An Ghaeilge – 2025

An Ghaeilge – 2025

le | 2025/12/31 | Cúrsaí Reatha, Cúrsaí Teanga, Tuairim

An Ghaeilge - 2025

Ar maidin fhuar i mí na Samhna i gCaisleán Bhaile Átha Cliath, trasnaíodh líne go ciúin. Agus Catherine Connolly ag tabhairt a hóráide insealbhaithe, ba í an Ghaeilge a bhí i gceannas ar an lá.

Le fada an lá, bhí Connolly ina heiseamláir ina húsáid leanúnach den Ghaeilge ina saol poiblí. Mar Uachtarán, chuir sí in iúl go soiléir go mbeidh an Ghaeilge mar théama lárnach ina post nua freisin. Ón gcéad lá amach, beidh an Ghaeilge mar theanga oibre Oifig an Uachtaráin. Feidhmeoidh a foireann trí Ghaeilge.

Is cinneadh tábhachtach é sin. Mar cheann stáit, beidh tionchar mór aici ar Acht na dTeangacha Oifigiúla (Leasú) 2021, go háirithe ar an bhforáil go mbeidh Gaeilge ag 20 faoin gcéad d’earcaigh nua na seirbhíse poiblí faoin mbliain 2030. Le ceannaireacht ón mbarr, beidh brú ar an tseirbhís phoiblí aithris a dhéanamh uirthi.

Ach bhí an talamh ag bogadh cheana féin.

Tob-Ghaeltachtaí

Le deich mbliana anuas ar a laghad, bhí an Ghaeilge ag filleadh de réir a chéile ar an ngnáthshaol. Faoi 2025, shroich an ghluaiseacht sin pointe casaidh.

Ba chomhartha luath iad na tob-Ghaeltachtaí. Bunaíodh an chéad cheann i mBaile Átha Cliath i 2017, agus leath siad go tapa ina dhiaidh sin. Faoi 2025, bhí siad anois mar ghnáthchuid den saol sóisialta seachas mar thurgnamh teanga. Rud simplí agus riachtanach a bhí iontu: áit le Gaeilge a labhairt gan ranganna ná ceartúcháin. Sa lá atá inniu ann, tá siad scaipthe ar fud na hÉireann agus thar lear, sna Stáit Aontaithe san áireamh. Líonann tob-Ghaeltachtaí bearna idir Gaeilge a bheith agat, agus a bheith in ann í a chleachtadh.

Ansin tháinig casadh cultúrtha níos géire.

Kneecap

Is triúr hip-hap/rap polaitiúil as Béal Feirste é Kneecap, a mheascann hip-hap crua le fuinneamh punc. Rapálann siad i mBéarla agus i nGaeilge araon, agus pléann siad saol an lucht oibre, féiniúlacht Éireannach, agus agóid pholaitiúil. Tá eilimintí de dhruil, de cheol tí, agus fiú de cheol tíre ina bhfuaim, agus liricí aoracha acu a bhíonn conspóideach go minic, mar aon le dearcadh amh a mheallann lucht leanúna ón domhan rac-cheoil agus punc.

Mheall a scannán beathaisnéise sluaite móra níos luaithe i mbliana. Ag ceolchoirmeacha, bíonn déagóirí i ngeansaithe peile agus i seanéadaí spóirt ag béicíl liricí Gaeilge leis an bhfonn céanna a bhíodh acu ar cheol Béarla.

Ní feiniméan imeallach é seo a thuilleadh. Is gluaiseacht í a shroich an príomhshruth i 2025, le tacaíocht ón tionscal ceoil agus ó na meáin idirnáisiúnta. Den chéad uair, feictear an Ghaeilge mar chuid lárnach dár gcultúr comhaimseartha, agus mar chúis bhróid — go háirithe i measc daoine óga. Níl náire ar dhaoine an teanga a úsáid, fiú nach bhfuil ach cúpla focal acu.

TikTok

Ar líne, tá an t-athrú níos soiléire fós. Ar TikTok, labhraítear Gaeilge go tapa, go neamhfhoirfe, leath-aistrithe, measctha le canúintí, seafóid agus méimeanna. Ní gá gramadach fhoirfe a bheith agat. Tá sé níos tábhachtaí páirt a ghlacadh.

“Ní bhaineann sé le bheith cruinn a thuilleadh,” a deir Ciara, mac léinn naoi mbliana déag d’aois in UCD a bhfuil cuntas Gaeilge an-tóir aici. “Dá bhfanfá go dtí go mbeifeá sásta le caighdeán do Ghaeilge, ní labhrófá choíche. Anois, níl ort ach tosú.”

Béal Feirste

Má tá áit ar bith a léiríonn scála an athraithe, is é Béal Feirste é. I mí Dheireadh Fómhair, ghlac Comhairle Cathrach Bhéal Feirste le Polasaí iomlán Gaeilge, le £1.9 milliún maoinithe taobh thiar de. Comharthaíocht dhátheangach. Seirbhísí. Infheictheacht. Deich mbliana ó shin, ní tharlódh a leithéid.

I 2025, áfach, bhí an comhthéacs polaitiúil agus cultúrtha athraithe go mór, agus an Ghaeilge anois á feiceáil mar acmhainn phoiblí seachas mar chnámh spairne. Is é an difríocht anois ná go bhfuil spriocanna soiléire, acmhainní agus infheictheacht phoiblí ag baint leis an nGaeilge. D’aistrigh an Ghaeilge ó ghealltanas go cleachtas. Is léiriú praiticiúil é seo ar an méid is féidir a bhaint amach nuair a thagann polasaí agus pobal le chéile.

I gCeathrú na Gaeltachta, bhí an tionchar láithreach. Gaeilge ar fheithiclí. Ar chomharthaí. Ar bhallaí. Teachtaireacht shoiléir á léiriú: is linn an teanga.

