Intleacht Shaorga (IS) – Níl againn ach Seans Amháin

Intleacht Shaorga (IS) – Níl againn ach Seans Amháin

le | 2026/06/03 | Cúrsaí Reatha, Eolaíocht agus Teicneolaíocht, Tuairim

Intleacht Shaorga (IS) – Níl againn ach Seans Amháin

 

Tá IS linn anois.

Tá sí in ospidéil, i seomraí ranga, i mbainc, i seomraí nuachta, i bhfóin, i gcarranna, i gcúirteanna, i gcórais armála agus in obair bhaile páistí. Scríobhann sí cód, léann sí íomhánna leighis, dréachtaíonn sí litreacha, aistríonn sí teangacha, cruthaíonn sí íomhánna, déanann sí achoimre ar thuairiscí agus freagraíonn sí ceisteanna le muinín saineolaí. Is cosúil le ginid an lampa í IS: tugaimid ordú di agus déanann sí é.

Is féidir le IS galair a aimsiú níos luaithe, drugaí nua a dhearadh, agus teagasc pearsanta a chur ar fáil. Is féidir léi cabhrú le healaíontóirí agus scríbhneoirí, cé gur féidir léi dochar a dhéanamh dóibh chomh maith.

Tá fadhb mhór ann, áfach. Tá IS á tabhairt isteach i ngach cuid den tsochaí sula dtuigimid go hiomlán na contúirtí a bhaineann léi.

Geoffrey Hinton

Is fiú go mór éisteacht le Geoffrey Hinton ar an ábhar seo. Chabhraigh sé le IS a chruthú. Bhí a chuid oibre ceannródaíche ar líonraí néaracha agus ar dhomhainfhoghlaim ina céim thábhachtach i bhforbairt IS nua-aimseartha. Roinn sé Duais Turing i 2018 agus bhuaigh sé Duais Nobel san Fhisic in 2024.

Ar feadh na mblianta, d’oibrigh Hinton ar smaoineamh a bhí curtha i leataobh ag cuid mhór daoine sa ríomhaireacht. Sna foirmeacha níos luaithe de IS, scríobh daoine cód don ríomhaire. Chreid Hinton go raibh bealach níos fearr ann: ligean don ríomhaire foghlaim ó shamplaí agus a iompar féin a choigeartú.

Sna 1980idí, ní raibh tóir ar líonraí néaracha saorga. Bhí an iomarca sonraí agus cumhachta ríomhaireachta de dhíth orthu. In ainneoin sin, lean Hinton leis an obair ar shamhlacha ar nós an mheaisín Boltzmann agus chabhraigh sé le forbairt algartam forleata shiarghabhálaigh, a ligeann do líonraí néaracha feabhsú trína gcuid botún féin a cheartú.

Faoi dheireadh, sa bhliain 2012, tháinig an cor cinniúnach. Bhuaigh AlexNet dúshlán ImageNet, comórtas ina mbíonn ar ríomhairí íomhánna a aithint. Bhí bogearraí AlexNet, a dhear mic léinn Hinton, Alex Krizhevsky agus Ilya Sutskever, i bhfad chun tosaigh. Bhí ráta earráide 15.3 faoin gcéad aige, i gcomparáid le 26.2 faoin gcéad ag an gcéad iomaitheoir eile. Ba é sin tús réabhlóid na domhainfhoghlama.

Chaith Hinton a shaol ag obair ar IS den chineál seo, mar gur chreid sé inti. Thóg sé a lán ama í a fhorbairt, ach chruthaigh sé go raibh an ceart aige. Agus é 65 bliain d’aois, ghlac sé post i gceannas ar fhoireann taighde IS de chuid Google in Toronto. Nuair a d’fhág sé Google deich mbliana ina dhiaidh sin, agus go leor déanta aige féin agus ag a fhoireann i réimse IS, d’athraigh sé a mhisean.

“Is é mo ghairm sa saol anois,” a dúirt sé, “ná daoine a chur ar an eolas faoi chontúirtí IS.” Ina óráid ag féasta na Duaise Nobel, dúirt Hinton go bhféadfadh IS táirgiúlacht a mhéadú i mbeagnach gach tionscal. Ach chuir sé coinníoll leis sin: caithfear na tairbhí a roinnt go cothrom sa tsochaí. Mura ndéantar sin, is féidir le IS saibhreas a dhíriú i lámha cúpla duine, poist a scriosadh, bolscaireacht a scaipeadh agus an daonlathas a lagú.

Tá cúig phríomhréimse ina chuid rabhaidh.

Obair agus Dínit

Má bhíonn oibrí amháin le IS in ann obair deichniúr a dhéanamh, cad a tharlóidh don naonúr eile? Measann an Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta go bhféadfadh IS dul i bhfeidhm ar bheagnach 40 faoin gcéad de phoist ar fud an domhain, agus ar thart ar 60 faoin gcéad i dtíortha forbartha. Cuireann Hinton an costas daonna in iúl go lom: “I gcás go leor daoine, tá a ndínit ceangailte lena bpost.”

Gan phleanáil thromchúiseach, d’fhéadfadh IS poist agus róil shóisialta a chreimeadh. Caithfidh gach tír plean a chur le chéile chun dul i ngleic leis na hathruithe móra sin agus tacaíocht a thabhairt do dhaoine a chaillfeadh poist de bharr IS. Mar shampla, b’fhéidir go gcuirfí scéimeanna fostaíochta i bhfeidhm, agus go bhfaigheadh gach duine bunioncam uilíoch sa todhchaí.

