Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly – Teanga, Cultúr agus Cothromaíocht

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly – Teanga, Cultúr agus Cothromaíocht

le | 2025/10/29 | Cúrsaí Reatha, Cúrsaí Teanga, Nuacht Idirnáisiúnta, Nuacht Náisiúnta, Tuairim

Uachtarán na hÉireann Catherine Connolly

Nuair a toghadh Catherine Connolly mar Uachtarán na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2025, bhí sé soiléir go raibh athrú suntasach ag teacht ar mheon polaitiúil na tíre agus luachanna nua á léiriú dá réir.
Bhí Connolly ina céad bhean riamh a bhí ina Leas-Cheann Comhairle sa Dáil, agus anois ina céad Uachtarán neamhspleách ó Ghaillimh. Bean í a chuireann macántacht agus oscailteacht i gcroílár a beatha phoiblí, agus go háirithe maidir le ceisteanna a bhaineann leis an nGaeilge, le haontú na hÉireann, leis an gcomhshaol, leis an neodracht agus leis an gcomhionannas sóisialta.

Beathaisnéis agus Fréamhacha

Rugadh Catherine Connolly i Seantalamh i nGaillimh, áit ar tógadh í mar dhuine de cheathrar déag clainne. Bhain sí céim Mháistreachta sa tsíceolaíocht chliniciúil amach in Ollscoil Leeds i 1981, sular fhill sí ar an gCladach i nGaillimh, áit a gcónaíonn sí go fóill lena fear céile Brian agus a mbeirt mhac fásta.
Bhain sí céim sa Dlí amach in Ollscoil na Gaillimhe i 1989 agus cáilíodh ina hAbhcóide í i 1991. Thosaigh a saol poiblí i 1999 nuair a toghadh í ar Chomhairle Cathrach na Gaillimhe, agus cúpla bliain ina dhiaidh sin rinneadh Méara di i 2004 — tréimhse a chuir go mór lena feasacht ar cheisteanna cultúrtha agus teanga.
Toghadh í mar Theachta Dála neamhspleách i 2016 agus mar Leas-Cheann Comhairle i 2020, rud a dhearbhaigh í mar cheann de na guthanna is ionraice agus is cothroime sa pholaitíocht in Éirinn.

Filleadh ar an nGaeilge

Níor tógadh Connolly le Gaeilge líofa. Mar a dúirt sí féin:
“Ní raibh agam ach an Ghaeilge ón scoil. Bhí náire orm nuair a thuig mé nach raibh mé in ann labhairt go nádúrtha le muintir na Gaeltachta.”
Le linn a tréimhse mar Mhéara, tar éis ócáid i gConamara nuair nach raibh sí in ann fiú cúpla abairt a rá as Gaeilge, gheall sí di féin an scéal sin a athrú. D’fhreastail sí ar chúrsa dioplóma sa Ghaeilge agus, mar a dúirt sí ina dhiaidh sin:
“D’fhill mé ar ais agus d’fhoghlaim mé í. Agus sa Dáil, chuir mé béim ar an nGaeilge ón gcéad lá a toghadh mé, mar theanga bheo, bhríomhar.”
De réir a chéile, tháinig an Ghaeilge ina cuid nádúrtha dá saol laethúil. Thosaigh sí á húsáid ina hóráidí, ina hagallaimh agus i ndíospóireachtaí sa Dáil. Is minic a chuireann sí i gcuimhne don phobal:
“Ní maisiúchán cultúrtha í an Ghaeilge. Tá sí i gcroílár ár bhféiniúlachta mar phobal.”