Tá an t-athrú ag dul i bhfeidhm ar an ardoideachas freisin. Ón mbliain acadúil 2026–27 amach, cuirfidh Ollscoil na Banríona i mBéal Feirste cúrsaí nua ar fáil sa Dlí agus i Léiriú Craolta trí Ghaeilge. Léiriú soiléir ar intinn atá ann. Is teanga bheo í an Ghaeilge, ní amháin sa Deisceart ach sa Tuaisceart freisin.

Ag féachaint chun cinn: 2026

Tá sé mar aidhm ag an bPlean Gníomhaíochta don Ghaeilge i scoileanna Béarla dul i ngleic le toradh atá ró-choitianta: blianta fada staidéir agus gan mórán muiníne. Níos lú béime ar fhoghlaim de ghlanmheabhair. Níos mó comhrá. Níos mó úsáide.

Thar lear, tá an t-éileamh ag méadú. Tá ranganna Gaeilge ag líonadh go tapa. I San Francisco, tá liostaí feithimh ann cheana féin do ranganna thús 2026.

Tá obair fós le déanamh. Is iad beartas, maoiniú agus bonneagar a chinnfidh cé chomh buan is a bheidh an nóiméad seo. Ach ba bhliain chinnte í 2025 — ní mar gheall ar fhís nua, ach mar gheall ar úsáid nua. D’fhág an Ghaeilge na himill agus d’fhill sí ar an ngnáthshaol. Sin a bhrúfaidh an Ghaeilge chun cinn i 2026.

 

Éamonn Mac Coistealbha – Gaeilgeoir go Smior!

Éamonn Mac Coistealbha – Gaeilgeoir go Smior!

le | 2025/11/25 | Cúrsaí Teanga, Dírbheathaisnéis, Tuairim, Tuairisc Bháis

Éamonn Mac Coistealbha – Gaeilgeoir go Smior!

Múinteoir, Meantóir, Gaeilgeoir

Bhí Éamonn Mac Coistealbha againn mar mhúinteoir Gaeilge sa dara agus sa tríú bhliain i gColáiste Chiaráin, suas go dtí an Teastas Sóisearach. Bhí an t-ádh dearg orm, caithfidh mé a rá, mar bhí múinteoirí Gaeilge den chéad scoth agam sa Choláiste. Níorbh aon eisceacht é Éamonn, ach an oiread. Gaeilgeoir go smior a bhí ann, a raibh ní amháin BA sa Léann Ceilteach, ach MA freisin bainte amach aige i gColáiste Mhaigh Nuad. D’fhreastail Éamonn ar Choláiste Chiaráin mar mhac léinn, agus d’fhill sé mar mhúinteoir Gaeilge sa bhliain 1939. Ceapaim go raibh sé mar mheantóir d’fhormhór na múinteoirí Gaeilge eile sa scoil, m’athair san áireamh, a raibh meas mór acu air.

Bunús Láidir sa Ghaeilge

Is rud an-tábhachtach agus tú ag foghlaim aon ábhar, bunús maith a bheith agat. Gan é sin, bíonn sé deacair dul ar aghaidh ag foghlaim rudaí níos deacra. Ceapaim gurb é an bhun-Ghaeilge an t-ábhar is deacra a mhúineadh agus a fhoghlaim. Is gá athrá agus cleachtadh a dhéanamh arís agus arís eile go dtí nach mbíonn ort smaoineamh faoi. Bíonn tú in ann rudaí níos suimiúla a fhoghlaim tar éis sin – leabhair iontacha a léamh, comhrá a bheith agat ar go leor ábhar, agus mar sin de.

Cloch ar Chloch, Diaidh ar nDiaidh

Dúirt mic léinn a bhí ag freastal ar scoileanna eile cé chomh deacair agus a bhí sé dóibh an Ghaeilge a fhoghlaim. Ach ní mar sin a bhí sé dúinn i gColáiste Chiaráin ar chor ar bith. Níor thuig mé go hiomlán cén fáth ag an am sin, ach níos déanaí thuig mé go raibh múinteoir den ardchaighdeán againn. Bhí Éamonn in ann ár n-eolas a fheabhsú, cloch ar chloch, diaidh ar ndiaidh, ag tabhairt freagraí simplí dár gceisteanna, agus ag díriú ar na prionsabail thábhachtacha nuair a bhíomar réidh. Bhí Éamonn ar an turas foghlamtha linn, ag obair as lámha a chéile.

Fear foighneach, réchúiseach a bhí in Éamonn, agus fear a d’éist linn i gcónaí. Caithfidh tú a chur san áireamh go raibh curaclam fada le múineadh ag Éamonn dúinn don Teastas Sóisearach, agus brú air féin é a chríochnú in am. Bhí múinteoirí ag múineadh a n-ábhar ar luas lasrach. Ach b’fhéidir gurbh iad sin amháin a thuig a raibh á mhúineadh acu – ní rabhamar in ann coinneáil suas leo sa rang ar chor ar bith.

Seasmhacht go Deireadh an Bhóthair

Ní cuimhin liom cathain a chuala mé ar dtús go raibh Éamonn an-tinn. Ach is cuimhin liom go mbíodh sé ag casadh go dona ó am go ham sa rang. In ainneoin a shláinte laga, lean Éamonn ag múineadh suas go dtí 1974, nuair a d’imigh sé ar shlí na fírinne.

Bhí Éamonn ina dea-shampla dúinn. Níor úsáid sé an tslat orainn, níor chaith sé anuas orainn riamh, agus d’éist sé linn i gcónaí. Chaith sé go maith linn, agus bhí meas mór againn ar Éamonn dá bhrí sin.

