Le tinte fiáine ag scaipeadh ar fud thuaisceart Arizona, d’ardaigh scamaill deataigh os cionn Ardchlár Kaibab. I gceann cúpla uair an chloig, shroich na lasracha Imeall Thuaidh an Chainneoin Mhóir, agus faoi thráthnóna bhí Lóiste an Chainneoin Mhóir trí thine — croílár phobail an Imill Thuaidh le breis is nócha bliain, agus seoid luachmhar d’oidhreacht náisiúnta na Stát Aontaithe a bhíodh faoi chúram Sheirbhís Páirceanna Náisiúnta Mheiriceá (NPS).

Tógadh an Lóiste i 1928 agus bronnadh stádas Foirgneamh Maorga Náisiúnta air ina dhiaidh sin. Dhear an t-ailtire mór le rá Gilbert Stanley Underwood é, agus úsáideadh ábhair áitiúla — aolchloch bhán Kaibab, péine Ponderosa ó fhoraoisí Arizona, agus giúise Douglas — chun é a chomhtháthú leis an tírdhreach nádúrtha. Le beagnach céad bliain, d’oscail sé a dhoirse do chuairteoirí ó gach cearn den domhan. Bhí an foirgneamh féin ina shiombail bheo de chaomhnú cultúrtha agus d’ailtireacht a d’oir don dúlra.

Is caillteanas tubaisteach é — ní hamháin don turasóireacht agus don gheilleagar áitiúil, ach don oidhreacht chultúrtha sna Stáit Aontaithe. Bhíodh radharc iontach den Chainneon le feiceáil trí na fuinneoga móra sa seomra gréine. Bhí bíomaí móra, snoite de láimh, mar chuid den dearadh istigh. Bhíodh tine mhór ag dó sa teallach cloiche mar fháilte do chuairteoirí fuara. Níorbh fhéidir taithí ar an Imeall Thuaidh a shamhlú gan oíche i mbothán adhmaid in aice an Lóiste. Ba chuid lárnach de thaithí an Imill Thuaidh é. Fágann a scrios bearna nach féidir a líonadh i gcultúr agus in ailtireacht na tíre.

Seoid i mBaol

Sheas an Lóiste mar shiombail bheo de phrionsabail an chéad ghlúin caomhnóirí. Suite 1,000 troigh níos airde ná Imeall an Deiscirt, bhí taithí níos ciúine agus níos pearsanta le fáil i gcónaí ar an Imeall Thuaidh.

Ach tagann costas leis an iargúltacht sin. Bíonn ar fhoirne dóiteáin taisteal i bhfad óna mbunáiteanna. Níl cumarsáid leictreonach ar fáil go forleathan – go háirithe, níl clúdach fón póca sásúil. Bíonn freagairtí éigeandála níos moille, agus go minic is gá cinntí a dhéanamh gan mhoill agus le heolas teoranta.

“D’oibrigh mé sa Lóiste ar feadh trí shamhraidh sna 1990í,” a deir Maria Sanchez, iar-fhostaí séasúrach leis an NPS. “Bhíomar buartha faoi dhóiteán fiú ag an am sin. Bhí cleachtaí rialta againn, ach thuigeamar i gcónaí go mbeimis fágtha linn féin dá scaipfeadh tine mhór.”

De réir an NPS, ar 10 Iúil 2025 bhuail tintreach i bhforaois thirim in aice láimhe agus thosaigh an tine Dragon Bravo. Cé go raibh foirne ag faire, measadh ar dtús nach raibh bagairt láithreach ann. Tharla neamhghníomh toisc go raibh a ndóchas bunaithe ar mhúnlaí easnamhacha. Ach ansin d’athraigh an ghaoth go tobann agus scaip an tine go tapa. Rinne foirne ar an talamh agus san aer a seacht ndícheall smacht a fháil air, ach theip orthu — bhí sé ródhéanach faoin am sin. Bogadh gach duine amach ón Lóiste in am, ach loisceadh an Lóiste féin go talamh, mar aon le formhór na mbothán agus foirgnimh eile.

Córas faoi Léigear

Ní timpiste nádúrtha amháin a bhí anseo. Tá an NPS faoi bhrú le blianta. De réir Public Lands Alliance, chaill an NPS beagnach 3,000 post lánaimseartha le deich mbliana anuas. Tá laghdú tagtha ar earcaíocht shéasúrach freisin, agus níl dóthain trealaimh múchta ar fáil.

Mhaigh tuarascáil ó Oifig Chuntasachta an Rialtais (GAO) i 2023 nach raibh na húdaráis ullmhaithe i gceart chun dul i ngleic le tinte fiáine i bpáirceanna náisiúnta — an Cainneon Mór san áireamh. Mhol siad comhordú níos fearr idir gníomhaireachtaí, laghdú ar bhaol tine, agus infheistíocht níos mó sa bhonneagar cosanta. Ach cuireadh formhór na moltaí sin ar an méar fhada.