Fírinne

Is féidir le IS íomhánna bréige, guthanna bréige agus físeáin bhréige a chruthú. Tá sé ag éirí níos deacra idirdhealú a dhéanamh idir an fhírinne agus an bhréag. Tugann sé sin uirlisí láidre bolscaireachta do dhrochdhaoine agus do rialtais naimhdeacha ar mian leo tionchar a imirt ar an bpobal. Ní féidir leis an daonlathas maireachtáil mura bhfuil saoránaigh in ann an fhírinne a aithint an chuid is mó den am.

Teastaíonn bealaí soiléire uainn chun idirdhealú a dhéanamh idir ábhar ginte ag IS agus ábhar cruthaithe ag daoine. Ní mór IS a rialú agus cosaintí soiléire a chur i bhfeidhm ar mhaithe linn féin.

Coireacht

Ní gá do chalaoiseoir Béarla maith a bheith aige a thuilleadh chun ríomhphost inchreidte a sheoladh. Is féidir le IS é a scríobh, é a aistriú agus blas áitiúil a chur air. Is féidir le calaoiseoir glaoch gutháin a chur ar sheantuismitheoirí le clón gutha agus ligean air gur garpháiste i dtrioblóid é. Nó is féidir le caimiléir sonrasc bréige a sheoladh chuig daoine.

Is gnó brabúsach cheana féin í an chalaois le cabhair ó IS. Teastaíonn fíordheimhniú níos láidre ó bhainc, ospidéil, scoileanna agus údaráis áitiúla. Níor cheart muinín a bheith againn as guth amháin a thuilleadh. Agus ní mór do ghnáthdhaoine riail shimplí a leanúint: deimhnigh i gcónaí trí bhealach eile.

Cogadh agus Cumhacht an Stáit

Ina óráid Nobel, thug Hinton rabhadh faoi airm mharfacha a chinneann go huathrialach cé a mharófar nó cé a ghortófar. Níor cheart do mheaisín an cinneadh deiridh a dhéanamh riamh maidir le duine a mharú. Tá imní thromchúiseach ann cheana féin go bhfuil IS á húsáid chun spriocanna a aithint i gcogaí.

Is féidir le rialtais údarásacha IS a úsáid chun aghaidheanna a aithint, saoránaigh a leanúint, caint a chinsireacht agus imeaglú a dhéanamh ar lucht freasúra. I lámha deachtóra, is uirlis chumhachtach í chun an pobal a choinneáil faoi smacht.

Tá gá le rialáil idirnáisiúnta agus le conarthaí idirnáisiúnta. Ba cheart don dlí idirnáisiúnta cosc a chur ar IS an cinneadh deiridh a dhéanamh maidir le húsáid fórsa mharfaigh. Ba cheart do rialtais dhaonlathacha faireachas IS a theorannú go docht agus srianta a chur ar easpórtáil na teicneolaíochta sin.

Intleacht Shaorga i gCeannas?

Seo an eagla is doimhne atá ar Hinton. Ní hamháin go n-úsáidfidh drochdhaoine IS, ach go bhféadfadh córais IS féin spriocanna agus iompraíocht a fhorbairt nach féidir linn a rialú, agus nach mbeadh chun ár leasa.

Ina óráid Nobel, dúirt sé go lom é: “Níl aon tuairim againn an féidir linn fanacht i gceannas.” An féidir linn córais IS a thógáil nach dtiocfadh salach ar leas an chine dhaonna? An féidir linn athruithe a dhéanamh chun iad a cheartú más gá? An féidir linn córas IS a mhúchadh más gá? An féidir linn iallach a chur ar chóras IS an fhírinne a insint faoin méid atá ar eolas aige agus faoin méid nach bhfuil? Caithfidh an freagra ar gach ceist acu sin a bheith dearfach. Ach níl freagraí cinnte againn fós, agus níl cosaint shoiléir againn i gcoinne IS naimhdeach.

Níor cheart aon chóras ceannródaíoch IS a scaoileadh ar scála mór gan tástáil neamhspleách sábháilteachta a dhéanamh ar dtús. Ba cheart na samhlacha is cumhachtaí a cheadúnú agus a iniúchadh, agus monatóireacht a dhéanamh orthu. Ba cheart freagracht dhlíthiúil a bheith ar chomhlachtaí as cur i bhfeidhm meargánta. Ba cheart do rialtais taighde sábháilteachta ar mhaithe leis an bpobal a mhaoiniú freisin.

Conclúid

Is féidir roinnt teicneolaíochtaí a cheartú tar éis don dochar tosú. Is féidir droichead lochtach a dheisiú. Is féidir druga contúirteach a tharraingt siar. Is féidir carr lochtach a thabhairt ar ais ón margadh.

Ach níl a fhios againn an mbeimis in ann córas IS a dheisiú nó a tharraingt siar dá mbeadh fadhb leis. Sin riosca an-mhór, mar tá IS fite fuaite in airgeadas, cogadh, bonneagar, fuinneamh, na meáin agus rialtas.

Is í an phríomhchontúirt ná go gcaillfimid smacht ar IS. Ní mór dúinn gach rud is féidir linn a dhéanamh chun é sin a chosc.

Níl againn ach seans amháin é seo a dhéanamh i gceart. Caithfidh an obair sin tosú gan a thuilleadh moille.

 

Gníomhartha in ionad na Cainte – 2

Gníomhartha in ionad na Cainte – 2

le | 2026/05/27 | Cúrsaí Reatha, Cúrsaí Teanga, Nuacht Náisiúnta, Tuairim

Gníomhartha in ionad na Cainte – 2

 

San alt deireanach, léiríomar an bhearna idir an t-éileamh poiblí ar oideachas lán-Ghaeilge agus freagra an Stáit.