Ní dhéanfaidh mé dearmad ar Éamonn Mac Coistealbha riamh. Úsáidim an Ghaeilge i mo shaol féin gach lá, agus táim buíoch as an bhfear mór sin, Éamonn Mac Coistealbha, as an méid a d’fhoghlaim mé uaidh na blianta fada ó shin.

Giota óna Thuairisc Bháis

Níl slí níos fearr a chríochnú ná le giota as tuairisc bháis a scríobh múinteoir eile sa scoil:

Fear é a chaith a dhúthracht lena chuid oibre i gcónaí agus nár dhein neamart ariamh in aon ghnó dá dtug sé idir lámha. Tá an mhúinteoireacht go minic ina cúram gan cúiteamh, ach ní mar sin a bhí i gcás Éamonn — is mór i gcónaí buíochas a iar-daltaí a thuigeann go bhfoghlaimítís uaidh ní hamháin an Ghaeilge ach léargas agus eagna faoina mbeatha féin. Bhí suim ar leith aige i ngach gné de shaol an Choláiste — i ngach gníomhaíocht, i gcúrsaí spóirt, i bhfás na buachaillí tríd is tríd. Bhí sé dílis dá mhuintir agus dá pharóiste, agus ba bhall tiomanta de Chumann Naomh Uinseann de Pól i gCill Chainnigh é.

Duine fíor fhial carthanach ab ea é — fear ón tír agus den tír — nár theastaigh uaidh mar shos ó chúraimí an tsaoil ach lá geimhridh amuigh faoin aer lena ghunna agus lena mhadra, nó lá buí Lúnasa cois chladaigh thiar lena chlann. Is cruadh an buille a bhás dá mhnaoi agus dá chlann, agus is mór an caillteanas don Choláiste imeacht an Chríostaí uasail seo. Is crá pearsanta freisin é dúinne a d’oibrigh blianta fada leis — tá cara fíor caillte againn. Go dtuga Dia suaimhneas síoraí dá anam agus sólás dá mhnaoi agus dá chlann.

 

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly – Teanga, Cultúr agus Cothromaíocht

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly – Teanga, Cultúr agus Cothromaíocht

le | 2025/10/29 | Cúrsaí Reatha, Cúrsaí Teanga, Nuacht Idirnáisiúnta, Nuacht Náisiúnta, Tuairim

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly

Nuair a toghadh Catherine Connolly mar Uachtarán na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2025, bhí sé soiléir go raibh athrú suntasach ag teacht ar mheon polaitiúil na tíre agus luachanna nua á léiriú dá réir.
Bhí Connolly ina céad bhean riamh a bhí ina Leas-Cheann Comhairle sa Dáil, agus anois ina céad Uachtarán neamhspleách ó Ghaillimh. Bean í a chuireann macántacht agus oscailteacht i gcroílár a beatha phoiblí, agus go háirithe maidir le ceisteanna a bhaineann leis an nGaeilge, le haontú na hÉireann, leis an gcomhshaol, leis an neodracht agus leis an gcomhionannas sóisialta.

Beathaisnéis agus Fréamhacha

Rugadh Catherine Connolly i Seantalamh i nGaillimh, áit ar tógadh í mar dhuine de cheathrar déag clainne. Bhain sí céim Mháistreachta sa tsíceolaíocht chliniciúil amach in Ollscoil Leeds i 1981, sular fhill sí ar an gCladach i nGaillimh, áit a gcónaíonn sí go fóill lena fear céile Brian agus a mbeirt mhac fásta.
Bhain sí céim sa Dlí amach in Ollscoil na Gaillimhe i 1989 agus cáilíodh ina hAbhcóide í i 1991. Thosaigh a saol poiblí i 1999 nuair a toghadh í ar Chomhairle Cathrach na Gaillimhe, agus cúpla bliain ina dhiaidh sin rinneadh Méara di i 2004 — tréimhse a chuir go mór lena feasacht ar cheisteanna cultúrtha agus teanga.
Toghadh í mar Theachta Dála neamhspleách i 2016 agus mar Leas-Cheann Comhairle i 2020, rud a dhearbhaigh í mar cheann de na guthanna is ionraice agus is cothroime sa pholaitíocht in Éirinn.

Filleadh ar an nGaeilge

Níor tógadh Connolly le Gaeilge líofa. Mar a dúirt sí féin:
“Ní raibh agam ach an Ghaeilge ón scoil. Bhí náire orm nuair a thuig mé nach raibh mé in ann labhairt go nádúrtha le muintir na Gaeltachta.”
Le linn a tréimhse mar Mhéara, tar éis ócáid i gConamara nuair nach raibh sí in ann fiú cúpla abairt a rá as Gaeilge, gheall sí di féin an scéal sin a athrú. D’fhreastail sí ar chúrsa dioplóma sa Ghaeilge agus, mar a dúirt sí ina dhiaidh sin:
“D’fhill mé ar ais agus d’fhoghlaim mé í. Agus sa Dáil, chuir mé béim ar an nGaeilge ón gcéad lá a toghadh mé, mar theanga bheo, bhríomhar.”
De réir a chéile, tháinig an Ghaeilge ina cuid nádúrtha dá saol laethúil. Thosaigh sí á húsáid ina hóráidí, ina hagallaimh agus i ndíospóireachtaí sa Dáil. Is minic a chuireann sí i gcuimhne don phobal:
“Ní maisiúchán cultúrtha í an Ghaeilge. Tá sí i gcroílár ár bhféiniúlachta mar phobal.”

