Dírbheathaisnéis 13 – an Chéad Fhear ar an nGealach!

Nuair a bhí mé ag dul siar trí mo sheandialanna le déanaí, tháinig mé ar iontráil a scríobh mé ar mo thríú breithlá déag. Agus mé ag léamh na bhfocal ón iontráil sin, tháinig tuile cuimhní chugam, mar aon le tuiscint úr ar an saol mar a bhí sé ag an am sin.

Saol iomlán difriúil ar fad a bhí ann. I gcodarsnacht lom leis an éadóchas a bhíonn i réim go minic sa lá atá inniu ann, bhí spiorad dóchais ann sna seascaidí. Bhí fadhbanna móra ag an domhan, díreach mar atá anois, ach mhothaíomar go bhféadfaí iad a réiteach. Bhí idirphlé ann ag an am nach bhfeictear chomh minic inniu, go háirithe sna Stáit Aontaithe.

Sa Tuaisceart, bhí tús curtha leis na Trioblóidí. Ach fiú ag an gcéim luath sin bhí daoine ag lorg athraithe síochánta, spreagtha ag sampla Martin Luther King Jr., a bhí féin tar éis inspioráid a ghlacadh ó Mahatma Gandhi san India. Cosúil leis na ceannairí móra síochánta eile, níor tháinig athruithe go tapa ná go héasca. Ach le himeacht ama tháinig siad. I gcás King Jr., tar éis dó a bheith ag gníomhú chun comhionannas ciníoch a bhaint amach ar feadh deich mbliana, ritheadh an tAcht um Chearta Sibhialta i 1964, agus ina dhiaidh sin an tAcht um Chearta Vótála i 1965. I gcás an Tuaiscirt, tháinig síocháin faoi dheireadh tar éis tríocha bliain, le Comhaontú Aoine an Chéasta i 1998.

Gan dabht, bhí tionchar na Stát Aontaithe le brath go láidir in Éirinn sna seascaidí. Thug an raidió agus an teilifís scéalta faoi mháirseálacha síochána ar son comhionannais, faoi agóidí i gcoinne chogadh Vítneam, agus faoin uafás a tháinig i ndiaidh dhúnmharú an chéad uachtaráin Ghael-Mheiriceánaigh, John F. Kennedy. Bhraitheamar an tionchar sin go háirithe i mbua eolaíoch na linne leis an gcéad chéim ar an ngealach ag na Meiriceánaigh.

Ba í an tuirlingt ar an ngealach a d’fhág an lorg ba bhuaine orm. Mhúscail an íomhá thaibhsiúil de Neil Armstrong ag cur a chos sa phúdar gealaí spéis dhomhain san eolaíocht agus sa teicneolaíocht ionam ó shin i leith. Ba spreagadh é chun foghlama, chun brionglóide, agus chun samhlaithe – b’fhéidir go mbeinn féin i m’eolaí nó i m’innealtóir lá éigin. Dar ndóigh, le himeacht ama, tháinig an aisling sin i gcrích — ach sin scéal eile do lá eile.

Anois, áfach, ba mhaith liom dán a roinnt libh, a dhéanann iarracht croílár an ama sin a léiriú: an tuiscint ar iontas agus ar fhéidearthacht, agus tionchar na n-imeachtaí móra ar bhuachaill trí déag d’aois in Éirinn ag an am.

Déagóir

“Trí déag d’aois inniu,
Déagóir!
Is mór an trua é go bhfuil na seascaidí thart,
ach tá áthas orm gur duine fásta mé anois.”

Léigh mé na focail sin inniu,
taisceadán ama i mo sheandialann,
26 Eanáir 1970.
Táim ann ar an toirt.

Seanraidió — fáidh ár gcistine —
ag insint scéalta an domhain,
aghaidh chróim air,
a rothanna móra á gcasadh tríd an staitic
go dtí go bhfuarthas RTÉ.

Ár dteach—
páipéar balla a raibh dath buí tagtha orthu,
urláir línealóim.
An bord Formica —
ag téamh a chosa ar an radaitheoir.
An leithreas agus an folcadán
i seomraí ar leith.

Amuigh, ballaí clocha beaga brataithe,
garáiste beag le doras crónánach
a bhíodh mar sheomra súgartha mo dhearthár.
Ár gcarranna — Anglia, ansin Cortina —
a bhíodh i gcónaí lasmuigh.

Na bianna ab ansa linn:
méaróga éisc agus pónairí,
ispíní agus slisíní bagúin,
glóthach milseog agus custard,
leite nó calóga arbhair,
arán tósta, tae, uibheacha bruite.

Bhí an teilifís in ardréim,
rí an choirnéil sa tseomra bia,
agus tairseach an tsaoil mhóir,
trína nochtadh dúinn
ár mbuanna agus ár dteipeanna,
ár ndóchas agus ár mbrionglóidí,
ár stair, ár saol inniu, ár dtodhchaí.

Trína fhuinneog staitice chonaiceamar:
uachtarán dúnmharaithe,
máirseálaithe i nDoire,
fear ar an ngealach.

Chaoin mo mháthair ar feadh cúpla lá
nuair a fuair Kennedy bás,
an chéad Gael-Mheiriceánach Caitliceach
sa Teach Bán.

Sa Tuaisceart,
shiúil Caitlicigh ar son chearta comhionanna,
macallaí Martin Luther King.

Idir bhrón agus dóchas,
tháinig an noiméad ba mhó iontais —
an oíche sin nach ndéanfaidh mé dearmad uirthi choíche:
an tsiúlóid ghealaí.
Buatais Armstrong sa phúdar.
An tost sa seomra s’againne —
a fhoirm thaibhsiúil
ag caochadh sa staitic,
agus na focail síoraí á fhógairt aige:
“Céim bheag amháin…”

Ag breathnú air sin,
chreid mé go raibh sé de chumas againn aon rud a dhéanamh.

Litir ó Mheiriceá – Tugadh drochíde ar chónaitheoir fadtéarmach sna Stáit Aontaithe!