Tá plean cuimsitheach athbheochana de dhíth ar an Rialtas, le spriocanna soiléire atá intomhaiste agus teoranta ó thaobh ama de, le maoiniú cuí, agus le hiarmhairtí polaitiúla mura mbaintear na spriocanna sin amach. Ní shásaíonn an creat reatha an tástáil sin fós.

Ceart Dlíthiúil ar Oideachas Lán-Ghaeilge

Ba cheart go mbeadh dualgas dlíthiúil ar an Stát oideachas lán-Ghaeilge a chur ar fáil áit a bhfuil éileamh soiléir ann.

Faoi láthair, cuirtear iallach ar thuismitheoirí agus ar fheachtasóirí áitiúla troid a dhéanamh scoil ar scoil, baile ar bhaile, contae ar chontae. Bíonn siad ag dul i ngleic le hargóintí na Roinne Oideachais faoi réamh-mheastacháin daonra, srianta maoinithe agus foirmlí déimeagrafacha.

Ach ba cheart go mbeadh sé de fhreagracht ar an Stát, sa chéad áit, na hacmhainní riachtanacha a chur ar fáil chun freastal ar an éileamh ar oideachas lán-Ghaeilge ar fud na tíre.

Tugann Ceanada sampla úsáideach dúinn. Tugann Alt 23 de Chairt Cheanada cearta oideachais i dteanga mhionlaigh do thuismitheoirí in aon áit ina bhfuil líon leordhóthanach daltaí ann chuige. Ba cheart go mbeadh ceart reachtúil den chineál sin in Éirinn maidir le hoideachas lán-Ghaeilge.

Spriocanna

Faoin bPlean Náisiúnta do Sheirbhísí Poiblí Gaeilge, tá an Stát ag obair i dtreo na sprice go mbeidh inniúlacht sa Ghaeilge ag 20 faoin gcéad de na hearcaigh nua san earnáil phoiblí faoin 31 Nollaig 2030. Tá an plean ceaptha chun líon agus cáilíocht na seirbhísí poiblí atá ar fáil trí Ghaeilge a mhéadú.

Mar a dúramar san alt deireanach, tá sprioc oideachais mar bhonn leis an sprioc sin de dhíth. Seachas sin, cá as a dtiocfaidh na státseirbhísigh le Gaeilge?

Ba cheart don Rialtas spriocanna náisiúnta a leagan síos don oideachas lán-Ghaeilge ag réamhscoileanna, bunscoileanna, meánscoileanna, agus ollscoileanna. Ba cheart na spriocanna sin a thomhas, a fhoilsiú, agus a chur faoi bhráid an Oireachtais gach bliain.

Cuimsíonn clár Cymraeg 2050 de chuid Rialtas na Breataine Bige spriocanna don oideachas trí Bhreatnais, lena n-áirítear cloch mhíle eatramhach go mbeidh 30 faoin gcéad de leanaí i mBliain 1 san oideachas trí Bhreatnais faoi 2031. Cuimsíonn sé freisin gníomhartha ar nós Bille na Breatnaise agus an Oideachais, plean 10 mbliana chun líon na múinteoirí atá in ann múineadh trí Bhreatnais a mhéadú, agus tacaíochtaí d’úsáid na Breatnaise idir an scoil, an teaghlach, an pobal agus an t-ionad oibre.

Cuireann Cymraeg 2050 teimpléad praiticiúil ar fáil.

Tús Áite do Mhúinteoirí

Ní éiríonn le haon athbheochan teanga gan múinteoirí a bheith lárnach sa phróiseas.

Ní féidir le hÉirinn oideachas lán-Ghaeilge a leathnú mura féidir le scoileanna múinteoirí cáilithe a bhfuil Gaeilge láidir acu a earcú. Ní féidir Gaelcholáistí nua a oscailt gan mhúinteoirí Gaeilge. Ní féidir córas ceart a thógáil don tseirbhís phoiblí má tá ganntanas foirne sa chóras oideachais féin.

Tá plean deich mbliana ag an mBreatain Bheag chun a dhóthain múinteoirí atá líofa sa Bhreatnais a fhorbairt mar chuid de Cymraeg 2050. Tá córas praiticiúil den chineál céanna de dhíth ar Éirinn.

Ciallaíonn sé sin scoláireachtaí do mhúinteoirí Gaeilge faoi oiliúint. Ciallaíonn sé tacaíocht a thabhairt do mhúinteoirí Gaeilge chun cur lena gcuid scileanna. Ciallaíonn sé dreasachtaí a thabhairt do mhúinteoirí sa mhatamaitic, san eolaíocht, sa teicneolaíocht agus san oideachas speisialta chun múineadh trí Ghaeilge. Ciallaíonn sé tacaíocht a thabhairt do mhúinteoirí i mBaile Átha Cliath agus i limistéir chostasacha eile ina bhfágann cúrsaí tithíochta go bhfuil sé i bhfad níos deacra múinteoirí a earcú.

Is é soláthar múinteoirí an t-inneall a bhrúfaidh aon athbheochan teanga chun cinn.

Leanúnachas ón Réamhscoil ar aghaidh

Tosaíonn an próiseas lán-Ghaeilge roimh an mbunscoil. Caithfidh sé leanúint tríd an mbunscoil, tríd an meánscoil, tríd an tríú leibhéal agus isteach sa saol gairmiúil.

Ciallaíonn sé sin níos mó Naíonraí. Níos mó Gaelscoileanna. Níos mó Gaelcholáistí. Níos mó cúrsaí sa tríú leibhéal trí Ghaeilge. Níos mó tacaíochtaí do mhúinteoirí, d’altraí, do phleanálaithe, do Ghardaí, do státseirbhísigh, d’oibrithe sláinte agus d’oibrithe sóisialta.