An Ghaeilge mar Cheist Náisiúnta

Léirigh toghchán Connolly gur gné thábhachtach í an Ghaeilge sa díospóireacht pholaitiúil in Éirinn faoi láthair.
Dúirt Emer Higgins, Teachta Dála agus Aire Stáit de chuid Fhine Gael, i ndiaidh an toghcháin gur cheart don rialtas “machnamh a dhéanamh ar cé chomh lárnach is a bhí an Ghaeilge sa rás uachtaránachta.”
“Thug mé cuairt ar scoil i Ráth Cúil,” arsa Higgins. “Chuir dalta ceist orm: ‘An gceapann tú go gcaillfidh Heather mar nach bhfuil aon Ghaeilge aici?’ Ní raibh ach duine amháin sa rang líofa, ach dúirt gach uile dhalta go mbeadh sé tábhachtach dóibh dá mbeadh Gaeilge ag aon iarrthóir uachtaránachta.”
Den chéad uair le fada an lá, tháinig an Ghaeilge chun cinn mar phríomhthéama feachtais ar na meáin shóisialta agus ar shuímh ghréasáin cosúil le Tuairisc.ie, Extrag.ie agus eile. I bpobalbhreith de chuid The Irish Times, dúirt 3% de na freagróirí gurbh é “duine a labhraíonn Gaeilge” an tréith ba thábhachtaí d’iarrthóir. Cé nach uimhir mhór í sin, is comhartha é go bhfuil an Ghaeilge ag éirí níos tábhachtaí d’iarrthóirí polaitiúla.
Ag tús a feachtais dúirt Connolly féin:
“Tá sé riachtanach go mbeidh Gaeilge ag an Uachtarán — ní mar riail dlí, ach mar léiriú ar cé muidne mar náisiún.”

Ó Ghaillimh go dtí Áras an Uachtaráin

Tá fréamhacha domhain ag Connolly i nGaillimh, cathair ina mbuaileann ealaín, eolaíocht agus spiorad pobail le chéile. Sular tháinig sí i mbun polaitíochta náisiúnta, d’oibrigh sí mar abhcóide agus comhairleoir cathrach agus faoi dheireadh mar Mhéara, le cáil ar a hionracas agus ar a neamhspleáchas intinne.
Sa toghchán ginearálta 2020, bhuaigh sí suíochán mar Theachta Dála Neamhspleách do Ghaillimh Thiar, agus cúpla mí ina dhiaidh sin chuir sí iontas ar chách nuair a toghadh í ina Leas-Cheann Comhairle le 77 vóta i gcoinne 74 vóta faighte ag iarrthóir an Rialtais.
“Chuaigh mé sa tóir air,” a dúirt sí, “mar ní fhéadfainn a bheith ag éileamh comhionannas inscne agus ansin gan gníomhú air.”

Cultúr agus Féiniúlacht

Dar le Connolly, is mar a chéile iad an cultúr agus an teanga. Mar Uachtarán, meastar go gcuirfidh sí béim ar naisc idir ealaín, oideachas agus teanga, nó “na trí cholún den tsochaí dhaonna,” mar a thugann sí orthu.
Deir sí nach ceart an Ghaeilge a fhágáil mar ábhar scoile ná mar cheist aistriúcháin amháin, ach í a thabhairt ar ais i gcroílár saol an phobail chomh maith.
“Is teanga bheo agus lárnach í. Ní teanga mharbh í,” a dúirt sí tráth.

An Comhshaol agus an Chothromaíocht Nádúrtha

Is abhcóide paiseanta í Connolly ar son an chomhshaoil. Dar léi, ní ceist theicniúil amháin í ach ceist mhorálta freisin.
“Má chosnaímid an talamh agus an fharraige, táimid ag cosaint ár n-oidhreacht.”

Neodracht agus Cearta Daonna

Le linn a gairme ar fad, sheas Connolly ar son neodracht na tíre.
“Ní easpa gnímh í an neodracht,” a dúirt sí, “ach gealltanas gníomhach don tsíocháin.”

Athmhuintearas agus Aontú na Tíre

“Caithfimid spásanna a chruthú inar féidir le daoine a bheith compordach lena bhféiniúlacht,” a deir sí. “Sin tús an athmhuintearais.”

Conclúid

Is mór an onóir dúinn Catherine Connolly a bheith inár nUachtarán. Is Éireannach go smior í, amach is amach, agus déanfaidh sí ionadaíocht iontach dúinn ar an stáitse náisiúnta agus idirnáisiúnta. Ar an stáitse náisiúnta, cuirfidh sí ár dteanga agus ár gcultúr chun cinn. Ar an stáitse idirnáisiúnta, seasfaidh sí in aghaidh cogaidh, ar son cearta daonna, agus ar son ár neodrachta.
Mar fhocal scoir: seasann Catherine Connolly mar eiseamláir d’aon duine maidir le foghlaim na Gaeilge. Mar a dúirt sí féin ar an ábhar:
“Tháinig an Ghaeilge chugam arís, le foighne, le grá agus le húsáid laethúil. Is féidir le gach duine an rud céanna a dhéanamh.”