An Ghaeilge mar Cheist Náisiúnta

Léirigh toghchán Connolly gur gné thábhachtach í an Ghaeilge sa díospóireacht pholaitiúil in Éirinn faoi láthair.
Dúirt Emer Higgins, Teachta Dála agus Aire Stáit de chuid Fhine Gael, i ndiaidh an toghcháin gur cheart don rialtas “machnamh a dhéanamh ar cé chomh lárnach is a bhí an Ghaeilge sa rás uachtaránachta.”
“Thug mé cuairt ar scoil i Ráth Cúil,” arsa Higgins. “Chuir dalta ceist orm: ‘An gceapann tú go gcaillfidh Heather mar nach bhfuil aon Ghaeilge aici?’ Ní raibh ach duine amháin sa rang líofa, ach dúirt gach uile dhalta go mbeadh sé tábhachtach dóibh dá mbeadh Gaeilge ag aon iarrthóir uachtaránachta.”
Den chéad uair le fada an lá, tháinig an Ghaeilge chun cinn mar phríomhthéama feachtais ar na meáin shóisialta agus ar shuímh ghréasáin cosúil le Tuairisc.ie, Extrag.ie agus eile. I bpobalbhreith de chuid The Irish Times, dúirt 3% de na freagróirí gurbh é “duine a labhraíonn Gaeilge” an tréith ba thábhachtaí d’iarrthóir. Cé nach uimhir mhór í sin, is comhartha é go bhfuil an Ghaeilge ag éirí níos tábhachtaí d’iarrthóirí polaitiúla.
Ag tús a feachtais dúirt Connolly féin:
“Tá sé riachtanach go mbeidh Gaeilge ag an Uachtarán — ní mar riail dlí, ach mar léiriú ar cé muidne mar náisiún.”

Ó Ghaillimh go dtí Áras an Uachtaráin

Tá fréamhacha domhain ag Connolly i nGaillimh, cathair ina mbuaileann ealaín, eolaíocht agus spiorad pobail le chéile. Sular tháinig sí i mbun polaitíochta náisiúnta, d’oibrigh sí mar abhcóide agus comhairleoir cathrach agus faoi dheireadh mar Mhéara, le cáil ar a hionracas agus ar a neamhspleáchas intinne.
Sa toghchán ginearálta 2020, bhuaigh sí suíochán mar Theachta Dála Neamhspleách do Ghaillimh Thiar, agus cúpla mí ina dhiaidh sin chuir sí iontas ar chách nuair a toghadh í ina Leas-Cheann Comhairle le 77 vóta i gcoinne 74 vóta faighte ag iarrthóir an Rialtais.
“Chuaigh mé sa tóir air,” a dúirt sí, “mar ní fhéadfainn a bheith ag éileamh comhionannas inscne agus ansin gan gníomhú air.”

Cultúr agus Féiniúlacht

Dar le Connolly, is mar a chéile iad an cultúr agus an teanga. Mar Uachtarán, meastar go gcuirfidh sí béim ar naisc idir ealaín, oideachas agus teanga, nó “na trí cholún den tsochaí dhaonna,” mar a thugann sí orthu.
Deir sí nach ceart an Ghaeilge a fhágáil mar ábhar scoile ná mar cheist aistriúcháin amháin, ach í a thabhairt ar ais i gcroílár saol an phobail chomh maith.
“Is teanga bheo agus lárnach í. Ní teanga mharbh í,” a dúirt sí tráth.

An Comhshaol agus an Chothromaíocht Nádúrtha

Is abhcóide paiseanta í Connolly ar son an chomhshaoil. Dar léi, ní ceist theicniúil amháin í ach ceist mhorálta freisin.
“Má chosnaímid an talamh agus an fharraige, táimid ag cosaint ár n-oidhreacht.”

Neodracht agus Cearta Daonna

Le linn a gairme ar fad, sheas Connolly ar son neodracht na tíre.
“Ní easpa gnímh í an neodracht,” a dúirt sí, “ach gealltanas gníomhach don tsíocháin.”

Athmhuintearas agus Aontú na Tíre

“Caithfimid spásanna a chruthú inar féidir le daoine a bheith compordach lena bhféiniúlacht,” a deir sí. “Sin tús an athmhuintearais.”

Conclúid

Is mór an onóir dúinn Catherine Connolly a bheith inár nUachtarán. Is Éireannach go smior í, amach is amach, agus déanfaidh sí ionadaíocht iontach dúinn ar an stáitse náisiúnta agus idirnáisiúnta. Ar an stáitse náisiúnta, cuirfidh sí ár dteanga agus ár gcultúr chun cinn. Ar an stáitse idirnáisiúnta, seasfaidh sí in aghaidh cogaidh, ar son cearta daonna, agus ar son ár neodrachta.
Mar fhocal scoir: seasann Catherine Connolly mar eiseamláir d’aon duine maidir le foghlaim na Gaeilge. Mar a dúirt sí féin ar an ábhar:
“Tháinig an Ghaeilge chugam arís, le foighne, le grá agus le húsáid laethúil. Is féidir le gach duine an rud céanna a dhéanamh.”

Saoire ar Árainn – Cuid 2!

Saoire ar Árainn – Cuid 2!

le | 2025/07/02 | Cúrsaí Teanga, Pearsanta, Tuairim

Saoire ar Árainn -Cuid 2!

Le linn ár gcuairteanna roimhe seo, bhí mé diongbháilte Gaeilge a labhairt le muintir na háite. Cé go raibh Gaeilge acu, níor labhair siad ach Béarla liom – sna siopaí, sna bialanna, sa teach tábhairne. Chuir sé isteach go mór orm gur caitheadh liom mar sin. Níor thuig mé cén fáth nach labhródh muintir na háite Gaeilge liom. Bhí díomá orm, mar cheap mé go mbeadh Gaeilge mar ghnáth-theanga an oileáin.”