Téann Plean Gníomhaíochta Cheanada 2023-2028 le haghaidh Teangacha Oifigiúla i bhfad níos faide ná an t-oideachas amháin. Cosnaíonn agus cuireann sé teangacha mionlaigh chun cinn san ionad oibre agus sa phobal, agus tacaíonn sé le comhionannas an dá theanga oifigiúla, an Fhraincis agus an Béarla.

Ba cheart go mbeadh plean teanga cuimsitheach den chineál céanna againne, plean nach mbaineann leis an oideachas amháin, ach a thacaíonn le húsáid na Gaeilge san ionad oibre, sna seirbhísí poiblí agus i saol an phobail.

Ról Lárnach na nÚdarás Áitiúil

Cé go leagann an rialtas láir polasaithe náisiúnta síos, is ag leibhéal na n-údarás áitiúil a éiríonn nó a theipeann leis na polasaithe sin.

Ba cheart go mbeadh sé de dhualgas ar chomhairlí contae éileamh ar oideachas lán-Ghaeilge ina gceantair a thomhas. Ba cheart go mbeadh a fhios ag gach údarás áitiúil cá bhfuil tuismitheoirí ag lorg áiteanna dá bpáistí, cá bhfuil bearnaí sa chóras oideachais, agus cén áit a mbeidh oibrithe nua ag teastáil le haghaidh seirbhísí poiblí trí Ghaeilge a chur ar fáil.

Tá freagracht sa réimse seo ar an Roinn Forbartha Tuaithe agus Pobail agus Gaeltachta, le tacaíocht ó ghníomhaireachtaí amhail Údarás na Gaeltachta agus Foras na Gaeilge. Ach teastaíonn sainordú tras-Roinne níos láidre ón Stát freisin, chomh maith le buiséad imfhálaithe don athbheochan teanga, agus le tuairisc bhliantúil a fhoilsiú ar an dul chun cinn i dtreo na spriocanna sin.

Ba cheart go gcuirfí dualgas ar gach comhlacht poiblí freisin a thaispeáint conas a thacóidh sé le hoideachas, le hearcaíocht agus le seirbhísí trí Ghaeilge.

Brú Polaitiúil

Tá an ghluaiseacht Ghaeilge ann cheana féin. Tá níos mó ná 200 craobh ag Conradh na Gaeilge agus cuireann sé síos air féin mar eagraíocht uile-oileáin atá ag obair ar son cainteoirí Gaeilge agus phobail na Gaeltachta. Tá sé léirithe ag an Dream Dearg conas is féidir le feachtas soiléir atá bunaithe ar chearta teanga an Ghaeilge a thabhairt isteach go croílár na díospóireachta polaitiúla.

Ó Thuaidh, chabhraigh an Dream Dearg le cearta teanga a iompú ina bhfeachtas poiblí feiceálach. Bhain sé úsáid as éilimh shoiléire, as slógadh poiblí, as argóintí dlíthiúla agus as brú polaitiúil. Mháirseáil níos mó ná 12,000 duine i mBéal Feirste i 2017 ar son Acht na Gaeilge. I 2022, ghlac níos mó ná 17,000 duine páirt sa Lá Dearg tar éis moilleanna breise i gcur i bhfeidhm na reachtaíochta Gaeilge sa Tuaisceart.

Ní bhfuair an feachtas gach rud a bhí á lorg aige ar dtús, ach chabhraigh sé le fíor-athrú a bhrú chun cinn. Thug an tAcht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022 aitheantas dlíthiúil don Ghaeilge sa Tuaisceart, chruthaigh sé ról an Choimisinéara Gaeilge, agus chuir sé cosaintí tábhachtacha teanga sa dlí. Tar éis blianta fada moille, ceapadh an chéad Choimisinéir Gaeilge sa bhliain 2025.

Anois, teastaíonn an brú céanna anseo maidir le plean iomlán athbheochana don Ghaeilge: ceart dlíthiúil ar oideachas lán-Ghaeilge in aon áit ina bhfuil éileamh ann, spriocanna láidre náisiúnta, maoiniú ceart d’oiliúint mhúinteoirí, níos mó seirbhísí poiblí trí Ghaeilge, tacaíochtaí san ionad oibre agus sa phobal, agus tuairisc bhliantúil a fhoilsiú.

Ba cheart a fhiafraí de gach iarrthóir cén seasamh atá acu maidir leis an nGaeilge. Ba cheart a fhiafraí de gach páirtí polaitiúil cén straitéis atá aige maidir le maoiniú na teanga. Agus ba cheart gach rialtas a mheas de réir a chuid gníomhartha, ní de réir a chuid óráidí.

Faoi dheireadh, ba cheart go mbeadh ár vótaí ag brath ar na freagraí sin.

Tá a fhios againn cad is gá a dhéanamh. Anois tá sé in am dúinn go léir é a dhéanamh.

 

Gníomhartha in ionad na Cainte – 1

Gníomhartha in ionad na Cainte – 1

le | 2026/05/20 | Cúrsaí Reatha, Cúrsaí Teanga, Nuacht Náisiúnta, Tuairim

Gníomhartha in ionad na Cainte – 1






Ar an 14 Bealtaine 2026, chuala Comhchoiste Oideachais an Oireachtais dhá leagan éagsúla de staid an oideachais lán-Ghaeilge in Éirinn.

Luaigh an tAire Oideachais, Hildegarde Naughton, breis agus €500 milliún a caitheadh ar thionscadail tógála do scoileanna lán-Ghaeilge ó 2020 i leith. D’athdhearbhaigh sí tiomantas an Rialtais do dheiseanna a leathnú do pháistí chun oideachas a fháil trí Ghaeilge.

