Nuair a bhí mé ag dul siar trí mo sheandialanna le déanaí, tháinig mé ar iontráil a scríobh mé ar mo thríú breithlá déag. Agus mé ag léamh na bhfocal ón iontráil sin, tháinig tuile cuimhní chugam, mar aon le tuiscint úr ar an saol mar a bhí sé ag an am sin.

Saol iomlán difriúil ar fad a bhí ann. I gcodarsnacht lom leis an éadóchas a bhíonn i réim go minic sa lá atá inniu ann, bhí spiorad dóchais ann sna seascaidí. Bhí fadhbanna móra ag an domhan, díreach mar atá anois, ach mhothaíomar go bhféadfaí iad a réiteach. Bhí idirphlé ann ag an am nach bhfeictear chomh minic inniu, go háirithe sna Stáit Aontaithe.

Sa Tuaisceart, bhí tús curtha leis na Trioblóidí. Ach fiú ag an gcéim luath sin bhí daoine ag lorg athraithe síochánta, spreagtha ag sampla Martin Luther King Jr., a bhí féin tar éis inspioráid a ghlacadh ó Mahatma Gandhi san India. Cosúil leis na ceannairí móra síochánta eile, níor tháinig athruithe go tapa ná go héasca. Ach le himeacht ama tháinig siad. I gcás King Jr., tar éis dó a bheith ag gníomhú chun comhionannas ciníoch a bhaint amach ar feadh deich mbliana, ritheadh an tAcht um Chearta Sibhialta i 1964, agus ina dhiaidh sin an tAcht um Chearta Vótála i 1965. I gcás an Tuaiscirt, tháinig síocháin faoi dheireadh tar éis tríocha bliain, le Comhaontú Aoine an Chéasta i 1998.

Gan dabht, bhí tionchar na Stát Aontaithe le brath go láidir in Éirinn sna seascaidí. Thug an raidió agus an teilifís scéalta faoi mháirseálacha síochána ar son comhionannais, faoi agóidí i gcoinne chogadh Vítneam, agus faoin uafás a tháinig i ndiaidh dhúnmharú an chéad uachtaráin Ghael-Mheiriceánaigh, John F. Kennedy. Bhraitheamar an tionchar sin go háirithe i mbua eolaíoch na linne leis an gcéad chéim ar an ngealach ag na Meiriceánaigh.

Ba í an tuirlingt ar an ngealach a d’fhág an lorg ba bhuaine orm. Mhúscail an íomhá thaibhsiúil de Neil Armstrong ag cur a chos sa phúdar gealaí spéis dhomhain san eolaíocht agus sa teicneolaíocht ionam ó shin i leith. Ba spreagadh é chun foghlama, chun brionglóide, agus chun samhlaithe – b’fhéidir go mbeinn féin i m’eolaí nó i m’innealtóir lá éigin. Dar ndóigh, le himeacht ama, tháinig an aisling sin i gcrích — ach sin scéal eile do lá eile.

Anois, áfach, ba mhaith liom dán a roinnt libh, a dhéanann iarracht croílár an ama sin a léiriú: an tuiscint ar iontas agus ar fhéidearthacht, agus tionchar na n-imeachtaí móra ar bhuachaill trí déag d’aois in Éirinn ag an am.

Déagóir

“Trí déag d’aois inniu,
Déagóir!
Is mór an trua é go bhfuil na seascaidí thart,
ach tá áthas orm gur duine fásta mé anois.”

Léigh mé na focail sin inniu,
taisceadán ama i mo sheandialann,
26 Eanáir 1970.
Táim ann ar an toirt.

Seanraidió — fáidh ár gcistine —
ag insint scéalta an domhain,
aghaidh chróim air,
a rothanna móra á gcasadh tríd an staitic
go dtí go bhfuarthas RTÉ.

Ár dteach—
páipéar balla a raibh dath buí tagtha orthu,
urláir línealóim.
An bord Formica —
ag téamh a chosa ar an radaitheoir.
An leithreas agus an folcadán
i seomraí ar leith.

Amuigh, ballaí clocha beaga brataithe,
garáiste beag le doras crónánach
a bhíodh mar sheomra súgartha mo dhearthár.
Ár gcarranna — Anglia, ansin Cortina —
a bhíodh i gcónaí lasmuigh.

Na bianna ab ansa linn:
méaróga éisc agus pónairí,
ispíní agus slisíní bagúin,
glóthach milseog agus custard,
leite nó calóga arbhair,
arán tósta, tae, uibheacha bruite.

Bhí an teilifís in ardréim,
rí an choirnéil sa tseomra bia,
agus tairseach an tsaoil mhóir,
trína nochtadh dúinn
ár mbuanna agus ár dteipeanna,
ár ndóchas agus ár mbrionglóidí,
ár stair, ár saol inniu, ár dtodhchaí.

