Éamonn Mac Coistealbha – Gaeilgeoir go Smior!

Éamonn Mac Coistealbha – Gaeilgeoir go Smior!

le | 2025/11/25 | Cúrsaí Teanga, Dírbheathaisnéis, Tuairim, Tuairisc Bháis

Éamonn Mac Coistealbha – Gaeilgeoir go Smior!

Múinteoir, Meantóir, Gaeilgeoir

Bhí Éamonn Mac Coistealbha againn mar mhúinteoir Gaeilge sa dara agus sa tríú bhliain i gColáiste Chiaráin, suas go dtí an Teastas Sóisearach. Bhí an t-ádh dearg orm, caithfidh mé a rá, mar bhí múinteoirí Gaeilge den chéad scoth agam sa Choláiste. Níorbh aon eisceacht é Éamonn, ach an oiread. Gaeilgeoir go smior a bhí ann, a raibh ní amháin BA sa Léann Ceilteach, ach MA freisin bainte amach aige i gColáiste Mhaigh Nuad. D’fhreastail Éamonn ar Choláiste Chiaráin mar mhac léinn, agus d’fhill sé mar mhúinteoir Gaeilge sa bhliain 1939. Ceapaim go raibh sé mar mheantóir d’fhormhór na múinteoirí Gaeilge eile sa scoil, m’athair san áireamh, a raibh meas mór acu air.

Bunús Láidir sa Ghaeilge

Is rud an-tábhachtach agus tú ag foghlaim aon ábhar, bunús maith a bheith agat. Gan é sin, bíonn sé deacair dul ar aghaidh ag foghlaim rudaí níos deacra. Ceapaim gurb é an bhun-Ghaeilge an t-ábhar is deacra a mhúineadh agus a fhoghlaim. Is gá athrá agus cleachtadh a dhéanamh arís agus arís eile go dtí nach mbíonn ort smaoineamh faoi. Bíonn tú in ann rudaí níos suimiúla a fhoghlaim tar éis sin – leabhair iontacha a léamh, comhrá a bheith agat ar go leor ábhar, agus mar sin de.

Cloch ar Chloch, Diaidh ar nDiaidh

Dúirt mic léinn a bhí ag freastal ar scoileanna eile cé chomh deacair agus a bhí sé dóibh an Ghaeilge a fhoghlaim. Ach ní mar sin a bhí sé dúinn i gColáiste Chiaráin ar chor ar bith. Níor thuig mé go hiomlán cén fáth ag an am sin, ach níos déanaí thuig mé go raibh múinteoir den ardchaighdeán againn. Bhí Éamonn in ann ár n-eolas a fheabhsú, cloch ar chloch, diaidh ar ndiaidh, ag tabhairt freagraí simplí dár gceisteanna, agus ag díriú ar na prionsabail thábhachtacha nuair a bhíomar réidh. Bhí Éamonn ar an turas foghlamtha linn, ag obair as lámha a chéile.

Fear foighneach, réchúiseach a bhí in Éamonn, agus fear a d’éist linn i gcónaí. Caithfidh tú a chur san áireamh go raibh curaclam fada le múineadh ag Éamonn dúinn don Teastas Sóisearach, agus brú air féin é a chríochnú in am. Bhí múinteoirí ag múineadh a n-ábhar ar luas lasrach. Ach b’fhéidir gurbh iad sin amháin a thuig a raibh á mhúineadh acu – ní rabhamar in ann coinneáil suas leo sa rang ar chor ar bith.

Seasmhacht go Deireadh an Bhóthair

Ní cuimhin liom cathain a chuala mé ar dtús go raibh Éamonn an-tinn. Ach is cuimhin liom go mbíodh sé ag casadh go dona ó am go ham sa rang. In ainneoin a shláinte laga, lean Éamonn ag múineadh suas go dtí 1974, nuair a d’imigh sé ar shlí na fírinne.

Bhí Éamonn ina dea-shampla dúinn. Níor úsáid sé an tslat orainn, níor chaith sé anuas orainn riamh, agus d’éist sé linn i gcónaí. Chaith sé go maith linn, agus bhí meas mór againn ar Éamonn dá bhrí sin.

Ní dhéanfaidh mé dearmad ar Éamonn Mac Coistealbha riamh. Úsáidim an Ghaeilge i mo shaol féin gach lá, agus táim buíoch as an bhfear mór sin, Éamonn Mac Coistealbha, as an méid a d’fhoghlaim mé uaidh na blianta fada ó shin.

Giota óna Thuairisc Bháis

Níl slí níos fearr a chríochnú ná le giota as tuairisc bháis a scríobh múinteoir eile sa scoil:

Fear é a chaith a dhúthracht lena chuid oibre i gcónaí agus nár dhein neamart ariamh in aon ghnó dá dtug sé idir lámha. Tá an mhúinteoireacht go minic ina cúram gan cúiteamh, ach ní mar sin a bhí i gcás Éamonn — is mór i gcónaí buíochas a iar-daltaí a thuigeann go bhfoghlaimítís uaidh ní hamháin an Ghaeilge ach léargas agus eagna faoina mbeatha féin. Bhí suim ar leith aige i ngach gné de shaol an Choláiste — i ngach gníomhaíocht, i gcúrsaí spóirt, i bhfás na buachaillí tríd is tríd. Bhí sé dílis dá mhuintir agus dá pharóiste, agus ba bhall tiomanta de Chumann Naomh Uinseann de Pól i gCill Chainnigh é.