Ansin labhair ionadaithe ó Chonradh na Gaeilge, Gaeloideachas, An Foras Pátrúnachta agus an brúghrúpa Imeasc.

Rinne siad cur síos ar chóras atá ag streachailt le heaspa leanúnach soláthair, leisce pholaitiúil agus réchúis oifigiúil.

Bhain Julian de Spáinn – Ard-Rúnaí Chonradh na Gaeilge, an eagraíocht náisiúnta a chuireann an Ghaeilge chun cinn – úsáid as focail cosúil le “éigeandáil,” “géarchéim,” “staid chriticiúil” agus “cur i gcéill” chun cur síos a dhéanamh ar staid na Gaeilge sa chóras oideachais. Dúirt sé nach dtabharfadh an Roinn ná an tAire cur síos chomh macánta sin, cé go bhfuil na fíricí le feiceáil go soiléir.

Easpa Scoileanna

Níl dóthain scoileanna lán-Ghaeilge sa tír. Géarchéim teanga atá i gceist, mar níor chaith an rialtas riamh leis an bhfadhb sin mar ábhar práinne.

Tá an teip sin níos soiléire fós nuair a chuirtear í i gcomparáid le gealltanais an Rialtais féin. Gheall an Clár Rialtais roimhe seo go ndéanfaí iarracht líon na ndaoine óga i scoileanna lán-Ghaeilge a mhéadú faoi dhó agus go gcuirfí Gaelscoileanna agus Gaelcholáistí ar fáil in aon áit a mbeadh éileamh suntasach inti. Dúirt Conradh na Gaeilge leis an gcoiste gur thit líon na ndaltaí i scoileanna lán-Ghaeilge lasmuigh den Ghaeltacht ó 48,518 i 2019/20 go 46,933 i 2023/24.

Ag leibhéal na bunscoile, tá an fhianaise le feiceáil le blianta fada. Tá Gaelscoileanna róphlódaithe i gcuid mhór den tír. Bíonn tuismitheoirí ar liostaí feithimh mar nach mbíonn dóthain áiteanna sna scoileanna. De réir Chonradh na Gaeilge, ní fhreastalaíonn ach 6.7 faoin gcéad de dhaltaí bunscoile lasmuigh den Ghaeltacht ar bhunscoileanna lán-Ghaeilge. Ag an dara leibhéal, níl an figiúr sin ach 2.6 faoin gcéad.

Luaigh Conradh na Gaeilge suirbhéanna neamhspleácha a léirigh go roghnódh 49 faoin gcéad de dhaoine oideachas lán-Ghaeilge dá mbeadh sé ar fáil ina gceantar féin. I suirbhé eile, dúirt 78 faoin gcéad gur cheart go mbeadh deis ag gach páiste oideachas lán-Ghaeilge a fháil más é sin a rogha. Dúirt 73 faoin gcéad eile gur cheart go mbeadh deis ag gach páiste a fhaigheann bunscolaíocht trí Ghaeilge leanúint leis sin ag an dara leibhéal. Ach déantar earnáil imeallach den oideachas lán-Ghaeilge, seachas a bheith mar chuid lárnach de bhonneagar oideachais na tíre.

Ar an drochuair, éiríonn an scéal níos measa fós ag leibhéal na meánscoile.

Críochnaíonn na mílte páiste a mbunscolaíocht trí Ghaeilge gan aon Ghaelcholáiste a bheith ar fáil dóibh. De réir na bhfigiúirí a cuireadh os comhair an choiste, cuirtear cosc go héifeachtach ar thart ar 3,000 dalta gach bliain a bheith in ann leanúint lena gcuid oideachais trí Ghaeilge mar gheall ar easpa soláthair chuí ag an dara leibhéal. Tá trí chontae dhéag fós gan fiú meánscoil lán-Ghaeilge amháin.

Easpa Pleanála

In ainneoin sin, tá sé tugtha le fios ag an Roinn Oideachais nach bhfuil sé beartaithe aon mheánscoil nua lán-Ghaeilge a bhunú idir 2026 agus 2031 lasmuigh de limistéir ina bhfuil fás déimeagrafach. Tagann an seasamh sin salach ar thoil an phobail.

Tá an córas níos leithne ag teip freisin.

Dúirt Conradh na Gaeilge leis an gcoiste go bhfuil díolúintí ón nGaeilge ag níos mó ná 60,000 dalta meánscoile. I 2025, ní dhearna 24 faoin gcéad de dhaltaí Ardteistiméireachta aon scrúdú Gaeilge. Ba é sin an ceathrú bliain as a chéile nach ndearna níos mó ná duine as gach cúigear an Ghaeilge san Ardteistiméireacht. Ag leibhéal na Sraithe Sóisearaí, ní dhearna 20 faoin gcéad de dhaltaí scrúdú Gaeilge, cé gur shuigh beagnach gach duine Béarla, matamaitic agus stair.

Éiríonn an chodarsnacht níos géire fós nuair a chuirtear an scéal seo i gcomhthéacs Acht na dTeangacha Oifigiúla (Leasú) 2021. Faoin reachtaíocht sin, tá sé mar sprioc ag an Stát go mbeidh Gaeilge ag 20 faoin gcéad d’earcaigh nua na seirbhíse poiblí sa bhliain 2030. Cuireann an reachtaíocht dualgais níos láidre ar an rialtas maidir le seirbhísí poiblí trí Ghaeilge a chur ar fáil, go háirithe sna Gaeltachtaí.