Trína fhuinneog staitice chonaiceamar:
uachtarán dúnmharaithe,
máirseálaithe i nDoire,
fear ar an ngealach.

Chaoin mo mháthair ar feadh cúpla lá
nuair a fuair Kennedy bás,
an chéad Gael-Mheiriceánach Caitliceach
sa Teach Bán.

Sa Tuaisceart,
shiúil Caitlicigh ar son chearta comhionanna,
macallaí Martin Luther King.

Idir bhrón agus dóchas,
tháinig an noiméad ba mhó iontais —
an oíche sin nach ndéanfaidh mé dearmad uirthi choíche:
an tsiúlóid ghealaí.
Buatais Armstrong sa phúdar.
An tost sa seomra s’againne —
a fhoirm thaibhsiúil
ag caochadh sa staitic,
agus na focail síoraí á fhógairt aige:
“Céim bheag amháin…”

Ag breathnú air sin,
chreid mé go raibh sé de chumas againn aon rud a dhéanamh.

Litir ó Mheiriceá – Tugadh drochíde ar chónaitheoir fadtéarmach sna Stáit Aontaithe!

Sa chaibidil dheireanach, bhí mé ag scríobh faoi laethanta saoire an tsamhraidh, agus cad a bhíodh á dhéanamh agam le linn na samhraí iontacha sin a shíneadh amach beagnach go deo ag an am. Ach ar an drochuair, ní thugann gach rud maith ach a sheal, agus faoi dheireadh bhíodh orm filleadh ar scoil. Bhíodh an t-athrú sin deacair go leor, mar ní hamháin dul ar ais ag freastal ar ranganna a bhíodh i gceist, ach bhíodh orm freisin mo chip agus mo mheanaí a bhailiú agus slán a fhágáil do mo theach is mo theaghlach go dtí na chéad laethanta saoire eile. Tar éis an tsamhraidh, bhíodh cónaí orm sa scoil ar feadh trí mhí go dtí go mbeadh sos maith agam um Nollaig. Bhíodh rud beag féinsmachta de dhíth orm tar slán as a bheith faoi ghlas chomh fada sin. Ach éagsúil le formhór na ndaltaí, a raibh orthu fanacht sa scoil gach deireadh seachtaine, bhíodh faoiseamh cúpla lá agam gach seachtain sa bhaile, rud ab aoibhinn liom.

Ba shaol uaigneach a bhíodh agam ar scoil, áfach. Leaid leochaileach a raibh asma orm a bhí ionam, agus mar sin ní raibh spóirt mhachaire ag teacht liom. D’fhás comrádaíocht mhaith idir na himreoirí peile agus iománaíochta, ach ní raibh an deis sin agam. D’imrínn liathróid láimhe agus cé nach raibh líon rómhór daltaí á n-imirt, bhí cúpla imreoir rialta eile ann agus a ndearna mé cairde dóibh dá bhrí sin.

B’aoibhinn liom saol an léinn, agus bhínn ag staidéar nó ag léamh gach seans a bhíodh agam. Sheas mé amach mar b’fhearr le beagnach gach dalta eile sa scoil a bheith taobh amuigh, ag imirt le chéile. Bhí cúpla dalta eile a raibh suim acu sna rudaí céanna liomsa, agus bhíomar an-mhór le chéile ón tús. Aithníonn ciaróg ciaróg eile, mar a deir an seanfhocal, agus bhí sé fíor i mo chás, gan dabht.

Mo chillín sa Suanlios

Sa chéad bhliain ar scoil bhí mé i suanlios beag Naomh Columba. Intreoir séimh a bhí ann, mar ní raibh ach deichniúr dínn, agus bhí maoirseoir againn – fear óg a bhí ag staidéar sa chliarscoil, darb ainm Jackie Robinson. Bhí mo chillín in aice an dorais, agus ní raibh mórán príomháideachais agam, ach ba chuma liom. Ba mise ar an dara bhuachaill ba bhige sa suanlios, agus bhíodh na daltaí eile ag pleidhcíocht le chéile roimh dúinn dul a chodladh gach oíche. De ghnáth ní bhínn páirteach sna cluichí sin, cé go mbíodh an buachaill ba bhige, Seán Ó’Cúiv, i lár an aicsin gach uair.  Bhí asma orm agus ní raibh mé róláidir, dá bhrí sin. Nuair a chloiseadh Jackie an screadach ag teacht amach an doras go dtí an seomra ina raibh sé féin, thagadh sé isteach agus shocraíodh sé síos muid. Ansin, mhúchadh sé an solas. Théimis a chodladh ar an toirt, mar bhíodh tuirse orainn tar éis na ranganna, an staidéir agus tar éis a bheith ag imirt agus ag rith aon seans a bhíodh againn.