Tuigim anois. Bíonn Árainn plódaithe le cuairteoirí le linn an tsamhraidh, bád i ndiaidh báid ag scaoileadh sluaite paisinéirí amach gan stad gan staonadh, ó thús go deireadh an tséasúir. Tagann turasóirí ó gach cearn den domhan, agus teangacha éagsúla á labhairt acu. Is é Béarla príomhtheanga na tráchtála domhanda – ar Árainn freisin. Chomh maith leis sin, is iomaí duine atá ag obair sna seirbhísí ar an oileán nach bhfuil focal Gaeilge acu. Dá bhrí na gcúiseanna sin, ní labhraíonn muintir an oileáin ach Béarla le cuairteoirí. Nuair a bhíonn siad ag caint le chéile, is as Gaeilge a labhraíonn siad. Agus má bhíonn aithne mhaith acu ort, labhraíonn siad Gaeilge leat gan stró. Ceapaim nach bhfuil a fhios acu go bhfuil an nós sin acu, agus gur rud praiticiúil é a tharla le himeacht ama, agus atá mar chuid dá gcultúr anois.

An turas seo, bhí seachtain iontach againn ar an oileán. Bhíomar gnóthach an t-am go léir – idir shiúlóidí, rothaíocht, radhairc a fheiceáil, agus bualadh le daoine. Seo a leanas blaiseadh beag den spraoi a bhí againn.

Poill Shéidte
Fuaireamar cúpla rothar ar cíos. De ghnáth ní cheadaítear carranna ón mórthír. Feiceann tú na sluaite daoine ar rothair ar an oileán, go háirithe nuair a bhíonn an aimsir go breá. Ní raibh an aimsir go dona le linn ár gcuairte agus bhíomar ag siúl agus ag rothaíocht gach lá. Ba é ár gcéad eachtra ná cuairt ar phoill shéidte. Tá cúpla áit ar an oileán a bhfuil poill shéidte ann, agus chuamar go dtí na cinn ba ghaire dúinn. Cruthaítear na poill seo trí uaimheanna farraige a bhfuil tolláin acu suas go dtí an dromchla, agus nuair a bhíonn an fharraige garbh, séideann siad uisce suas trí na poill. Rothaíomar go dtí tús cosáin in aice leis an mbóthar íseal agus shiúlamar síos go bun na trá. Bhí titim thobann san aolchloch ag imeall an chladaigh, agus beagáinín níos faide siar, bhí na poill le feiceáil sa chloch. Ag breathnú síos iontu, d’fhéadfá an t-uisce taoide a fheiceáil thíos fúthu.  Gach uair a tháinig na tonnta isteach, d’ardaigh an t-uisce sna poill, agus shéid sé amach trí na poill agus suas san aer. Bhí torann millteanach le cloisteáil – bualadh agus preabadh a tharla idir an aolchloch agus an fharraige thíos. Ní féidir ach samhlú cad a bheadh ann in aimsir chorrach.

Dún Dúchathair

Lá breá eile, chuamar ag rothaíocht go dtí tús an chosáin go Dún Dúchathair agus shiúlamar an cosán géar suas go dtí an dún. Cé nach bhfuil ionad cuairteoirí ag an dún seo, murab ionann agus Dún Aonghasa, tá sé chomh hiontach céanna ar bhealaí áirithe.

Tá sé suite go hard ar na haillte os cionn na farraige agus tá radharc álainn leathan ann feadh an chósta. Is féidir dreapadh thar bhallaí an dúin agus dul isteach sa chlós laistigh. Tá an clós timpeallaithe ag an dún ar thaobh amháin agus ag aillte móra ar an taobh eile. Caith tamall i nDún Dúchathair má bhíonn an deis agat.

Caoirigh Árann: Aransheep.ie le Máirtín Ó Flaithearta

Ar an gcosán go Dún Dúchathair, feictear fógra: Aransheep.ie lasmuigh de theach. Tá aithne againn ar an úinéir, Máirtín Ó Flaithearta agus chuir sé fáilte mhór romhainn. Thaispeáin sé a shiopa dúinn, agus is músaem é freisin i ndáiríre. Bhí a lán le feiceáil agus bhí snáth ag Máirtín ó phórtha éagsúla caorach. Tá geansaithe, blaincéid agus caipíní Árannach ar taispeáint, chomh maith le bailiúchán snátha éagsúil. Tá léarscáileanna agus póstaeir shuimiúla ar na ballaí, ag taispeáint gach saghas ruda maidir le caoirigh, lena n-airítear dáileadh caorach i gcodanna éagsúla den domhan agus pórtha éagsúla caorach. Tá scáileán mór sa seomra agus go leor cathaoireacha freisin, chun físeán a sheinm nó léacht a thabhairt. Tá seomra eile á thógáil ag Máirtín, ionas go mbeidh níos mó spás aige. Bhíomar ann níos mó ná uair an chloig, agus bhaineamar an-sult as. Is fiú go mór cuairt a thabhairt ann má bhíonn an deis agat.

Oíche Shin Seáin

Déantar ceiliúradh ar Oíche Shin Seáin ar an 23 Iúil, lá a lastar tinte cnámha ar an oileán. Iarsma d’fhéile ársa págánach í, a bhíodh mar ceiliúradh i lár an tsamhraidh, ag baint le torthúlacht talún agus adhradh gréine. Is í an tine croí an cheiliúrtha mar is siombail na gile í. Bhí deasghnátha ar leith ag baint leis an gceiliúradh ach níl an spás agam anseo iad a phlé.

Ar aon nós, thugamar cuairt ar Sheán a raibh tine chnámh lasta aige, rud a dhéanann sé bliain i ndiaidh bliana. Bhí daoine ag teacht agus ag imeacht an t-am go léir, agus ócáid shóisialta iontach a bhí inti. Bhí boladh deas móin ón tine, agus bhí an aimsir réasúnta maith. Chuir Seán deochanna agus sneaiceanna ar fáil dúinn, agus bhí comhrá deas againn.