Duine fíor fhial carthanach ab ea é — fear ón tír agus den tír — nár theastaigh uaidh mar shos ó chúraimí an tsaoil ach lá geimhridh amuigh faoin aer lena ghunna agus lena mhadra, nó lá buí Lúnasa cois chladaigh thiar lena chlann. Is cruadh an buille a bhás dá mhnaoi agus dá chlann, agus is mór an caillteanas don Choláiste imeacht an Chríostaí uasail seo. Is crá pearsanta freisin é dúinne a d’oibrigh blianta fada leis — tá cara fíor caillte againn. Go dtuga Dia suaimhneas síoraí dá anam agus sólás dá mhnaoi agus dá chlann.

 

Aistear Neamhghnách Mac an tSiúinéara!

Aistear Neamhghnách Mac an tSiúinéara!

le | 2025/11/18 | Stair, Tuairim

Aistear Neamhghnách Mac an tSiúinéara!

John Ireland, Laoch Chill Chainnigh ar Fhéarthalamh Minnesota

An gcreidfeá gur bhain fear ó Theampall Loiscthe i gContae Chill Chainnigh clú agus cáil amach dó féin chomh fada ó bhaile leis na Stáit Aontaithe sa 19ú haois? Tharla sé. Ní haon ionadh é sin do dhuine a raibh an t-uafás post tábhachtach aige le linn a shaoil – mar shaighdiúir cróga sa Chogadh Cathartha i Meiriceá, mar shagart, mar easpag, mar an chéad ardeaspag i Minnesota, agus mar chruthaitheoir pobail Ghaelach ina raibh na mílte.

Ainm an fhir cháiliúil sin? John Ireland ab ainm dó, mac dúchais Chontae Chill Chainnigh.

Buachaill i gContae na gCat

Rugadh John Ireland ar an 11 Meán Fómhair 1838 i dTeampall Loiscthe. Siúinéir ba ea a athair Richard, a raibh seisear clainne aige. Níl mórán eolas againn faoi bhean chéile Richard agus máthair John – Iúile Ireland (née Nachtain).

Bhí Caitlicigh na tíre, clann Ireland san áireamh, fós faoi smacht Impireacht na Breataine agus ní raibh cobhsaíocht eacnamaíoch acu. Bhí orthu cánacha pionósacha a íoc ar mhaithe Eaglais na hÉireann. Bhí dlíthe talún dian i bhfeidhm ar fheirmeoirí tionóntacha freisin. Sin a chuir tús le Cath Charraig Sheac (1831), áit in aice láimhe, nuair a rinne tionóntaí luíochán ar na póilíní—aithris bheo ar an gcóras mídhaonna a bhí ann do phobal na gCaitliceach.

Bhí tionchar láidir ag an Athair Theobald Matthew, bunaitheoir Chumann Staonadh na gCaitliceach, ar John óg a d’fhreastail air mar bhuachaill altóra. Chuaigh a theachtaireacht faoin staonadh ón alcól mar bhealach chun saol na n-oibrithe a fheabhsú, go smior i gcarachtar an bhuachalla.

Imirce agus Tús Nua

I ndiaidh an Ghorta Mhóir, chuaigh Richard Ireland go Meiriceá le grúpa imirceach in 1849. Lean a bhean chéile agus a bpáistí é níos déanaí sa bhliain sin. Lonnaigh siad ar dtús i Vermont, agus ansin i Chicago i 1851.

Bhí tuilleadh fionnachtana rompu. Bhuail Richard le Seán Ó Gormáin, fear eile as Cill Chainnigh. Chuir siad a n-acmhainní le chéile agus thug siad a dteaghlaigh ar aghaidh go Minnesota, ag sroicheadh St. Paul i mBealtaine 1852. Faoin bhliain ina dhiaidh sin, bhí talamh agus tithe acu—aisling a bheadh dodhéanta dóibh in Éirinn.

Idir an dá linn, bhí fadhb riaracháin mhór ag an Easpag Seosamh Crétin i ndeoise mhór Minnesota. D’earcaigh sé John Ireland agus Tomás Ó Gormáin (mac Sheáin) don tsagartacht. I 1853, chuaigh an bheirt óg ar feadh ocht mbliana go dtí Meximieux sa Fhrainc, chun freastal ar an petit séminaire, an scoil chéanna a d’fhreastail Crétin uirthi níos luaithe.

Sagart, Saighdiúir, agus Fiontraí

D’fhill John ar Minnesota in 1861 agus oirníodh é i St. Paul. Go gairid ina dhiaidh sin, chuaigh sé isteach sa Chúigiú Réisimint Saorálach Minnesota mar shéiplíneach le linn an Chogaidh Chathartha. Ar feadh dhá bhliain, thug sé aire do shaighdiúirí créachtaithe agus cheiliúir sé Aifrinn agus iad faoi ionsaí.

Faoi 1875, ceapadh mar chomh-easpag St. Paul é. Nuair a chonaic sé inimircigh Éireannacha pulctha isteach i slumaí uirbeacha, chreid sé go láidir go raibh talamh feirme ag teastáil uathu chun a neamhspleáchas agus a ndínit a bhaint amach. Mar sin, bhunaigh sé Biúró Coilínithe Caitliceach St. Paul in 1876.

Ba phlean cliste é:

  • thug sé talamh inacmhainne do theaghlaigh Éireannacha,
  • fuair na hiarnróid custaiméirí nua,
  • agus mhéadaigh daonra na gCaitliceach sa deoise.

Bunaíodh bailte nua le hainmneacha Éireannacha—Cluain Tarbh, Avoca, Iona—i gcroílár Minnesota.

An tArdeaspag agus an Tionchar Náisiúnta

In 1884, in ainneoin nach raibh aon fhoireann ná acmhainní móra aige, d’fhógair John go raibh sé chun ardscoil Chaitliceach a bhunú. D’oscail Ardscoil Naomh Tomás Acain i Meán Fómhair 1885. Lean ollscoileanna agus scoileanna eile go luath, lena n-áirítear Ollscoil Naomh Tomás agus institiúidí i Washington DC.

