Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly – Teanga, Cultúr agus Cothromaíocht

Nuair a toghadh Catherine Connolly mar Uachtarán na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2025, bhí sé soiléir go raibh athrú suntasach ag teacht ar mheon polaitiúil na tíre agus luachanna nua á léiriú dá réir.
Bhí Connolly ina céad bhean riamh a bhí ina Leas-Cheann Comhairle sa Dáil, agus anois ina céad Uachtarán neamhspleách ó Ghaillimh. Bean í a chuireann macántacht agus oscailteacht i gcroílár a beatha phoiblí, agus go háirithe maidir le ceisteanna a bhaineann leis an nGaeilge, le haontú na hÉireann, leis an gcomhshaol, leis an neodracht agus leis an gcomhionannas sóisialta.

Beathaisnéis agus Fréamhacha

Rugadh Catherine Connolly i Seantalamh i nGaillimh, áit ar tógadh í mar dhuine de cheathrar déag clainne. Bhain sí céim Mháistreachta sa tsíceolaíocht chliniciúil amach in Ollscoil Leeds i 1981, sular fhill sí ar an gCladach i nGaillimh, áit a gcónaíonn sí go fóill lena fear céile Brian agus a mbeirt mhac fásta.
Bhain sí céim sa Dlí amach in Ollscoil na Gaillimhe i 1989 agus cáilíodh ina hAbhcóide í i 1991. Thosaigh a saol poiblí i 1999 nuair a toghadh í ar Chomhairle Cathrach na Gaillimhe, agus cúpla bliain ina dhiaidh sin rinneadh Méara di i 2004 — tréimhse a chuir go mór lena feasacht ar cheisteanna cultúrtha agus teanga.
Toghadh í mar Theachta Dála neamhspleách i 2016 agus mar Leas-Cheann Comhairle i 2020, rud a dhearbhaigh í mar cheann de na guthanna is ionraice agus is cothroime sa pholaitíocht in Éirinn.

Filleadh ar an nGaeilge

Níor tógadh Connolly le Gaeilge líofa. Mar a dúirt sí féin:
“Ní raibh agam ach an Ghaeilge ón scoil. Bhí náire orm nuair a thuig mé nach raibh mé in ann labhairt go nádúrtha le muintir na Gaeltachta.”
Le linn a tréimhse mar Mhéara, tar éis ócáid i gConamara nuair nach raibh sí in ann fiú cúpla abairt a rá as Gaeilge, gheall sí di féin an scéal sin a athrú. D’fhreastail sí ar chúrsa dioplóma sa Ghaeilge agus, mar a dúirt sí ina dhiaidh sin:
“D’fhill mé ar ais agus d’fhoghlaim mé í. Agus sa Dáil, chuir mé béim ar an nGaeilge ón gcéad lá a toghadh mé, mar theanga bheo, bhríomhar.”
De réir a chéile, tháinig an Ghaeilge ina cuid nádúrtha dá saol laethúil. Thosaigh sí á húsáid ina hóráidí, ina hagallaimh agus i ndíospóireachtaí sa Dáil. Is minic a chuireann sí i gcuimhne don phobal:
“Ní maisiúchán cultúrtha í an Ghaeilge. Tá sí i gcroílár ár bhféiniúlachta mar phobal.”

An Ghaeilge mar Cheist Náisiúnta

Léirigh toghchán Connolly gur gné thábhachtach í an Ghaeilge sa díospóireacht pholaitiúil in Éirinn faoi láthair.
Dúirt Emer Higgins, Teachta Dála agus Aire Stáit de chuid Fhine Gael, i ndiaidh an toghcháin gur cheart don rialtas “machnamh a dhéanamh ar cé chomh lárnach is a bhí an Ghaeilge sa rás uachtaránachta.”
“Thug mé cuairt ar scoil i Ráth Cúil,” arsa Higgins. “Chuir dalta ceist orm: ‘An gceapann tú go gcaillfidh Heather mar nach bhfuil aon Ghaeilge aici?’ Ní raibh ach duine amháin sa rang líofa, ach dúirt gach uile dhalta go mbeadh sé tábhachtach dóibh dá mbeadh Gaeilge ag aon iarrthóir uachtaránachta.”
Den chéad uair le fada an lá, tháinig an Ghaeilge chun cinn mar phríomhthéama feachtais ar na meáin shóisialta agus ar shuímh ghréasáin cosúil le Tuairisc.ie, Extrag.ie agus eile. I bpobalbhreith de chuid The Irish Times, dúirt 3% de na freagróirí gurbh é “duine a labhraíonn Gaeilge” an tréith ba thábhachtaí d’iarrthóir. Cé nach uimhir mhór í sin, is comhartha é go bhfuil an Ghaeilge ag éirí níos tábhachtaí d’iarrthóirí polaitiúla.
Ag tús a feachtais dúirt Connolly féin:
“Tá sé riachtanach go mbeidh Gaeilge ag an Uachtarán — ní mar riail dlí, ach mar léiriú ar cé muidne mar náisiún.”