Bhí níos mó carranna ná mar is gnách ag tiomáint thart ar an mBóthar Ard. Mar a tháinig sé chun solais, bhí an t-aisteoir cáiliúil Patrick Duffy, an réalta as an tsraith theilifíse Dallas ar an oileán, agus de réir an ráfla bhí sé i mBunghabhla. Níor sheasamar inár dtost ach an oiread. Chuir an fhiosracht an lámh in uachtar orainn, agus thiomáin Seán muid timpeall an oileáin ag féachaint ar na tinte eile ar fad. De thaisme glan, thiomáineamar trí Bunghabhla, ach ní raibh tásc ná tuairisc ar an réalta. Ach dar ndóigh, tráthnóna den scoth a bhí ann, ag ceiliúradh traidisiúin ársa le muintir an oileáin, agus ag dul sa tóir ar Patrick Duffy!

Conclúid

Sin ach blaiseadh beag den mhéid a bhí ar siúl againn le linn ár gcuairte ar an oileán. Cé go bhfuil an t-oileán féin ar fheabhas ó thaobh áilleachta nádúrtha agus seandálaíochta de, is iad muintir an oileáin croí na háite. Má fhaigheann tú deis, tabhair cuairt ar Árainn – ní bheidh aiféala ort.

 

Saoire ar Árainn – Cuid 2!

Saoire ar Árainn -Cuid 1!

le | 2025/06/25 | Cúrsaí Teanga, Pearsanta

Saoire ar Árainn -Cuid 1!

Luíonn trí oileán mar fhairtheoirí creagacha idir Bá na Gaillimhe agus an tAigéan Atlantach: Inis Oírr, Inis Meáin agus Árainn. Tugtar na hOileáin Árann orthu, agus cé go bhfuil siad ar imeall na tíre, tá siad mar chroílár na tíre agus fiú mar a cosantóirí, ó thaobh ár dteanga agus ár gcultúir de. Seasann muintir na n-oileán mar chruthúnas críochnaithe de sin. Tá stair na tíre le feiceáil freisin i mbeagnach gach áit a leagann tú cos air.

Ní haon ionadh é go dtéann mo bhean chéile, Sinéad, agus mé féin go dtí Árainn aon seans a bhíonn againn. Is aoibhinn linn an Ghaeilge agus cultúr na tíre. Is seandálaí í Sinéad a bhfuil ceangail domhain aici le hÁrainn ó thaobh na seandálaíochta de, agus dá bhrí sin is parthas é an t-oileán di, mar is músaem beo seandálaíochta agus staire é.  

Réamhstair agus Stair

Tá go leor le feiceáil ón gCré-Umhaois Dhéanach (1200-600 BCE) ar aghaidh. Tógadh Dún Aonghasa timpeall 1100 BCE agus leathnaíodh é níos déanaí timpeall 500 BCE. Tá an Dún suite ar imeall aille, le ballaí móra cloiche agus spící cosanta ina thimpeall. Is radharc mórthaibhseach é. Tá Dún Dúchathair agus Dún Eoghanachta ón tréimhse chéanna – níl siad chomh cáiliúil le Dún Aonghasa.

Timpeall an 8ú haois, tháinig an t-oileán chun cinn mar ionad mainistreacha agus creidimh. Tá Teampall Bheanáin, eaglaisín ar chnoc os cionn Chill Rónáin, ar cheann de na heaglaisí is lú in Éirinn. Tá sé tiomnaithe do Bheanán, leanúnaí de Naomh Pádraig.

Thagadh oilithrigh ón mórthír go dtí Na Seacht dTeampaill, suíomh ársa mainistreach le linn na meánaoise. Tá fothracha reiligiúnacha ann, lena n-áirítear eaglaisí, leachta agus uaigheanna. Bhí sé ar cheann de na suíomhanna Críostaí ba mhó ar na hOileáin Árann.

Tá go leor suíomhanna eile le feiceáil ar an oileán freisin, lena n-áirítear Mainistir Chiaráin, Teampall na Naomh, Teampall Mac Duach, Teampall an Cheathrair Álainn, chomh maith le raon toibreacha beannaithe agus leachta cloiche. Rinne Sinéad tochailt seandálaíochta thábhachtach ar Mhainistir Chiaráin, inar nochtadh gnéithe agus déantúsáin shuntasacha, a théann siar go dtí an Iarannaois. Tá go leor le hinsint faoin tochailt seo, ach sin scéal do lá eile agus colún eile.

Lonnaigh muintir na Cré-Umhaoise ar na hOileáin Árann ar dtús, agus tháinig treibheanna Ceilteacha ina ndiaidh san Iarannaois. Ón 5ú haois ar aghaidh, bhí na hOileáin ina lárionad Críostaí. Den chuid is mó, d’fhan pobal na n-oileán dílis dá gcultúr agus teanga suas go dtí an lá atá inniu ann.

Turasóireacht

Bíodh sin mar atá, ná déantar dearmad ar na hathruithe suntasacha a raibh an-tionchar acu ar na hoileáin agus a n-áititheoirí le tamall anuas. Thosaigh turasóireacht ar na hOileáin Árann ag deireadh an 19ú haois, nuair a tháinig scríbhneoirí, ealaíontóirí agus scoláirí chucu. Bhain siad taitneamh as gach a raibh ar fáil ar na hoileáin — cultúr ársa a bhí fós beo, agus áilleacht nádúrtha uathúil nach raibh a sárú ann. Thug an drámadóir cáiliúil J.M. Synge cuairt ar Oileáin Árann den chéad uair sa bhliain 1898, ar chomhairle W.B. Yeats, a mhol dó “dul go hOileáin Árann agus a shaol a chur in iúl i slí nár cuireadh in iúl riamh cheana.”
D’fhill Synge gach samhradh ó 1898 go 1902, agus chaith sé an chuid is mó dá am ar Inis Meáin.  Bhí tionchar a thréimhse ar Inis Meáin le brath go soiléir ina dhráma The Playboy of the Western World (1902). Is é a shaothar próis, The Aran Islands (1907), an bunús is mó dá oidhreacht ann. Scríobh sé saothar mealltach fileata ina ndéanann sé cur síos ar shaol crua na n-oileánach, agus ar áilleacht chreagach an dúlra.