Luaigh an tuarascáil chéanna moilleanna maidir le prótacail aslonnaithe a nuashonrú agus theip ar chomhaontuithe cúnaimh idir na páirceanna agus údaráis áitiúla a fhorbairt. Bhí foirgnimh stairiúla i gceantair ardriosca — Lóiste an Imill Thuaidh ina measc — fágtha gan córais spréite, gan foscadán, agus gan pleananna cuimsitheacha maidir le tubaistí nádúrtha.

Ceachtanna fós le foghlaim

Is macalla í an tragóid seo de theipeanna roimhe seo: na tinte i bPáirc Yellowstone i 1988, agus tine Chimney Tops 2 i bPáirc Sléibhte Great Smoky i 2016. Bhí an baol soiléir sna cásanna sin freisin, ach níor tugadh an fhreagairt chuí.

Nuair a tháinig an t-aláram sa chás seo, bhí foirne an NPS gafa cheana le tinte eile in Arizona. Léiríonn foinsí inmheánacha gur cuireadh moill neamhghnách orthu dul i ngleic leis an tine Dragon Bravo. Idir an dá linn, tá óstáin áirithe mar an Ahwahnee Hotel i bPáirc Yosemite ullmhaithe i gceart, le córas spréite uisce, díon dómhoillitheach, agus limistéir ghlana gan fásra mórthimpeall. Is léir go bhfuil caighdeán difriúil á chur i bhfeidhm idir pháirceanna. Cén fáth nach bhfuil an caighdeán céanna ag gach páirc?

“Caithfear Fiosrú a Dhéanamh”

Dúirt Gobharnóir Arizona Katie Hobbs go lom tar éis di an Lóiste dóite a fheiceáil:

“Caithfear fiosrú neamhspleách a dhéanamh. Ní féidir linn ligean do shócmhainní stairiúla den sórt seo imeacht gan freagracht a bheith ann.”

Agus tá an ceart aici. Ní mór dúinn an cheist chroíúil a chur: Cén fáth a ndearnadh neamhaird ar chomhairle saineolaithe? Cén fáth nár cuireadh réamhchúraimí i bhfeidhm?

Tá géarchéimeanna aeráide ag dul i méid, le 2023 ar cheann de na blianta ba thirime riamh ar an Ardchlár Kaibab, ach ag an am céanna tá maoiniú á laghdú do na gníomhaireachtaí atá freagrach as ár bpáirceanna agus ár n-oidhreacht a chosaint.

Má tá grá againn don Chainneon Mór, caithfimid é a chosaint — le gníomh seasta, ní le cuimhní ciúine.

Cad a Tharlóidh Anois?

Tá an méid damáiste fós á mheas. Níl sé curtha as an áireamh go ndéanfar iarracht an Lóiste a atógáil, cé go mbeidh sé dúshlánach. Nach ndearnadh an rud céanna céad bliain ó shin — cén fáth nach ndéanfaí arís é anois?

Tá feachtas tiomsaithe airgid tosaithe cheana ag iar-fhostaithe agus cairde an Imill Thuaidh. Ní leor é a atógáil. Caithfimid athmhachnamh straitéiseach a dhéanamh ar chosaint ár n-oidhreachta.

Moltaí don Todhchaí

Chun ár bPáirceanna Náisiúnta a chosaint feasta, ní mór céimeanna soiléire agus praiticiúla a ghlacadh:
• Córas spréite uisce agus díon dómhoillitheach a chur ar fhoirgnimh stairiúla
• Limistéir ghlana gan fásra a choinneáil timpeall orthu
• Bainistíocht foraoise a chur i bhfeidhm bunaithe ar chritéir chomhshaoil, eacnamaíochta agus cultúrtha
• Comhroinnt sonraí fíor-ama idir gníomhaireachtaí éagsúla
• Córas luath-rabhadh, le satailítí agus dróin, chun tinte a bhrath go luath
• Foirne láidre a bheith ar fáil láithreach, le dóthain ball, traenála agus trealaimh
• Athbhreithniú bliantúil ar riosca agus pleananna cosanta i gceantair oidhreachta

Freagracht Náisiúnta

Caithfidh an Chomhdháil (Rialtas Feidearálach) Acht Éigeandála na bPáirceanna Náisiúnta a rith.
Chuirfí $500 milliún i leataobh, le húsáid ar chosc tinte fiáine agus ar athchóiriú bonneagair i bpáirceanna atá i mbaol, agus chuirfí tús mar thosaíocht le cosaint ar fhoirgnimh stairiúla ar nós an Lóiste.