Ní éiríonn múinteoirí, altraí, Gardaí ná státseirbhísigh líofa sa Ghaeilge gan córas ceart oideachais.

Tosaíonn an próiseas sin ag leibhéal na réamhscolaíochta. Leanann sé tríd an mbunscolaíocht agus an mheánscolaíocht. Braitheann sé ar dheiseanna ag an tríú leibhéal. Tá plean fadtéarmach soiléir riachtanach.

Níl plean den chineál sin ann faoi láthair. Ina ionad sin, níl rochtain ar bith ag go leor páistí ar oideachas lán-Ghaeilge. Agus do go leor díobh siúd a fhaigheann an deis sin, cailltear í leath bealaigh trína gcuid oideachais.

Ag an tríú leibhéal, leanann an patrún céanna ar aghaidh. Tá obair thábhachtach ar bun in institiúidí ar nós Ollscoil na Gaillimhe agus Ollscoil Mhá Nuad, ach tá oideachas trí Ghaeilge fós teoranta i gcuid mhór disciplíní gairmiúla.

Ar lámh amháin, tá reachtaíocht rite ag an Stát chun státseirbhísigh le Gaeilge a chruthú. Ar an lámh eile, theip air na tacaíochtaí oideachais riachtanacha a chur ar fáil chun an dualgas sin a chomhlíonadh.

An Bhreatain Bheag — eiseamláir

Tá daonra níos lú sa Bhreatain Bheag ná atá in Éirinn, agus chomh maith leis sin tá sí mar chuid de stát ina bhfuil an Béarla i réim. Ach feidhmíonn thart ar cheathrú de scoileanna na Breataine Bige trí Bhreatnais, i bhfad níos airde ná an céatadán de scoileanna lán-Ghaeilge in Éirinn.

Níos tábhachtaí fós, tá spriocanna soiléire náisiúnta glactha ag Rialtas na Breataine Bige atá ceangailte le reachtaíocht, earcaíocht múinteoirí agus pleanáil fhadtéarmach oideachais. Is é an sprioc atá acu ná oideachas trí Bhreatnais a mhéadú ó 23 faoin gcéad go 40 faoin gcéad faoi 2050. In 2022, d’fhógair Rialtas na Breataine Bige 23 scoil nua Bhreatnaise agus leathnú ar úsáid na teanga i 25 scoil eile mar chuid den chur chuige sin.

Tuaisceart Éireann – ag sárú na deacrachtaí

Cuireann Tuaisceart Éireann comparáid níos suntasaí fós ar fáil.

Feidhmíonn oideachas lán-Ghaeilge ansin i dtimpeallacht pholaitiúil i bhfad níos deacra. Tá freasúra láidir ann fós ó chuid de na polaiteoirí aontachtacha agus dílseacha. Tarraingítear an teanga isteach go minic i gcogaí cultúrtha níos leithne.

In ainneoin sin, tá líon na ndaltaí in oideachas lán-Ghaeilge i dTuaisceart Éireann ag méadú go seasta le fiche bliain anuas. Fiú laistigh de chóras polaitiúil scoilte, tá dualgais dhlíthiúla curtha ar údaráis chun oideachas lán-Ghaeilge a spreagadh agus a éascú.

Má tá dul chun cinn indéanta ansin, in ainneoin na ndeacrachtaí polaitiúla sin, is deacair glacadh níos mó le leithscéalta ár rialtais féin.

Le blianta fada anuas, tá na rialtais breá sásta béalghrá a thabhairt do chruachás na teanga, gan beart a dhéanamh de réir a mbriathair.

Mar sin, caithfidh saoránaigh na tíre brú polaitiúil dáiríre a chur ar an Rialtas chun toil an phobail a chur i bhfeidhm.

Sa chéad alt eile, scrúdóimid na céimeanna atá riachtanach anois.

 

Athmhúintear an Ceacht…

Athmhúintear an Ceacht…

le | 2026/05/13 | Pearsanta, Tuairim

Athmhúintear an Ceacht…

Tá ár ngaráiste ina ghiomnáisiam beag agus ina oifig bheag freisin. Is féidir dul isteach ann ón teach trí dhoras dá chuid féin. Tá a eochair féin aige, ach ní raibh cúis ar bith agam riamh é a chur faoi ghlas.

Nuair a tháinig cúpla teaghlach le páistí óga ar cuairt le déanaí, chuir mé doras an gharáiste faoi ghlas den chéad uair, ionas nach rachadh páiste ar bith isteach ann de thaisme.

Le linn na cuairte, bhí orm dul isteach agus amach as an ngaráiste cúpla uair chun rudaí a bhí ann a fháil. Tar éis do chách imeacht, rinne mé iarracht dul isteach arís chun cúpla rud a chur ar ais.

Ní raibh mé in ann mo chuid eochracha a aimsiú.

Seans mór gur fhág mé na heochracha laistigh ar mo thuras deireanach isteach sa gharáiste agus gur dhún mé an doras i mo dhiaidh. Ní raibh mé in ann eochair bhreise a aimsiú, cé go raibh ceann agam. Rith sé liom ansin go raibh an eochair bhreise istigh sa gharáiste, agus é faoi ghlas anois.

Ansin thuig mé cé chomh tábhachtach is a bhí an garáiste i mo shaol laethúil. Is ann a scríobhaim. Is ann a chleachtaim an giotár. Is ann a dhéanaim aclaíocht. Níl sé galánta ná mórthaibhseach, ach bhí sé ina chuid mhór de mo ghnáthamh laethúil.

Sa deireadh, chuir mé glaoch ar ghlasadóir. Ar an dea-uair, bhí sé in ann an doras a oscailt gan an glas a bhaint amach agus ceann nua a chur ina áit. Agus sea, bhí m’eochracha ina suí ansin ar an deasc.