Ó Ghaillimh go dtí Áras an Uachtaráin

Tá fréamhacha domhain ag Connolly i nGaillimh, cathair ina mbuaileann ealaín, eolaíocht agus spiorad pobail le chéile. Sular tháinig sí i mbun polaitíochta náisiúnta, d’oibrigh sí mar abhcóide agus comhairleoir cathrach agus faoi dheireadh mar Mhéara, le cáil ar a hionracas agus ar a neamhspleáchas intinne.
Sa toghchán ginearálta 2020, bhuaigh sí suíochán mar Theachta Dála Neamhspleách do Ghaillimh Thiar, agus cúpla mí ina dhiaidh sin chuir sí iontas ar chách nuair a toghadh í ina Leas-Cheann Comhairle le 77 vóta i gcoinne 74 vóta faighte ag iarrthóir an Rialtais.
“Chuaigh mé sa tóir air,” a dúirt sí, “mar ní fhéadfainn a bheith ag éileamh comhionannas inscne agus ansin gan gníomhú air.”

Cultúr agus Féiniúlacht

Dar le Connolly, is mar a chéile iad an cultúr agus an teanga. Mar Uachtarán, meastar go gcuirfidh sí béim ar naisc idir ealaín, oideachas agus teanga, nó “na trí cholún den tsochaí dhaonna,” mar a thugann sí orthu.
Deir sí nach ceart an Ghaeilge a fhágáil mar ábhar scoile ná mar cheist aistriúcháin amháin, ach í a thabhairt ar ais i gcroílár saol an phobail chomh maith.
“Is teanga bheo agus lárnach í. Ní teanga mharbh í,” a dúirt sí tráth.

An Comhshaol agus an Chothromaíocht Nádúrtha

Is abhcóide paiseanta í Connolly ar son an chomhshaoil. Dar léi, ní ceist theicniúil amháin í ach ceist mhorálta freisin.
“Má chosnaímid an talamh agus an fharraige, táimid ag cosaint ár n-oidhreacht.”

Neodracht agus Cearta Daonna

Le linn a gairme ar fad, sheas Connolly ar son neodracht na tíre.
“Ní easpa gnímh í an neodracht,” a dúirt sí, “ach gealltanas gníomhach don tsíocháin.”

Athmhuintearas agus Aontú na Tíre

“Caithfimid spásanna a chruthú inar féidir le daoine a bheith compordach lena bhféiniúlacht,” a deir sí. “Sin tús an athmhuintearais.”

Conclúid

Is mór an onóir dúinn Catherine Connolly a bheith inár nUachtarán. Is Éireannach go smior í, amach is amach, agus déanfaidh sí ionadaíocht iontach dúinn ar an stáitse náisiúnta agus idirnáisiúnta. Ar an stáitse náisiúnta, cuirfidh sí ár dteanga agus ár gcultúr chun cinn. Ar an stáitse idirnáisiúnta, seasfaidh sí in aghaidh cogaidh, ar son cearta daonna, agus ar son ár neodrachta.
Mar fhocal scoir: seasann Catherine Connolly mar eiseamláir d’aon duine maidir le foghlaim na Gaeilge. Mar a dúirt sí féin ar an ábhar:
“Tháinig an Ghaeilge chugam arís, le foighne, le grá agus le húsáid laethúil. Is féidir le gach duine an rud céanna a dhéanamh.”