Ní hamháin gur caillteanas é scrios an Lóiste. Is foláireamh é freisin. Má leanann an laghdú ar acmhainní, beidh tuilleadh tragóidí dosheachanta.

Cailleadh breis is 120 duine suas go dtí seo agus tá líon suntasach fós ar iarraidh tar éis do thuilte tobanna tubaisteacha scuabadh trí lár Texas, Meiriceá, ar maidin an 4 Iúil. Is iad na pobail atá suite ar bhruach abhainn Guadalupe, go háirithe i gContae Kerr, i gcroílár réigiún a dtugtar Hill Country air, is mó atá thíos leis na tuilte.

Tharla tragóid uafásach ag Camp Mystic, campa samhraidh do chailíní in aice le Hunt, Texas. Lonnaithe go díreach ar bhruach na Guadalupe, bhí an campa sáraithe go luath ar an 4 Iúil nuair a d’ardaigh leibhéal na habhann os cionn 26 troigh i níos lú ná uair an chloig. Bhí na cábáin báite sular éirigh leis an bhfoireann na pleananna aslonnaithe a chur i bhfeidhm in am. Ní hamháin nár bogadh na sean-chábáin ó bhruach na Guadalupe, ach i rith leathnú sa bhliain 2019, ceadaíodh cábáin nua a thógáil i gceantair eile den champa, cuid acu i limistéir a bhí fós i mbaol tuilte. D’fhan na cábáin ba ghaire don abhainn i bhfeidhm, in ainneoin go raibh siad suite i limistéir a dtugtar “floodways” orthu, limistéir a bhfuil cosc tógála orthu i go leor stát eile. Níor thángthas ar aon straitéis athlonnaithe. Bhí na foirgnimh is mó i mbaol fós in úsáid nuair a bhuail an tubaiste.

Amhail an 8 Iúil, tá sé deimhnithe go bhfuil ar a laghad 27 campálaí agus comhairleoir marbh, lena n-áirítear stiúrthóir fadtréimhseach an champa, Richard “Dick” Eastland. Tá 10 gcailín eile agus ball foirne amháin fós ar iarraidh.

Cé go bhfuil daoine áirithe den tuairim nach bhféadfaí mórán a dhéanamh i bhfianaise luas na tuilte, léiríonn an scéal ag Camp Mystic scéal eile. Bhí cábáin áirithe suite ar thalamh beagáinín níos airde, thart ar 400 méadar ó na cinn is ísle. Tháinig na cailíní sna cábáin uachtaracha slán. Is iad siúd sna cábáin ísle amháin a cailleadh. Dá mbeadh rabhaidh fiú cúig nóiméad níos túisce acu, b’fhéidir go bhféadfaí aslonnú páirteach a thosú, nó ar a laghad, an fhoireann a chur ar an airdeall. Níor theip ar na daoine. Theip ar an gcóras.

Cuirimid ár gcomhbhrón ó chroí leis na teaghlaigh uilig atá buailte ar bhealach ar bith. Is tráth cumha agus bróin é seo. Fós féin, caithfimid ceisteanna crua a chur agus a fhreagairt go hoscailte, más mian linn bheith níos ullmhaithe don chéad tubaiste eile dá samhail.

Cás Chontae Kerr: Gan Bonnáin, gan Rabhadh

Cosúil le cuid mhór de Hill Country, tá taithí fhada ag muintir Chontae Kerr ar thuilte tobanna. Tá an ceantar buailte leis an méid sin tuilte go dtugtar an leasainm “Flash Flood Alley” air. Le tír-raon géar aolchloiche, ithreacha éadoimhne agus aibhneacha cúnga, tá sé so-ghabhálach do mhaidhm thobann uisce, go háirithe nuair a thagann aer tais ón Murascaill Mheicsiceo, mar a tharla le stoirm Barry le déanaí.

Ach in ainneoin an riosca leanúnaigh, níl bonnán ar bith ag Contae Kerr fós. “Níl córas rabhaidh againn,” a dúirt Breitheamh an chontae, Rob Kelly, go neamhbhalbh, ag preasócáid. Tá bonnáin suiteáilte i gcontaetha in aice láimhe, cosúil le Comal agus Guadalupe, le blianta anuas. I New Braunfels, atá thart ar 100 km uaidh, déantar tástáil mhíosúil ar an gcóras rabhaidh. Smaoiníodh ar chóras dá leithéid i gContae Kerr siar sa bhliain 2016, ach dhiúltaigh Coimisinéir Buster Baldwin do staidéar innealtóireachta a chosnódh $50,000, ag rá: “Feicim an focal ‘sirens’ agus na rudaí sin ar fad anseo.” Anois, tá teaghlaigh ag fiafraí cén fáth nár athbhreithníodh an cinneadh sin riamh, go háirithe i ndiaidh na dtuilte i 2018 agus 2021 a léirigh an leochaileacht chéanna. Tá achainí idirlín ar Change.org ag éileamh córas rabhaidh nua-aimseartha. Dúirt Nicole Wilson, a bhfuil cónaí uirthi i San Antonio agus a d’fhás aníos i Kentucky: “Tá a fhios acu go bhfuil gá leis. Tá siad tar éis é sin a admháil. Níor éirigh leo riamh é a chur i bhfeidhm.”