Sular imigh sé, d’iarr mé air cúpla eochair bhreise a dhéanamh. Thug mé ceann do mo bhean chéile láithreach.

Chuir sé sin timpiste a tharla dom anuraidh i gcuimhne dom. Den chéad uair riamh, ní raibh mo bhróga siúlóireachta orm nuair a chuaigh mé ar shiúlóid suas sliabh. Shleamhnaigh mé agus bhris mé mo rúitín.

Thuig mé ansin go raibh an dá eachtra seo i mo shaol mar chuid de phatrún níos leithne.

Níorbh é an fíorbhotún go ndearna mé dearmad ar rud éigin. D’athraigh mé gnáthamh a bhí agam, gan beart cosanta nua a chur i bhfeidhm.

Is féidir le botún den chineál sin a bheith beag agus cráiteach, mar a bhí sé le doras an gharáiste. Ach is féidir leis a bheith i bhfad níos tromchúisí freisin.

Tá eolas maith ag píolótaí ar bhotúin den chineál seo. Sa bhliain 1987, thuairteáil Eitilt 255 de chuid Northwest Airlines go gairid tar éis di éirí den talamh i Detroit, sna Stáit Aontaithe. Chinn an Bord um Shábháilteacht Iompair Náisiúnta (NTSB) gur éirigh an t-aerárthach den talamh gan na flapaí sciatháin a bheith socraithe i gceart don éirí de thalamh. An fhadhb? Níor chríochnaigh an criú an seicliosta roimh éirí den talamh, agus níor thug an córas rabhaidh foláireamh dóibh nach raibh an t-eitleán socraithe i gceart. Ní dhearna an criú tasc tábhachtach, agus theip ar an gcóras rabhaidh freisin.

Rinne an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (WHO) staidéar ar úsáid seicliosta simplí sábháilteachta máinliachta in ospidéil in ocht gcathair ar fud an domhain. Tháinig laghdú ar líon na ndeacrachtaí móra ó 11 faoin gcéad go 7 faoin gcéad. Tháinig laghdú ar líon na n-othar a fuair bás tar éis obráidí móra ó 1.5 faoin gcéad go 0.8 faoin gcéad. Ní hé nach raibh a fhios ag máinlianna conas obráid a dhéanamh. Ach is féidir fiú le daoine oilte céimeanna bunúsacha a fhágáil ar lár nuair a chuirtear isteach orthu. I go leor cásanna, is féidir le seicliostaí cabhrú le botúin mar seo a sheachaint. Úsáideann aerlínte agus ospidéil seicliostaí go forleathan, ní hamháin le haghaidh gnáthnósanna imeachta, ach freisin nuair a thagann cásanna neamhghnácha chun cinn. Ní leor an liosta féin, áfach. Caithfear é a fhí isteach sa phróiseas. I gcásanna ardriosca, d’fhéadfadh teicneolaíocht, córais rabhaidh, agus duine eile ag deimhniú na gcéimeanna tábhachtacha a bheith i gceist.

Tá mo sheicliostaí féin agam anois, maidir le taisteal agus siúlóireacht, mar shampla. Ní thógann sé ach nóiméad dul trí mo sheicliosta, agus cuidíonn sé liom botúin den chineál sin a sheachaint.

Maidir le doras an gharáiste, tá an réiteach i bhfeidhm anois. Níl eochracha breise sa gharáiste a thuilleadh. Bíonn ceann ag mo bhean chéile i gcónaí. Agus ag ár mac freisin. Déanaim cinnte anois go mbíonn mo chuid eochracha agam aon uair a fhágaim an carr, an teach, nó an garáiste.

Nuair a dhéanaim botúin mar seo, is é an rud is tábhachtaí ná rud éigin a chur i bhfeidhm ionas gur lú an seans go dtarlóidh siad arís.

Deirtear go n-athmhúintear an ceacht go dtí go mbíonn sé foghlamtha ag an dalta. Tá súil agam go bhfuil an ceacht foghlamtha go maith agam ón dá eachtra seo le déanaí, agus go mbeidh mé in ann botúin den chineál seo a sheachaint as seo amach.

 

Dírbheathaisnéis 15 – Ag Trasnú Dhroichead na nAlt

Dírbheathaisnéis 15 – Ag Trasnú Dhroichead na nAlt

le | 2026/05/05 | Dírbheathaisnéis

Dírbheathaisnéis 15 - Ag Trasnú Dhroichead na nAlt

Cúpla seachtain ó shin, scríobh mé faoin mbliain inar cheap mé go raibh mé tagtha in aois. Bhí mé cúig bliana déag d’aois agus i mo dhalta cónaithe i gColáiste Chiaráin, fós faoi chúram na sagart.

Sa scéal sin, scríobh mé gur iarr mé ar chailín damhsa mall a dhéanamh liom agus gur aontaigh sí. Chuir an tAthair O’Toole stop tobann leis sin, ag rá go raibh rialacha an fhaid briste agam agus mé ag damhsa. Chonaic mé é freisin ag tarraingt buachalla eile den urlár damhsa mar go raibh a chuid gruaige rófhada. Níos déanaí, mar ghníomh beag ceannairce, lig mé do mo chuid gruaige féin fás beagán.

An samhradh céanna sin, d’fhreastail mé ar ranganna Fraincise sa chathair, fuair mé post in óstán áitiúil, agus shábháil mé go leor airgid chun mo chéad ghiotár leictreach a cheannach. Thosaigh mé ag dul chuig damhsaí sa chathair freisin, áit nach raibh sagairt ar bith le feiceáil ar imeall an urláir ag faire orainn. Cheap mé go raibh mé tar éis an líne a thrasnú isteach i saol na ndaoine fásta.