Mar nach mbínn ag pleidhcíocht leis na buachaillí eile, tharraing mé a n-aird orm, agus bhídís ag cur ceisteanna orm ag iarraidh a thuiscint cén fáth nach raibh mé páirteach leo sna cluichí a bhíodh acu san oíche. Ní raibh mé ag iarraidh go mbeadh cuma an lagracháin orm, agus rinne mé leithscéal eile go raibh tuirseach orm nó rud éigin mar sin. Ach níor chreid na buachaillí focal de, agus thosaíodar ag caitheamh anuas orm gach oíche. Uair amháin, chonaic Jackie mé ag caochadh na súl chun cúl a choinneáil ar na deora. Bhí focal aige liom go discréideach, agus d’iarr sé orm cad a bhí ar siúl. D’inis mé dó go raibh na buachaillí eile sa suanlios ag seasamh le chéile i m’aghaidh, agus ag caitheamh maslaí liom agus ag tabhairt ainmneacha gránna orm. Sméid sé a cheann agus d’imigh leis. Is cuimhin liom fós gur stad na maslaí agus na hainmneacha roimh i bhfad. Thosaigh na buachaillí eile ag déanamh comhrá liom, agus tar éis tamaillín bhí mé ar mo chompord sa suanlios, agus ag gáire agus ag caint le gach buachaill ann.

An chéad uair eile a bhí torann ard sa suanlios, rith Jackie isteach chun stop a chur leis. D’fhéach sé go heolach orm, agus dúirt sé: “Agus tusa freisin, a Mhichíl – ar ais go dtí do chillín agus tóg do philiúr leat!” Leath meangadh mór gáire ar a aghaidh, agus amach an doras leis. Ba dhuine de na leaideanna mé anois, agus bhí mé an-bhródúil as sin.

Níl a fhios agam fós cad a rinne Jackie sa chúlra, ach tá sé soiléir go raibh cúpla focal aige le gach ceann de na leaideanna. Mar go raibh meas mór ag gach duine againn ar Jackie, d’éisteamar lena raibh le rá aige dúinn. Rinne sé an gnó i ngan fhios dom, ach ag an am céanna thuig mé go ndearna sé an gnó. D’fhoghlaim mé ceacht iontach atá ráite go maith ag ár sinsear: is iomaí slí chun beithíoch a fheannadh. Gan dabht, is í taidhleoireacht an tslí is fearr chun a dheimhniú go mbeadh suíocháin ann. Bhí saol níos fearr agam ar scoil tar éis sin, agus táim an-bhuíoch i gcónaí do Jackie as a ndearna sé dom.

Nuair a bhí mé i mo scoláire cónaithe i gColáiste Chiaráin, b’aoibhinn liom na laethanta saoire, mar bhíodh seans agam a bheith i mo chónaí sa bhaile arís, ag baint sult as gach buntáiste a bhí ag baint leis sin – béilí blasta, leaba chompordach agus príobháideachas san áireamh. Chomh maith leis sin, bhínn in ann am a chaitheamh le mo theaghlach féin agus mo chairde féin. Agus bhínn in ann dul amach liom féin nó le mo chairde ag imirt cluichí agus ag déanamh na rudaí de gach saghas ar mhaith le daoine óga a dhéanamh. Bhíodh am agam leabhair a léamh agus breathnú ar an teilifís san oíche, agus ní bhíodh orm dul a chodladh róluath. I bhfocal amháin – bhíodh saoirse agam!

As na laethanta saoire go leor a bhíodh againn, ba iad laethanta saoire an tsamhraidh na cinn ab fhearr. Bhíodh sos trí mhí agam, bhíodh an aimsir go breá den chuid is mó, agus ní ghabhadh an ghrian síos go dtí a naoi nó a deich a chlog. Chonacthas dom nach mbeadh deireadh leis na laethanta saoire an tsamhraidh, ach faoi dheireadh dhruididís chun deiridh agus bhíodh orm bogadh ar ais go dtí an scoil.

Bhí dlúthchara agam darb ainm Tomás, a bhí cúpla bliain níos óige ná mise. Chaithimis gach samhradh le chéile agus bhímis in ann iománaíocht agus peil a imirt, mar bhímis ar an leibhéal céanna, agus ní imrímis iad mar spórt teagmhála. Sa tslí sin, bhíodh rochtain againn ar scileanna agus sásaimh an spórt. Théimis amach sa ghort taobh thiar de mo’ theach, le sliotar agus camáin agus bhímis ag imirt i gcraobh na hÉireann. Nó d’d’imrímis sacar sa ghairdín cúil, le geansaithe mar chuaillí. Aon uair a d’fheiceadh mo thuismitheoirí muid amuigh sa ghairdín ag ciceáil liathróide, bhuailidís siad ar an bhfuinneog agus iad ag screadach “Amach as an ngairdín, scriosfaidh sibh ár rósanna!” Ach ní stadaimis, mar nach raibh an Corn Domhanda ar siúl agus mé chun cic pionóis a scóráil. Go minic, bhíodh ár ndeartháireacha agus deirfiúracha ag imirt linn agus bhíodh an-chraic againn go léir.