In 1888, fuair deoise St. Paul stádas mar ard-deoise agus ceapadh John Ireland mar a céad Ardeaspag. Chuir sé tuairimí forásacha chun cinn ar ardán náisiúnta—go háirithe maidir le comhionannas do Mheiriceánaigh Afracacha agus i gcoinne leithcheala ar bhonn cine nó reiligiúin.

Chuir sé tógáil Ardeaglais mhór St. Paul i gcrích ar an bpointe is airde sa chathair—ag cur in iúl go poiblí nach bhféadfadh neamhaird a thabhairt ar phobal Caitliceach Minnesota a thuilleadh.

Fuair an tArdeaspag bás ar an 25 Meán Fómhair 1918, lena sheanchara, an tEaspag Tomás Ó Gormáin, agus a dheirfiúr, an Mháthair Séirifín, i láthair.

Oidhreacht a Mhúnlódh Glúine

Ar deireadh thiar, rinne John Ireland ciorcal a shaoil a dhúnadh. D’fhan sé dílis do na luachanna a chuala sé i dTeampall Loiscthe—úinéireacht talún, measarthacht, agus oideachas. Ó pháirceanna ciúine Chill Chainnigh go teorainn fhairsing Minnesota, chaith sé a shaol ag comhlíonadh gealltanas a óige, agus ag fágáil oidhreachta saibhre a spreagfadh glúine Éireannach agus Meiriceánach fada ina dhiaidh.

 

 

Leorghníomh aithreachais!

Leorghníomh aithreachais!

le | 2025/11/11 | Cúrsaí Reatha, Nuacht Idirnáisiúnta, Polaitíocht, Tuairim

Leorghníomh aithreachais!

Bhailigh grúpa daoine le chéile in aice le loch ar lá an-fhuar i mí Dheireadh Fómhair i dtuaisceart Wisconsin. Bhí brat duilleoga ildaite ar an talamh. Bhí idir mhná rialta agus Dhúchasaigh Meiriceánaigh ón mBanna Lac du Flambeau i láthair.

Le linn an tsearmanais, thug na mná rialta teideal talún do thoscaireacht na nDúchasach. Is é a bhí i gceist ná dhá acra talún, a raibh braisle bothán ann, agus teach ar a dtugtar Ionad Spioradálta Proinsiasach Marywood. An praghas díola: $30,000, díreach an méid a d’íoc an t-ord mná rialta air 60 bliain ó shin. A luacháil inniu? Thart ar $2.6 milliún.

I gcodarsnacht leis an aitheantas talún atá coitianta ag cruinnithe ar thalamh goidte agus nach bhfuil iontu ach faoistin shiombalach, ba é seo an fíor-rud: an chéad chás aitheanta d’institiúid Chaitliceach sna Stáit Aontaithe ag tabhairt talún ar ais go deonach do threibh mar ghníomh cúitimh.

“Bhí muid ag iarraidh níos mó a dhéanamh ná a rá go raibh brón orainn.”

Dúirt an tSiúr Eileen McKenzie, uachtarán Shiúracha Proinsiasacha an Adhartha Shíoraí (FSPA), le tuairisceoirí gur chaith an t-ord dhá bhliain ag déanamh taighde ar stair na talún. D’fhoghlaim siad go raibh an réadmhaoin ar chríoch thraidisiúnta Bhanna Lac du Flambeau, ar goideadh talamh uathu trí chonarthaí briste.

“Bhí muid ag iarraidh níos mó a dhéanamh ná a rá go raibh brón orainn,” a dúirt sí. “Bhí muid ag iarraidh an scéal a athrú, fiú ar bhealach beag.”

Rinne na mná rialta an cinneadh tar éis machnamh pianmhar a dhéanamh. Chabhraigh FSPA scoil chónaithe Chaitliceach a reáchtáil a scar leanaí Dúchasacha óna dteaghlaigh agus óna gcultúr. Is oidhreacht náireach é sin ní hamháin don FSPA ach do Chaitlicigh agus Protastúnaigh ar fud Mheiriceá Thuaidh, mar táthar ag teacht ar uaigheanna gan leacht fós i ngach cearn den mhór-roinn.

“Mhothaigh sé ceart rud éigin a thabhairt ar ais,” a dúirt McKenzie. “Níor linne an talamh seo ar dtús ar aon nós.”

Filleadh abhaile mothúchánach le cuimhní ceanúla

Don Bhanna Lac du Flambeau, bhí mothúchán domhain ag baint leis an nóiméad. Thug an tUachtarán Treibhe John Johnson Sr. “céim i dtreo cothromaíocht a athchóiriú” ar an ngníomh.

Labhair sé faoi sheandaoine a chuimhníonn a bheith ag iascaireacht ar an loch céanna, agus faoi na seanchosáin a bhíodh ag dul trí na coillte. “Nuair a fhilleann tú ar thalamh a bhfuil d’ainm ar eolas aige, mothaíonn tú rud éigin istigh ag socrú,” a dúirt sé. “Níl ceist úinéireachta í sin. Tá nasc domhain idir ár dtreibh agus an áit seo.”

Tá sé beartaithe ag an treibh an réadmhaoin a choinneáil mar áit do leigheas agus athnuachan cultúir — áit ar féidir le daoine cruinniú, scéalta a insint, agus searmanas a reáchtáil ar thalamh atá arís faoina gcúram.

“Tá sé cosúil le ciorcal ag dúnadh,” a dúirt Johnson. “Cuimhníonn an talamh orainn, agus anois is féidir linn cuimhneamh air.”

