú di fhéin thall? Is géar agus is fíochmhar mar a throideann Nano chuile chathú a thagann ina treo, ach timpeall uirthi, bhí a lán eile nár throid chomh díograiseach céanna, ná chomh minic céanna, ach a ghlac le nósanna an tsaoil thall, ach, ag an am gcéanna, bheadh trua agat do Nano bhocht, cailín a bhí á tarraingtr idir dhá chultúr.
Treabhar Bheartla Bhillí
I gCaibidil a trí, léiríonn an t-údar an tríú snáithe dúinn. Sin Treabhar Ó Nia, nó Treabhar Bheartla Bhilli, agus cé go mba churadh Chonamara é an Treabhar céanna, arís, bheadh trua agat don bhfear bocht seo, ag saothrú a choda ar shráideanna Londain.
An-chreidiúint ag dul do Chlóchomhar Teoranta, a chuiir cló so-léite, ealaíonta, ar an leaabhar breá seo. Ár mbuíochas tuillte ag an gComhairle Ealaíon, as ucht an deontais a chuir siad ar fáil don leabhar seo. Rud eile a shásaíonn go mór mé, nó gburb é seo an chéad ghála de thríológ atá idir chamáin ag an údar ildánach seo. Sladmharghadh ar £4.00.”
Faraoir géar! Níor chuir Dónall an dá leabhar eile den tríológ ar fáil dúinn, nó fuair sé bás sula raibh deis aige cur lena mhian.
Solas na bhFlaitheas dá anam dílis, Gaelach.
Gaeilge 
English