Uaireanta, théadh Tomás agus mé féin ar eachtraí le chéile, agus barraíocht samhlaíochta againn. Bhí sean comhbhuainteoir a raibh cuma na scríbe air ina suí sa ghort taobh thiar de theach Thomáis. Chaithimis go leor ama ann gach samhradh. Dúinne, ní comhbhuainteoir a bhíodh i gceist, ach spásárthach ag taiscéaladh an réaltra. D’fhaighimis ár spreagadh ó ‘The Invaders’ agus ‘Star Trek’, sraitheanna ficsean eolaíochta a bhí á craoladh ag RTÉ ag an am. D’imíodh gach rud eile as radharc agus bhímis sa spás, ag troid le spásárthaigh eachtrán – agus an bua againn gach am! Thugaimis cuairteanna ar phláinéid nua agus chasaimis le heachtráin, idir chairde agus naimhde. Faoi dheireadh, chluinimis mam Thomáis ag scairteadh orainn agus dhúisímis ónár mbrionglóidí don lá sin. Ach bhímis ar ais ar an spásárthach an chéad seans eile a bhíodh againn.

Bhí teach iargúlta suas an bóthar amuigh faoin tuath, agus cé go raibh daoine ina gcónaí ann, ní bhíodh duine ar bith le feiceáil riamh ann. Bhí rud éigin mícheart, agus b’éigean dúinn spiaireacht a dhéanamh ar na comharsana sin, chun a fháil amach cad a bhí ar siúl acu. Bhí coill bheag in aice leis an teach, agus bhíodh Tomás agus mé féin inár bhfolach ann, ag iarraidh muintir an tí a fheiceáil. Is cosúil nach spiairí maithe muid mar, in ainneoin an t-uafás ama a chaithimis ag spiaireacht, ní fhacamar muintir an tí fiú uair amháin. Nó b’fhéidir go raibh siadsan ina spiairí proifisiúnta, agus ag déanamh monatóireacht orainn. Tar éis tamaill, d’d’éiríomar neirbhíseach agus tuirseach den obair sin, agus tháinig deireadh luath leis ár ngairmeacha bheatha mar bhleachtairí.

Thaitin popcheol go mór leis an mbeirt againn, agus b’aoibhinn linn a bheith ag éisteacht le ceol na linne ar Raidió Luxembourg ar 208 FM. Bhí raidió trasraitheora againn sa bhaile, agus gach tráthnóna Domhnaigh nuair a bhíodh an aimsir go breá, d’fhaighinn ar iasacht é. Théimis ar shiúlóid suas an bhóthair píosa go dtí áit chiúin iargúlta, trasna an bhóthair ón teach thuasluaite, mar a tharla. Shuímis síos agus chuirimis an raidió ar siúl ar 208FM, agus d’d’éistimis leis an ‘Top 20’ le Kid Jensen. Bhímis sna flaithis bheaga ag éisteacht leis an 20 amhrán a raibh an ráchairt ba mhó orthu an tseachtain sin. Is cuimhin liom ceoltóirí agus bannaí cosúil le: Don McClean, Slade, Gary Glitter, Gilbert O’Sullivan, Diana Ross, The Who, Winds, David Bowie, Mott the Hoople agus T-Rex chun ach sampla beag a lua. B’aoibhinn linn na fuaimeanna nua úra nua-aimseartha a chloisteáil ar an raidió sin, a raibh cuid mhaith acu ina n-éistphéisteanna. Fós féin, suas go dtí an lá seo, nuair a chloisim foinn as an am sin, tugann siad ar ais mé chuig laethanta m’óige – na fuaimeanna, na bolaithe, na radhairc agus na mothúcháin ó am atá imithe le fada. Go háirithe, nuair a chloisim ‘Get it on (bang a gong)’ ó T-Rex, bím i mo dhéagóir ar thaobh an bhóthair le mo chara Tomás, ag éisteacht leis an amhrán ar an raidió trasraitheora sin. Nach maith is cuimhin liom na laethanta sin. Níor inis mé an rud ba ghreannmhaire a tharlaíodh dúinn nuair a bhímis ag éisteacht leis an ‘Top 20’.  Ní bhímis inár n-aonar mar lucht éisteachta. Nuair a thiontaímis thart, bhíodh tréad bó ina seasamh ag an gclaí agus iad faoi dhraíocht an cheoil – díreach cosúil le Tomás agus mé féin!