An réabhlóid chiúin ar a dtugtar ‘Land Back’

Ar fud na Stát Aontaithe, tá gluaiseacht atá ag fás ar a dtugtar ‘Land Back’, ag tabhairt dúshlán do choincheap úinéireacht talún. Meastar gur iarracht ríthábhachtach í, agus tá treibheanna agus comhghuaillithe ag idirbheartú, ag tiomsú airgid, agus uaireanta ag dul chun dlí chun tailte sinseartha a éileamh.

Is é an rud is suntasaí faoin scéal seo ná an tslí ar tharla sé. Ní ordú rialtais nó socrú cúirte a bhí ann — ach grúpa de mhná rialta aosta a shocraigh eatarthu féin an rud ceart a dhéanamh.

“Athraíonn sé seo an teocht morálta,” a dúirt an staraí agus abhcóide cearta Dúchasacha Nick Estes, a scríobh go forleathan ar an ngluaiseacht Land Back. “Nuair a fheiceann tú daoine creidimh — daoine a bhaineann leas dá n-institiúidí lenár ndíshealbhú — ag tabhairt talún ar ais go toilteanach, osclaíonn sé croíthe agus féidearthachtaí.”

Níos tábhachtaí ná an talamh amháin

Níl sa talamh ach cré agus crainn. Ach do Náisiúin Dhúchasacha, tá cuimhne, teanga, dlí agus féiniúlacht ann. Tá a gcultúr agus an talamh fite fuaite le chéile. Nuair a fhaigheann siad fiú píosa beag ar ais mar sin, déanann sé difríocht mhór dóibh, mar chuireann sé tús le haisiompú an chaillteanais.

Chuir an socheolaí an Dr. Danielle SeeWalker, a dhéanann staidéar ar iarrachtaí athmhuintearais Dhúchasacha, go simplí é: “Tá gach acra a thugtar ar ais cosúil le buille croí ag atosú. Ní féidir é sin a thomhas i ndollair.”

Do mná rialta an FSPA, is céim thábhachtach í a dtalamh a thabhairt ar ais don treibh.”Mhúin Proinsias ó Assisi dúinn an rud atá briste a dheisiú,” a dúirt an tSiúr McKenzie. “Sa ré seo b’fhéidir gurb é seo an rud atá briste agus is gá dúinn a dheisiú.”

Comhartha, ní deireadh

Ní dócha gurb é seo deireadh an scéil. Tuairiscítear go bhfuil pobail Chaitliceacha eile ag déanamh machnamh domhain faoina ról féin maidir le scoileanna cónaithe agus an talamh ag baint leo.

Tá ceisteanna curtha ar na hÍosánaigh agus na Beinidictigh araon faoi réadmhaoin a bhí ceangailte le misin nó le scoileanna do leanaí Dúchasacha.

Measann saineolaithe dlí go bhféadfadh gníomhartha deonacha mar seo tionchar a imirt ar bheartas poiblí — ag taispeáint gur féidir aistrithe cúitimh mar seo a dhéanamh gan deich mbliana sna cúirteanna. “Is féidir breathnú ar leorghníomh aithreachais mar seo mar ghníomh caidrimh in ionad troid pholaitiúil,” a dúirt ollamh dlí amháin.

Ach áitíonn na mná rialta féin nach bhfuil siad ag lorg molta. “Níl muid inár laochra,” a dúirt McKenzie. “D’éist muid, sin an méid.”

Conclúid

Nuair a chríochnaigh an searmanas, rinne an grúpa ciorcal beag, ag cur babhla adhmaid lán d’uisce ón loch thart. Bheannaigh seanóir na treibhe an suíomh ina theanga dhúchais – Ojibwe – agus chan na mná rialta iomann Proinsiasach. D’iompair an ghaoth a nguthanna thar na crainn agus suas sa spéir, ag scaipeadh na teachtaireachta dóchasaí ar fud an domhain, gan srian gan chosc.

I dtír atá lán de ghealltanais fholmha agus ina bhfuil airgead mar Dhia bréige, is annamh gníomh mar seo. Ach trí shampla amháin a leagan síos, tá seans gur thosaigh an grúpa beag ar imeall an locha gluaiseacht nua a spreagadh, a bheidh i bhfad níos mó ná mar is eol dóibh.

Agus tú ag machnamh ar seo, smaoinigh ar an gcaoi ar féidir linn féin gníomhartha mar seo a dhéanamh, a thabharfaidh tacaíocht do ghrúpaí mionlaigh agus faoi mhíbhuntáiste inár dtír féin- grúpaí cosúil le hinimircigh dhlisteanacha agus an Lucht Siúil.

Agus is féidir linn i gcónaí tacú le hiarrachtaí a chuirfidh an Ghaeilge agus caomhnú ár gcultúir chun cinn. Féach cad atá á dhéanamh ag Uachtarán Catherine Connolly in Áras an Uachtaráin, mar shampla, maidir le húsáid na teanga.

Ar deireadh, i bhfocail cháiliúla Margaret Mead: Ná bíodh amhras ort riamh nach féidir le grúpa beag de shaoránaigh thuisceanacha, thiomanta an domhan a athrú; go deimhin, sin an t-aon rud a rinne é riamh.

 

 

Litir ó Mheiriceá – Cé hé Bernie Sanders?

Litir ó Mheiriceá – Cé hé Bernie Sanders?

le | 2025/11/04 | Cúrsaí Reatha, Nuacht Idirnáisiúnta, Polaitíocht, Tuairim

Cé hé Bernie Sanders?