Go dtí go ndeachaigh mé go Baile Átha Cliath, ar aon nós.

Sula labhraím faoi Bhaile Átha Cliath, áfach, tá rud éigin agam le hadmháil anseo.

D’inis mé daoibh faoi mo chéad damhsa agus mé cúig bliana déag d’aois.

Bréag a bhí ann.

Ní mise a fuair cnag ar an ngualainn ón Athair O’Toole an oíche sin. Ba dhuine de mo chairde é sin. Chonaic mé é ag tarlú. Is cuimhin liom aghaidh an tsagairt, an cailín ag tabhairt céime siar, agus náire an ruda ar fad. Is cuimhin liom gur mhian liom go mbeadh an misneach agam féin a leithéid a dhéanamh.

Ach ní raibh aon mhisneach agam an uair sin.

Misneach ar bith.

Tháinig mo chéad damhsa níos déanaí, nuair a bhí mé sé bliana déag d’aois agus i mo dhalta lae. Agus níor tharla sé mar a shílfeá.

Fuair mé buidéal branda sa bhaile i vardrús m’athar. Choinnigh Daid é d’ócáidí speisialta, cuairteanna Uncail John den chuid is mó. Shuídís beirt cois tine, gloine bheag branda ag gach duine acu, agus labhraídís faoi na seanlaethanta.

Fuair mise úsáid eile dó.

Roimh dhamhsa, dhoirtinn gloine mhaith dom féin, d’ólfainn go tapa í, agus ansin líonainn an buidéal suas arís le huisce. Bhí súil agam nach dtabharfadh m’athair faoi deara é.

Ní bhuaileadh an t-alcól mé go tapa. Bhínn istigh sa halla damhsa sula dtosaíodh sé ag oibriú orm. Ansin d’imíodh mo chúthaileacht. Bhínn in ann labhairt. Bhínn in ann aoibh gháire a dhéanamh. Bhínn in ann damhsa.

Bhí mé sé bliana déag d’aois nuair a dhamhsaigh mé le cailín den chéad uair.

Bhí mé ar meisce.

Is beag cuimhne atá agam air anois, seachas cúpla splanc dhoiléir dínn ar an urlár damhsa. Ní cuimhin liom fiú cé hí an cailín.

Oíche amháin roimh dhamhsa, tháinig cara liom ar smaoineamh a cheapamar a bhí thar fheabhas. Bhí a fhios aige cá bhféadfaimis vodca a fháil. Plean simplí a bhí aige. Bheadh cúpla deoch againn roimh ré chun muid féin a chur i gceart don damhsa.

Níor lig mé orm go raibh mise curtha i gceart cheana féin, agus d’aontaigh mé láithreach.

Chuaigh muid i bhfolach i scáth dorais i Lána an tSéipéil. Mhothaíomar dána agus fásta. Bhí an buidéal againn. Ní raibh gloiní againn, ná meascthóirí, ná ciall. D’ólamar díreach as an mbuidéal, go tapa agus go crua.

D’ól mise níos mó ná mo chara. I bhfad níos mó.

Ar dtús, bhíomar go breá. Ansin cróga. Ansin dosháraithe.

Ina dhiaidh sin, tada.

Níl a fhios agam cad a tharla do mo chara an oíche sin. Níl aon chuimhne agam ar Lána an tSéipéil a fhágáil. Níl aon chuimhne agam ar dhul abhaile. An chéad rud eile is cuimhin liom, bhí mé ag múscailt i mo leaba féin an lá dár gcionn, chomh tinn sin nach raibh mé in ann mo cheann a ardú.

Bhí mé tinn ar feadh trí lá.

Sa lá atá inniu ann, déarfaidís gur nimhiú alcóil a bhí ann. An uair sin, ní raibh aon rud le déanamh ach fulaingt. Luigh mé ansin, ag cur allais, ag únfairt, agus ag tabhairt amach faoi gach a tharla. Bhí blas bréan i mo bhéal. Chas mo ghoile ag boladh bia. Ghortaigh an solas mo shúile.

Go dtí an lá atá inniu ann, níl a fhios agam cé a d’aimsigh mé ná cé a rinne an glaoch teileafóin a thug abhaile mé.

Faoi dheireadh, nuair a bhí mé réidh chun aghaidh a thabhairt ar mo thuismitheoirí, d’fhiafraigh siad díom cad a tharla. D’inis mé an fhírinne dóibh. Bhí vodca ólta agam le cara chun an misneach a fháil dul ag damhsa.

Cheap mé go gcoinneoidís sa bhaile mé go deireadh mo shaoil. Ina áit sin, lig siad tharstu é. Caithfidh gur cheap siad go raibh mo phionós faighte agam cheana féin.

Thug Coláiste Chiaráin na glúnta sagart don saol mór, agus cuid de na hiománaithe ab fhearr sa tír freisin. Ach níor ullmhaigh sé buachaillí cosúil liomsa do hallaí damhsa, don ól, do chailíní, ná don mhearbhall a bhaineann le fás aníos.

An t-aon rud a bhí ar eolas agam go cinnte, agus mé i mo luí sa leaba ag teacht chugam féin tar éis na hoíche sin i Lána an tSéipéil, ná go raibh rud éigin athraithe ionam go deo. Bhí mé in áit nach raibh mé riamh cheana.

Bhí Droichead na nAlt trasnaithe agam.

Ansin tháinig Baile Átha Cliath.

 

gaGaeilge
gaGaeilge en_USEnglish