Chuaigh Dan Patrick, Leas-Ghobharnóir Texas, céim níos faide fós, ag tagairt don seisiún speisialta atá le teacht sa reachtas: “Mura bhfuil an chathair in acmhainn é a dhéanamh, ligigí dúinne é a dhéanamh… Dá mbeadh bonnán ann, d’fhéadfadh sé difear a dhéanamh.” Do roinnt de theaghlaigh Camp Mystic, b’fhéidir gurbh é cúig nóiméad an difear idir beatha agus bás.

Lochtanna sa chóras freagartha a chosnaíonn beathaí

Bonnáin in Easnamh: Ní raibh córas bonnán ag Contae Kerr. Ní bhfuair go leor daoine, iadsan i gCamp Mystic san áireamh, foláireamh ar bith roimh theacht na tuile.

Laigí i bhFoláirimh Dhigiteacha: Seoladh rabhaidh trí théacs agus aipeanna, ach bhí daoine ina gcodladh nó i gceantair gan clúdach. Níor tugadh foláireamh tráthúil go dtí go raibh an t-uisce istigh i dtithe.

Droch-Chomhordú idir Ghníomhaireachtaí: Bhí briseadh cumarsáide idir foirne tarrthála agus seirbhísí éigeandála. Cuireadh iarratais faoi dhó ar tharrtháil ón aer, agus tháinig moilleanna tromchúiseacha ar chuid de na freagraí.

Mainneachtain Rialála agus Pleanála: Thug údaráis áitiúla cead foirgnimh a choinneáil agus cinn nua a thógáil in áiteanna a bhfuil baol mór tuilte iontu. D’fhág siad cábáin in aice leis an abhainn cé go raibh a fhios acu go raibh baol tubaiste ann. Níor glacadh céimeanna le daoine a chosaint.

Céimeanna atá le glacadh

1. Córas Rabhaidh: Ní mór córas rabhaidh a bheith i ngach contae a bhfuil stair thuilte aige. Mura bhfuil na hacmhainní sin ag na contae féin, ba chóir don stát nó don rialtas feidearálach íoc as.
2. Córas Foláirimh Cuimsitheach: Ní leor teachtaireachtaí téacs amháin. Caithfidh an pobal foláirimh a fháil trí bhonnáin, raidió, fóin phóca, agus más gá, ó dhuine go duine.
3. Córais Chomhroinnte Rianaithe agus Pleanála: Caithfidh gníomhaireachtaí éigeandála a bheith in ann sonraí fíor-ama agus mapáil a roinnt go héasca. Caithfidh gach duine a bheith ar an leathanach céanna.
4. Rialacha Níos Déine:
   Ní mór do rialtais áitiúla agus stáit rialacháin thógála a dhéanamh níos doichte i limistéir riosca ard, go háirithe i “floodways.” Níor cheart cábáin d’aon saghas a bheith ceadaithe sna ceantair is leochailí gan athbhreithniú neamhspleách.

Deis caillte — nó fós le tapú?

I mí an Mhárta seo caite, cuireadh Bille Tí 13 faoi bhráid an reachtais. Mhol sé plean do chóras rabhaidh stáit agus maoiniú do chontaetha tuaithe. Theip air. Dúradh go raibh sé róchostasach.

Ach anois, tá an costas á ríomh i mbeathaí in ionad airgead.

An Tástáil atá romhainn                    

Taispeánann an tubaiste seo go soiléir cad a tharlaíonn nuair nach dtugtar tosaíocht do bheatha an duine. Is féidir leis an seisiún speisialta atá le teacht i Texas é seo a cheartú. Áitím orthu: Maoinigh na bonnáin. Dún na bearnaí cumarsáide. Comhordaigh an freagra. Cuir reachtaíocht cheart i bhfeidhm.

Tá ceacht le foghlaim ag gach stát agus gach tír: Bígí ullamh do na tubaistí aeráide roimh ré, agus cuir an maoiniú ceart ar fáil ag gach leibhéal. Má dhéanaimid neamhaird den cheacht seo, fillfidh sé arís is arís eile – go dtí go bhfoghlaimítear é.