Ceachtanna cothromais ó sheanadóir forásach Mheiriceá

Is seanadóir neamhspleách é Bernie Sanders ó stát Vermont, agus tá sé ar cheann de na figiúirí is mó tionchair i bpolaitíocht fhorásach Mheiriceá agus, go deimhin, ar fud an domhain. Go minic déantar cur síos air mar shóisialaí daonlathach. Rugadh é i mBrooklyn, Nua-Eabhrac, i 1941, i gclann Ghiúdach. Tháinig a athair — inimirceach ón bPolainn — ar thóir saoil níos fearr. Tá níos mó ná daichead bliain caite ag Sanders sa pholaitíocht — óna laethanta mar mhéara ar Burlington go dtí a sheirbhís fhada sa Seanad.

Bhí sé ina iomaitheoir tromchúiseach faoi dhó d’ainmniúchán uachtaránachta an Pháirtí Dhaonlathaigh (2016 agus 2020), agus d’athraigh sé comhrá polaitiúil Mheiriceá trí dhíriú ar éagothroime eacnamaíochta, ar chumhacht chorparáideach, agus ar chearta sóisialta. Creideann sé gur cearta bunúsacha daonna iad cúram sláinte, oideachas, tithíocht, agus pá maireachtála. Tá an teachtaireacht shoiléir seo mar threoir aige i gcónaí: ba chóir don pholaitíocht freastal ar na daoine ar fad, ní amháin ar lucht an rachmais.

Polaitíocht na hÉagothroime Eacnamaíochta

Le linn a shaoil pholaitiúil, tá Bernie Sanders tar éis prionsabal amháin a chosaint gan stad ná staonadh.

“Tá córas polaitíochta againn atá á rialú ag na milliúnaithe agus ag na billiúnaithe. Is é ár ndualgas geilleagar agus rialtas a chruthú a oibríonn do ghnáthdhaoine, ní do lucht an rachmais amháin.”

Dar leis, tá na treochtaí céanna le feiceáil ar fud an domhain — ón Rúis go dtí an tSín, ón Ungáir go dtí an India. Caithfidh gnáthshaoránaigh an smacht sin a bhriseadh agus an chumhacht pholaitiúil a thabhairt ar ais don phobal. Tá a theachtaireacht simplí ach láidir: is féidir le muintir na hÉireann, na hEorpa, agus Mheiriceá araon dul i ngleic leis an mbealach a roinntear cumhacht agus saibhreas.

Conas a cailleadh guth an lucht oibre

Dar le Sanders, go traidisiúnta ba é an Páirtí Daonlathach a chosain an lucht oibre i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Ach sna 1970í, d’iompaigh sé i dtreo na ndaoine saibhre agus na gcorparáidí móra. Dúnadh monarchana, laghdaíodh cumhacht na gceardchumann, agus fágadh an lucht oibre gan chosaint.

“Níor vótáil daoine (agus go háirithe an lucht oibre) do Donald Trump mar gur theastaigh uathu go n-éireodh na billiúnaithe níos saibhre,” a mhaíonn sé. “Vótáil siad dó mar dúirt sé go raibh an córas briste — agus go ndéanfadh sé rud éigin faoi.”

Is é réiteach Sanders ná an lucht oibre a chur arís i gcroílár an pholaitíochta: poist mhaith, pá cóir, tithíocht inacmhainne, agus rialachas a fhreastalaíonn ar an bpobal sin.

Cearta Uilíocha

Ag croílár a chuid tuairimí tá creideamh láidir ag Sanders go bhfuil cearta áirithe ag gach duine, beag beann ar stádas nó rachmas. Ina measc:
– Cúram sláinte mar cheart daonna trí chóras poiblí uilechuimsitheach;
– Oideachas tríú leibhéal saor in aisce do chách;
– Tithíocht inacmhainne do chách;
– Conradh Glas Nua a nascann gníomhaíocht aeráide le cruthú post.

Nuair a deirtear leis go bhfuil a spriocanna ró-uaillmhianach, agus go háirithe maidir le cúram sláinte, seo a fhreagra:
— “Má tá gach tír fhorásach eile ar domhan in ann cúram sláinte a thabhairt dá saoránaigh, cén fáth nach bhfuil muidne in ann é sin a dhéanamh freisin?”

Cáin agus Cumhacht

Dar le Sanders, ba cheart go n-íocfadh daoine saibhre agus corparáidí móra cánacha i bhfad níos airde ná mar atá siad ag íoc faoi láthair. “Is féidir leo maireachtáil go maith fós,” a deir sé go magúil, “fiú má íocann siad a gcuid cánach.”

Dar leis, is ceist pholaitiúil chomh maith le heacnamaíoch í — ceist a bhaineann le cumhacht agus tionchar. Má bhíonn daoine saibhre agus corparáidí ábalta tionchar a imirt ar thoghcháin, ní daonlathas atá i gceist níos mó, ach olagarcacht.

Athrú Aeráide

Feiceann Sanders an ghéarchéim aeráide mar chuid den chóras céanna éagórach. Bíonn lucht an rachmais sa tóir ar bhrabús, beag beann ar an damáiste don timpeallacht. Sin an fáth go bhfuil sé ar son Chonartha Ghlais Nua a nascann laghdú carbóin le poist shábháilte agus inbhuanaithe.

Tá an choincheap sin le feiceáil san Eoraip freisin, ach dar le Sanders is gá gníomhú ar bhonn níos práinní agus mar ghlao morálta seachas mar bheartas amháin. D’fhéadfadh Éire, atá ag iarraidh aistriú ó thionscail bhreosla iontaise, foghlaim ón gcur chuige sin: ní mór go mbeadh ceartas sóisialta i gcroílár an athraithe aeráide.