Cothromaíocht Oibre agus Saoil – Bernie Clarke

Cothromaíocht Oibre agus Saoil – Bernie Clarke

le | 2025/10/21 | Dírbheathaisnéis, Pearsanta

Cothromaíocht Oibre agus Saoil – Bernie Clarke

Nóta don léitheoir: Ní fíor gach rud sa scéal seo. Mar shampla, b’fhéidir go raibh fadhb bheag le turgnamh ceimice uair nó dhó, ach sin an méid. Mar bhuachaillí sna déaga, bhíodh ár gcuid samhlaíochta ar shiúl sa chloigeann againn. Mar sin, tá gnéithe den scéal bunaithe ar ár dtuairimí shuibiachtúla in ionad ar na fíricí loma.

Bhí múinteoirí iontacha i gColáiste Chiaráin, agus bhí siad an-éagsúil óna chéile. Chuaigh gach duine acu i bhfeidhm orm ar bhealach éigin. Ba mhaith liom labhairt faoi mhúinteoir áirithe a léirigh an chothromaíocht idir an obair agus an saol pearsanta — Bernie Clarke.

Ba mhúinteoir óg é Bernie Clarke ag an am — b’fhéidir go raibh sé sna luath-tríochaidí. Fear réchúiseach, séimh, galánta ba ea é. Cé nárbh fhear ard é, tharraing sé aird in ainneoin sin. Bhí sé i gcónaí gléasta go néata, ag caitheamh seaicéad spóirt de shaghas éigin, go minic ceann le patrún seic air. Bhí a chuid gruaige chomh dubh le gual. Chomh maith leis sin, ní raibh roic ina éadan, mar ba dhuine socair é, nár éirigh buartha go héasca.

Cé go raibh go leor de na múinteoirí eile ag cur roinnt ama bhreise isteach ar chúrsaí scoile, ní dhearna Bernie a leithéid de ghnáth. In ainneoin sin, múinteoir an-mhaith a bhí ann — duine an-suáilceach. Ní raibh bagairt an strapa ina rang, agus níor úsáid sé pionós corpartha ná teanga ghéar orainn riamh. Bhaineamar leas as an eolas sin — ní rabhamar ró-mhúinte ina rang! Slua spleodrach a bhí ionainn, a dhaltaí, agus uaireanta bhí sé deacair a chloisteáil cad a bhí á rá ag Bernie sa rang. Rud eile a thaitin linn ná, murab ionann agus roinnt múinteoirí eile, ní thugadh Bernie aon obair bhaile dúinn ar chor ar bith. Bhíomar an-bhuíoch as sin, mar bhíodh an iomarca obair bhaile againn cheana féin. Bhíodh scoil ar siúl gach lá, ach amháin an Domhnach, ag an am sin — leathlá Dé Céadaoin agus Dé Sathairn. Agus bhíodh orainn staidéar a dhéanamh san oíche gach uile lá ar feadh timpeall dhá nó trí huaire. Ach bhímis gnóthach an t-am ar fad le hobair bhaile sna hábhair eile, agus bhí sé deacair dúinn gach rud a chríochnú in am.

Ceimic le Caor Thine

Mhúin Bernie ceimic dúinn, ábhar nach raibh ró-shuimiúil dúinn ar dtús. Ina ranganna bhímis ag gáire agus ag scigireacht, ag caitheamh liathróidí páipéir in aghaidh a chéile nuair nach raibh Bernie ag breathnú. Ó am go chéile, bhris ar an bhfoighne ar Bernie, agus d’ardaíodh sé a ghlór:

“Ah seo anois, a bhuachaillí, glacaigí go réidh ansin é!”

Bhímis ciúin ar feadh tamaillín big, ach roimh i bhfad thosódh an ruaille buaille arís.

Ach chloisfeá biorán ag titim aon uair a fuair Bernie triaileadán, nó próca, nó ceimiceáin. Bhí sé chun turgnamh ceimice a dhéanamh. Bhí a fhios ag madra an bhaile cad a tharlódh ansin. Theipeadh go tubaisteach ar gach turgnamh! Torthaí contúirteacha — pléasc, nó boladh aisteach, nó fiú caor thine! Ní fhéadfaimis guaim a choinneáil orainn féin; bhíodh sé chomh greannmhar sin. Ag an deireadh, ba é seo a bhíodh le rá ag Bernie:

“Ah bhuel, a bhuachaillí, sin an bunsmaoineamh, ar aon nós!”