Le linn an 20ú haois, d’fhás an turasóireacht, diaidh ar ndiaidh. Bhí sé deacair tráth dul i dtír ar na hOileáin Árann, ach sa lá atá inniu ann, tá seirbhísí farantóireachta rialta ó Ros a’ Mhíl, Dúlainn agus Gaillimh, agus ó na 1970idí i leith, tá eitiltí gearra ar fáil ó Aerfort Chonamara. Le blianta beaga anuas, bíonn níos mó suime ag daoine i gcultúr agus nádúr na n-oileán, agus is aoibhinn le daoine dul amach ar rothar agus ar chois ar na hoileáin. Sa lá atá inniu ann, tagann daoine ní hamháin as Éirinn, ach ó gach cearn den domhan freisin. Tá turasóireacht anois mar chuid thábhachtach den gheilleagar áitiúil, cé go bhfuil sí fós séasúrach i gcomparáid le go leor áiteanna eile.

Teacht i dtír ar Inis Mór

An uair seo, bhíomar féin mar phaisinéirí ar an gceann is déanaí i gcabhlach Doolin Ferries: Cliffs of Moher Express. Tá an long seo i bhfad níos tapúla agus níos mó ná na báid eile. Chomh maith leis sin, tá cobhsaitheoirí ag an mbád chun an turas a dhéanamh níos réidhe. Bhí an turas go hiontach, agus thar a bheith réidh. Is dea-scéal é sin domsa, mar níl bolg láidir agam ar an bhfarraige.

Bhí Airbnb curtha in áirithe againn in aice le Tí Joe Watty’s agus mar sin gar do Chill Rónáin. D’fhanamar sa teach beag céanna cheana, teach compordach le gach áis ar fáil – lena n-áirítear cistin iomlán feistithe. Ní raibh an bagáiste istigh againn ach chuamar díreach go Spar chun ár siopadóireacht a dhéanamh. Chuir bainisteoir an Spar fáilte mhór romhainn, agus bhí cúpla focal againn faoi conas a bhí an saol ag dul. Bhí sé go hiontach a bheith ar ais ar Árainn arís!

Ceolchoirm

Ag fágáil an siopa dúinn, chonaic Sinéad póstaer ag fógairt ceolchoirme don oíche chéanna agus a bheadh ar siúl i Halla Rónáin. Bheadh an t-amhránaí is scríbhneoir, Susan O’Neill , mar phríomh-mhír an tseó. Is amhránaí ó Inis, Contae an Chláir í Susan O’Neill (SON), a mheascann ceol traidisiúnta, rac, gormacha agus anamcheol le guth láidir agus sainiúil. Bhain sí clú amach lena halbam le Mick Flannery: In the Game, agus tá sí anois ar dhuine de na healaíontóirí is spreagúla in Éirinn.

Cheannaíomar ár dticéad ar líne agus tar éis béile blasta sa bhaile, shiúlamar síos an bóthar go Halla Rónáin. Bhí na ceoltóirí tosaigh go maith, ach nuair a tháinig Susan O’Neill ar an stáitse agus a thosaigh ag seinm, bhíomar gafa ón gcéad nóta. Úsáideann sí teicnící taifeadta beo chun guth, trumpa, agus uirlisí eile a chasadh le chéile go cumasach, rud a chruthaíonn fuaim shaibhir, ilghnéitheach agus cumhachtach. Bhí an seó ar fheabhas agus bhaineamar an-sult as – tús den scoth lenár saoire!

…Tuilleadh le teacht.

Léamh Filíochta

Léamh Filíochta

le | 2025/05/21 | Cúrsaí Teanga, Filíocht, Litríocht, Pearsanta

Léamh Filíochta

D’fhreastail mé ar rang filíochta le déanaí ar bhain mé a lán taitneamh as. Bhí orainn ár ndánta a léamh amach sa rang, agus ansin bhí deis ag na mic léinn eile aiseolas a roinnt leis an údar. Sa tslí sin, bhíomar go léir ag foghlaim in dhá bhealach go príomha. Sa chéad dul síos, chualamar na dánta a bhí cumtha ag daoine eile sa rang, rud a bhí an-suimiúil. Sa dara dul síos, fuaireamar aiseolas faoinár ndánta féin, agus leis an eolas sin, bhíomar in ann na dánta a fheabhsú. Ag deireadh an chúrsa, bhí léamh filíochta oscailte eagraithe dúinn, a raibh fáilte roimh chách freastal air. Léigh mé trí dhán as Béarla ag an ócáid, agus léigh mé réamhrá roimh gach ceann dóibh, chun iad a chur i gcomhthéacs. Tá leagan Béarla agus leagan Ghaeilge agam de dhá dhán, mar baineann siad le hÉirinn. Tá an ceann eile (an tríú cheann) as Béarla amháin. Seo iad na trí réamhrá agus na dánta ag baint leo, aistrithe go Gaeilge (ach amháin an tríú dhán féin).

 

  1. Tionchar cumhachtach ár dtuismitheoirí orainn.

Bíonn an-tionchar ag ár dtuismitheoirí orainn inár luathbhlianta. Níor thuig mé é sin i gceart go dtí le déanaí. Seo ach sampla amháin den tionchar sin. Bhíodh m’athair ag scríobh agus mo mháthair ag léamh aon seans a bhíodh acu, gach lá, agus mé ag fás aníos. Is aoibhinn liom go mór an scríbhneoireacht agus an léitheoireacht i rith mo shaoil féin agus tá siad an-tábhachtach dom. Gach seans a bhíonn ann, bím ag scríobh nó ag léamh. Tuigim go maith anois nach aon timpiste é sin ach tharla sé mar iarmhairt ar an timpeallacht bhaile a bhí agam, a bhuí le mo thuismitheoirí. Is comhartha ómóis dóibh é an dán seo.