Pátrúnacht gan Náisiúnachas

Cé go bhfuil Sanders in aghaidh impiriúlachas Mheiriceá, labhraíonn sé le fíorghrá faoina thír féin. Is mac le hinimirceach Giúdach é a tháinig go dtí na Stáit Aontaithe gan phingin rua agus a thapaigh an deis saol nua a chruthú dá theaghlach féin.

Go minic, ina óráidí, déanann Sanders tagairt do Lincoln ag Gettysburg, agus é ag tabhairt ómóis do shaighdiúirí a thit in arm an Aontais sa Chogadh Cathartha:
— “…lena chinntiú nach bhfuair siad bás in aisce agus go mbeidh beatha nua agus saoirse úr ag an náisiún seo — agus rialtas den phobal, ag an bpobal, ar son an phobail, nach n-imeoidh ón talamh go brách.”

Dar le Sanders, sin fíorphátrúnacht: cothromaíocht agus seans ag gach duine a bheith páirteach ina rialtas féin.

Éire agus an Ceacht Leathan

Tá geilleagar oscailte na hÉireann tar éis borradh mór a bhaint amach, ach tá sé fós ag streachailt le géarchéim tithíochta, le cúram sláinte, agus le costas maireachtála. Is fiú dúinn machnamh a dhéanamh ar chúpla ceist thábhachtacha:
– Saibhreas agus leas: Cén tairbhe a fhaigheann an ghnáthshaoránach as an bhfás eacnamaíoch?
– Cáin agus ceartas: An féidir linn cothromaíocht a aimsiú idir infheistíocht eachtrach agus cóir chánach?
– Rannpháirtíocht phoiblí: An féidir níos mó guthanna ón lucht oibre a thabhairt isteach i gcinntí polaitiúla?

Tá traidisiún láidir comhluadair agus comhbhá ag Éirinn, ó ghluaiseachtaí ceardchumainn go pobail tuaithe. Dar le Sanders, is ar bhunús mar sin a thiocfaidh daonlathas slán sa todhchaí.

Conclúid

Ag deireadh an lae, seo an cheist chriticiúil: cé atá i gceannas — pobal na tíre ina iomláine nó lucht an rachmais amháin? Ó Washington go Moscó, ó Bhaile Átha Cliath go Budapest, is é an troid idir daonlathas agus olagarcacht an dúshlán is mó dár n-aois.

Dar le Sanders, chomh maith le rialtas daonlathach, ní mór córais eacnamaíochta a chruthú a thugann dínit, slándáil, agus cothromas do chách.
— “Ní smaoineamh radacach é a éileamh go mairfeadh gach duine le dínit,” a deir sé go socair. “Luíonn sé le réasún.”

 

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly – Teanga, Cultúr agus Cothromaíocht

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly – Teanga, Cultúr agus Cothromaíocht

le | 2025/10/29 | Cúrsaí Reatha, Cúrsaí Teanga, Nuacht Idirnáisiúnta, Nuacht Náisiúnta, Tuairim

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly

Nuair a toghadh Catherine Connolly mar Uachtarán na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2025, bhí sé soiléir go raibh athrú suntasach ag teacht ar mheon polaitiúil na tíre agus luachanna nua á léiriú dá réir.
Bhí Connolly ina céad bhean riamh a bhí ina Leas-Cheann Comhairle sa Dáil, agus anois ina céad Uachtarán neamhspleách ó Ghaillimh. Bean í a chuireann macántacht agus oscailteacht i gcroílár a beatha phoiblí, agus go háirithe maidir le ceisteanna a bhaineann leis an nGaeilge, le haontú na hÉireann, leis an gcomhshaol, leis an neodracht agus leis an gcomhionannas sóisialta.

Beathaisnéis agus Fréamhacha

Rugadh Catherine Connolly i Seantalamh i nGaillimh, áit ar tógadh í mar dhuine de cheathrar déag clainne. Bhain sí céim Mháistreachta sa tsíceolaíocht chliniciúil amach in Ollscoil Leeds i 1981, sular fhill sí ar an gCladach i nGaillimh, áit a gcónaíonn sí go fóill lena fear céile Brian agus a mbeirt mhac fásta.
Bhain sí céim sa Dlí amach in Ollscoil na Gaillimhe i 1989 agus cáilíodh ina hAbhcóide í i 1991. Thosaigh a saol poiblí i 1999 nuair a toghadh í ar Chomhairle Cathrach na Gaillimhe, agus cúpla bliain ina dhiaidh sin rinneadh Méara di i 2004 — tréimhse a chuir go mór lena feasacht ar cheisteanna cultúrtha agus teanga.
Toghadh í mar Theachta Dála neamhspleách i 2016 agus mar Leas-Cheann Comhairle i 2020, rud a dhearbhaigh í mar cheann de na guthanna is ionraice agus is cothroime sa pholaitíocht in Éirinn.

Filleadh ar an nGaeilge

Níor tógadh Connolly le Gaeilge líofa. Mar a dúirt sí féin:
“Ní raibh agam ach an Ghaeilge ón scoil. Bhí náire orm nuair a thuig mé nach raibh mé in ann labhairt go nádúrtha le muintir na Gaeltachta.”
Le linn a tréimhse mar Mhéara, tar éis ócáid i gConamara nuair nach raibh sí in ann fiú cúpla abairt a rá as Gaeilge, gheall sí di féin an scéal sin a athrú. D’fhreastail sí ar chúrsa dioplóma sa Ghaeilge agus, mar a dúirt sí ina dhiaidh sin:
“D’fhill mé ar ais agus d’fhoghlaim mé í. Agus sa Dáil, chuir mé béim ar an nGaeilge ón gcéad lá a toghadh mé, mar theanga bheo, bhríomhar.”
De réir a chéile, tháinig an Ghaeilge ina cuid nádúrtha dá saol laethúil. Thosaigh sí á húsáid ina hóráidí, ina hagallaimh agus i ndíospóireachtaí sa Dáil. Is minic a chuireann sí i gcuimhne don phobal:
“Ní maisiúchán cultúrtha í an Ghaeilge. Tá sí i gcroílár ár bhféiniúlachta mar phobal.”

An Ghaeilge mar Cheist Náisiúnta

Léirigh toghchán Connolly gur gné thábhachtach í an Ghaeilge sa díospóireacht pholaitiúil in Éirinn faoi láthair.
Dúirt Emer Higgins, Teachta Dála agus Aire Stáit de chuid Fhine Gael, i ndiaidh an toghcháin gur cheart don rialtas “machnamh a dhéanamh ar cé chomh lárnach is a bhí an Ghaeilge sa rás uachtaránachta.”
“Thug mé cuairt ar scoil i Ráth Cúil,” arsa Higgins. “Chuir dalta ceist orm: ‘An gceapann tú go gcaillfidh Heather mar nach bhfuil aon Ghaeilge aici?’ Ní raibh ach duine amháin sa rang líofa, ach dúirt gach uile dhalta go mbeadh sé tábhachtach dóibh dá mbeadh Gaeilge ag aon iarrthóir uachtaránachta.”
Den chéad uair le fada an lá, tháinig an Ghaeilge chun cinn mar phríomhthéama feachtais ar na meáin shóisialta agus ar shuímh ghréasáin cosúil le Tuairisc.ie, Extrag.ie agus eile. I bpobalbhreith de chuid The Irish Times, dúirt 3% de na freagróirí gurbh é “duine a labhraíonn Gaeilge” an tréith ba thábhachtaí d’iarrthóir. Cé nach uimhir mhór í sin, is comhartha é go bhfuil an Ghaeilge ag éirí níos tábhachtaí d’iarrthóirí polaitiúla.
Ag tús a feachtais dúirt Connolly féin:
“Tá sé riachtanach go mbeidh Gaeilge ag an Uachtarán — ní mar riail dlí, ach mar léiriú ar cé muidne mar náisiún.”

Ó Ghaillimh go dtí Áras an Uachtaráin

Tá fréamhacha domhain ag Connolly i nGaillimh, cathair ina mbuaileann ealaín, eolaíocht agus spiorad pobail le chéile. Sular tháinig sí i mbun polaitíochta náisiúnta, d’oibrigh sí mar abhcóide agus comhairleoir cathrach agus faoi dheireadh mar Mhéara, le cáil ar a hionracas agus ar a neamhspleáchas intinne.
Sa toghchán ginearálta 2020, bhuaigh sí suíochán mar Theachta Dála Neamhspleách do Ghaillimh Thiar, agus cúpla mí ina dhiaidh sin chuir sí iontas ar chách nuair a toghadh í ina Leas-Cheann Comhairle le 77 vóta i gcoinne 74 vóta faighte ag iarrthóir an Rialtais.
“Chuaigh mé sa tóir air,” a dúirt sí, “mar ní fhéadfainn a bheith ag éileamh comhionannas inscne agus ansin gan gníomhú air.”

Cultúr agus Féiniúlacht

Dar le Connolly, is mar a chéile iad an cultúr agus an teanga. Mar Uachtarán, meastar go gcuirfidh sí béim ar naisc idir ealaín, oideachas agus teanga, nó “na trí cholún den tsochaí dhaonna,” mar a thugann sí orthu.
Deir sí nach ceart an Ghaeilge a fhágáil mar ábhar scoile ná mar cheist aistriúcháin amháin, ach í a thabhairt ar ais i gcroílár saol an phobail chomh maith.
“Is teanga bheo agus lárnach í. Ní teanga mharbh í,” a dúirt sí tráth.

An Comhshaol agus an Chothromaíocht Nádúrtha

Is abhcóide paiseanta í Connolly ar son an chomhshaoil. Dar léi, ní ceist theicniúil amháin í ach ceist mhorálta freisin.
“Má chosnaímid an talamh agus an fharraige, táimid ag cosaint ár n-oidhreacht.”

Neodracht agus Cearta Daonna

Le linn a gairme ar fad, sheas Connolly ar son neodracht na tíre.
“Ní easpa gnímh í an neodracht,” a dúirt sí, “ach gealltanas gníomhach don tsíocháin.”

Athmhuintearas agus Aontú na Tíre

“Caithfimid spásanna a chruthú inar féidir le daoine a bheith compordach lena bhféiniúlacht,” a deir sí. “Sin tús an athmhuintearais.”

Conclúid

Is mór an onóir dúinn Catherine Connolly a bheith inár nUachtarán. Is Éireannach go smior í, amach is amach, agus déanfaidh sí ionadaíocht iontach dúinn ar an stáitse náisiúnta agus idirnáisiúnta. Ar an stáitse náisiúnta, cuirfidh sí ár dteanga agus ár gcultúr chun cinn. Ar an stáitse idirnáisiúnta, seasfaidh sí in aghaidh cogaidh, ar son cearta daonna, agus ar son ár neodrachta.
Mar fhocal scoir: seasann Catherine Connolly mar eiseamláir d’aon duine maidir le foghlaim na Gaeilge. Mar a dúirt sí féin ar an ábhar:
“Tháinig an Ghaeilge chugam arís, le foighne, le grá agus le húsáid laethúil. Is féidir le gach duine an rud céanna a dhéanamh.”