Scríobhaim
Daid ag cnagadh ar a shean-Olivetti,
A eochairbhuillí mar bhuillí croí ár n-óige.
Gach ciúnas agus boladh Tippex
mar shioncóipiú sa cheol cúlra-
ceol deasghnátha an tsaoil.

Sna sosanna gearra ina lá fada –
físeanna leabharlann-spreagtha ag Mam,
faoi dhomhan nís cineálta, nís gile.

Ón ithir thorthúil chruthaitheach seo,
D’fhás peann i mo lámha óga díograiseacha.
Bhínn ag scríobh, ag scríobh, ag scríobh,
go dtí gur lean foirm feidhm,
agus sa deireadh thiar thall –
nochtadh an scríbhneoir ionam.

I Write
Tapping away on his old Olivetti,
Dad’s keystrokes were the heartbeat of our childhood,
with silences and Tippex smells
syncopating the background music
of our mundane life rituals.

Mum fed the short breaks in her long day
with library-fueled visions
of a kinder, grander world.

From this fertile, dream-fed soil
sprouted a pen in my eager young hands.
I wrote and wrote and wrote until
form followed function
and parchment revealed
the writer inside.

  1. Áilleacht an nádúir agus an chultúir i gceantar Ghleann Cholm Cille.

De réir traidisiúin, thóg Colm Cille eaglais i nGleann Cholm Cille sa 6ú haois. Tá an gleann seo i bhfad i gcéin in iarthuaisceart na hÉireann i gContae Dhún na nGall. Tá an gleann síos le fána, trí thírdhreach réchnocach, go dtí an tAigéan Atlantach. Ansin, síneann an cósta garbh ó thuaidh agus ó dheas. Ó thuaidh, ag Sliabh Liag, tá aillte mara 2,000 troigh ar airde. Tá Gleann Cholm Cille sa Ghaeltacht, agus cloistear ár dteanga dhúchais á labhairt ann go hiondúil. Mar sin, tá an ceantar tumtha i gcultúr traidisiúnta na hÉireann. Mothaím féin gur meascán iontach den tírdhreach agus den chultúr é an gleann speisialta seo. Is ómós agus ar bhealach paidir é an dán don ghleann pictiúrtha agus stairiúil seo. Léiríonn an dán an radharc agus a thionchar orm nuair a chonaic mé an gleann den chéad uair ar lá álainn sa samhradh, agus muid ag dul isteach ag barr an ghleanna agus ag tiomáint síos an go dtí an cósta.

Gleann Cholm Cille
Glasghoirt cuilteáilte úra ag cur thar maoil,
loig is mullaigh scuabtha síos dorchla caol,
ag sleamhnú trí chraos an ghleanna go mín,
stróicthe as a chéile gan rabhadh ag an Muirlín.
Talamh Naofa ina néal-lámha faoi dheireadh,
Spíonta, géilleann sí go do ghaineamh geal na mara.

Glencolmcille

Fresh green-fielded quiltwork spills,
pleats and folds tumbling down hills,
glides through glistening, gulleted glen,
riven by meanders of the river Murlin.
Cloud-swaddled, spangled sainted land,
Exhausted, yields to the silver sand.

 

  1. Na hiarmhairtí pianmhara leanúnacha a bhaineann le hathrú aeráide.

Is é atá i gceist leis an “éifeacht na bhféileacán” ná cur síos ar na hiarmhairtí móra is féidir tarlú de bharr athruithe beaga. Is é Edward Lorenz a d’aimsigh an éifeacht nuair a bhí sé i mbun taighde ar an gcóras aimsire. Baineann an éifeacht le hábhair níos leithne freisin, athrú aeráide san áireamh. Sa chás sin, leagann sé béim ar na rioscaí a ghlacaimid agus fiú athruithe beaga á ndéanamh againn ar an gcóras aeráide. Tagann imirce na mbleachtfhéiliceán go dtí mo cheantar i San Diego ó Santa Cruz gach bliain. An bhliain seo caite, chonaic mé go raibh bleachtfhéiliceán amháin ag streachailt go neamhbhalbh le fanacht san aer.  Go híorónta agus go tragóideach, bíonn drochthionchar ag “éifeacht na bhféileacán” ar na créatúir chéanna a bhfuil an éifeacht ainmnithe ina ndiaidh. Déanta na fírinne, ní dhearna an féileacán rud ar bith orainn, ach is é a mhalairt atá fíor, mar is é an cine daonna a bhíonn ag déanamh dochar don fhéileacán. Thug sé seo go léir meafar dom, ina bhfuil an féileacán mar lionsa. Tríd an lionsa seo, is féidir linn a fheiceáil ní hamháin ár nasc pearsanta agus mothúchánach leis an domhan, a bhfuil aithne agus grá againn air, ach fírinne a chaillteanais, atá tosaithe cheana féin. Agus caillteanas é sin nach dtarlaíonn go léir ag an am céanna, ach diaidh ar ndiaidh, féileacán ar fhéileacán – ar a laghad ar dtús.

Butterfly Elegy
The nectar-fueled monarch migration
flutters south in shimmering clouds
from Santa Cruz to San Diego
to ancestral breeding grounds.

There, molten clouds of monarchs
drift on failing wings,
no haven to receive them,
no milkweed to nourish their young.

A single monarch spirals down
in quickening, tightening arcs,
its frail and tattered body —
more proof of what’s being lost.

gaGaeilge
gaGaeilge en_USEnglish