Ceacht an Rúitín Casta

Ceacht an Rúitín Casta

le | 2025/10/01 | Pearsanta, Tuairim

Ceacht an Rúitín Casta

Is minic a shílimid gur fearr ár mbealach féin ná an tslí cheart. Tá scríofa agam níos mó ná uair amháin faoi shábháilteacht siúlóide, faoi sheicliostaí agus trealamh, agus faoin meas mór is gá a bheith agat ar shléibhte i gcónaí. Ach ar thráthnóna áirithe le déanaí, agus uair nó dhó saor agam, bhris mé mo rialacha féin. Thosaigh mé amach ar shiúlóid ar chosán a raibh ar eolas go maith agam gan bróga siúlóide, gan maidí siúlóide ná ciste garchabhrach. Ní raibh agam ach bróga reatha caite agus an iomarca féinmhuiníne.

Níor éirigh go maith leis, agus ba ghearr gur fhoghlaim mé an ceacht.

Ag Titim go Mall

In áiteanna áirithe, tá an cosán géar agus clúdaithe le gairbhéal mín. Cosán ilúsáide atá ann agus is minic a scaipeann rothair shléibhe an gairbhéal trasna, rud a fhágann na coinníollacha níos measa fós do shiúlóirí. Agus mé ag dul síos cuid ghéar den chosán, shleamhnaigh mo chos dheas ar chlé gan choinne, thit mo chorp ar dheis, agus chas mo rúitín isteach agus shín sé go dona faoin ualach.

Bhí an titim cosúil le gluaiseacht i moill, amhail is gur crann á bhí á leagan.

Ar feadh soicind, bhí mé cinnte go raibh cnámha briste agam. Choimeád mé smacht orm féin, agus d’fhan mé ar an talamh ar feadh tamaillín, ag análú go mall agus go domhain, ag scanadh le haghaidh fola nó aon rud as riocht. Sheas mé ansin, agus bhí mo rúitín an-phianmhar, ach bhí mé in ann siúl go bacach agus go mall. Thosaigh mé ar an siúl fada ar ais go dtí mo charr.

Garchabhair Shealadach

Sa bhaile arís, chuir mé bindealán ar an rúitín, ghlac mé ibuprofen, agus chuir mé mo chos suas ar philiúr. Faoi mhaidin, bhí an scéal in olcas. Bhí mo chos dheas ata go dona. Bhí ballbhrúnna corcra le feiceáil ar an taobh istigh de mo chos. Tháinig boilgeoga pianmhara le feiceáil ar an rúitín. Ghlan mé iad agus chuir mé cóiriú leighis orthu.

Ceapaim nár bhris mé aon rud sa chos. Ach shocraigh mé coinne le mo dhochtúir, ionas go mbeidh sé in ann scrúdú a dhéanamh ar mo chos, agus a chomhairle a thabhairt dom faoi.

Nuair a bhí mé i mo shuí le mo chos ar leac oighir agus mé ag smaoineamh faoi cad a tharla, thuig mé gan mhoill: d’fhéadfaí é seo a sheachaint. Sa deireadh, is ormsa atá an locht.

Na Trí Riachtanas a D’fhág Mé Ar Lár

Gortaíodh mé mar ní raibh trí riachtanas agam:

  • Bróga siúlóide — gan iad, ní raibh seans ar bith agam. Tá sé ríthábhachtach bróga siúlóide a chaitheamh agus tú ar an gcosán.
  • Maidí siúlóide — gan iad, ní raibh cothromaíocht mhaith agam i gcónaí. Tugann dhá phointe teagmhála breise an difríocht idir seasamh daingean agus rúitín casta.
  • Ciste garchabhrach — gan é, ní raibh faoiseamh ar bith agam i gcás timpiste. Tá sé úsáideach, ní hamháin le haghaidh gortuithe tromchúiseacha, ach le haghaidh gathanna beacha nó dó gréine freisin.

Cén fáth ar fhág mé na riachtanais ar lár? Tharla sé mar gheall ar thobainne.

Éiríonn daoine réchúiseach le taithí. Bhí eolas agam ar an gcosán, bhí sé siúlta agam go minic, agus chuir sé sin ar mo shuaimhneas mé. Ach d’íoc mé as an tuairim sin gan mhoill.

An Ceacht Níos Leithne

Deir staidéar a foilsíodh san American Journal of Emergency Medicine go mbaineann beagnach 40% de ghortuithe siúlóide le rúitíní. Tuairiscíonn an National Park Service freisin gur fachtóir iad na bróga i níos mó ná 60% de na cásanna seo.

Tá an chomhairle seo cloiste ag gach siúlóir a bhfuil taithí acu cheana féin, mise san áireamh. Ach is gá é a chur i bhfeidhm gach uile uair, gan eisceacht.

Mar a fuair mé amach, is é an t-am a dhéanann tú dearmad ar an gcomhairle an t-am a mbeidh tú i dtrioblóid.

Ag Bogadh Ar Aghaidh

Leigheasfaidh an rúitín. Caillfidh mé cúpla seachtain ar na cosáin. Ach tá ceacht foghlamtha agam. As seo amach:

  1. Beidh bróga agus maidí siúlóide, agus ciste garchabhrach á n-úsáid agam gach uair ar an gcosán.
  2. Beidh an sliabh ann fós amárach; níl aon duais ann as dul amach gan ullmhúchán inniu.

Tá súil agam gur fhoghlaim mé an ceacht go maith. Seachas sin, d’fhéadfadh an chéad uair eile a bheith ní hamháin níos measa, ach cinniúnach.

Litir ó Mheiriceá – Tugadh drochíde ar chónaitheoir fadtéarmach sna Stáit Aontaithe!

gaGaeilge
gaGaeilge en_USEnglish