Is maith is cuimhin liom an uair a rinne dalta amháin aithris ar Bernie. Ghoid an dalta gloine a raibh potaisiam inti. Chuaigh sé go dtí an leithreas, agus chaith sé píosa de isteach i mbabhla leithris. Bhí pléasc mhór, agus caitheadh suíochán an leithris suas san aer le neart na pléisce. Doirteadh gach a raibh sa bhabhla freisin. Tháinig an dalta bocht amach as an leithreas agus é in aimhréidh, agus bhí sé fliuch le huisce agus aon rud eile a bhí sa bhabhla. Chaill sé an éisteacht ar feadh tamaillín freisin. Ní raibh an coláiste ró-shásta, ach an oiread, agus ba bheag nár cuireadh amach as an scoil é mar gheall ar a mhí-iompar uafásach sin. Cuireadh an tsaotharlann cheimice faoi ghlas tar éis sin, agus níor tharla a leithéid riamh arís.

An Dá Thrá a Fhreastal

Seachas na turgnaimh cheimice, bhíodh ócáidí eile a tharraingíodh ár n-aird sa rang. Sna laethanta díreach roimh scrúduithe scoile, dhéanadh Bernie achoimre ar gach rud a mhúin sé dúinn sa téarma sin. Ach bhí a fhios ag an domhan agus a mháthair go dtabharfadh Bernie leideanna don rang faoi na ceisteanna a bheadh ar an bpáipéar scrúdaithe. Níor theastaigh uainn Bernie a ligean síos ach an oiread, agus mar sin chaithimis roinnt ama ag staidéar ár nótaí ó na ranganna deireanacha sa téarma. Níor ligeamar síos é, fiú uair amháin.

Maidir le paisean Bernie, bheadh ort dul amach ar an gcúrsa gailf chun é sin a fheiceáil. D’inis m’athair dom faoi Bernie, mar d’imir m’athair galf freisin, ar an gcúrsa céanna. Dúirt sé liom go raibh cis ar Bernie thart ar a cúig.

“Níl cis mar sin ach ag na hamaitéaraigh is fearr sa spórt,” arsa m’athair.

Thuig mé ansin cén paisean a bhí ag Bernie — an galf. Bhíodh sé amuigh ar an gcúrsa gach seans a bhí aige, ag cur feabhais ar a chuid scileanna, bail ó Dhia air.

D’fhoghlaim mé go leor ó Bernie chomh maith leis an gceimic. D’fhoghlaim mé go bhfaigheann tú na torthaí atá uait nuair a dhíríonn tú d’aird agus d’fhuinneamh ar do phaisean, agus bíonn saol níos fiúntaí agus níos sásúla agat dá bharr. Ní hé sin le rá nach ndéanann tú aon rud eile — cinnte dearfach, déanann tú. Bíonn tú in ann rudaí eile a dhéanamh go hiontach freisin nuair a chuireann tú an struchtúr ceart i bhfeidhm.

Sin go díreach an rud a rinne Bernie. Bhí a fhios aige gurbh é an fíor-phaisean a bhí aige ná an galf. Mar mhúinteoir, bhí sé in ann a bheith ar an gcúrsa gach lá sna laethanta saoire, go háirithe sa samhradh. Tháinig a phaisean agus a ghairm bheatha le chéile go hiontach dó, agus bhí sé in ann an dá thrá sin a fhreastal.

Táim cinnte go ndeachaigh Bernie ar scor ón múineadh blianta fada ó shin. Chuirfinn geall, áfach, go bhfuil sé fós ag imirt gailf!

Litir ó Mheiriceá – Tugadh drochíde ar chónaitheoir fadtéarmach sna Stáit Aontaithe!

Turas Siúlóra – Ó Bhriseadh go Biseach

Turas Siúlóra – Ó Bhriseadh go Biseach

le | 2025/10/15 | Pearsanta

Turas Siúlóra - Ó Bhriseadh go Biseach

Ba thubaiste torthaí na X-ghathanna — cnámh na lorga (tibia) briste, díreach ag an bpointe ina gceanglaíonn sí leis an rúitín. Bhí mé den tuairim go raibh rud éigin ní ba thromchúisí ná cos leonta i gceist, mar bhí pian ghéar i mo chos, go háirithe san oíche. Ach bhí mé ag séanadh na fírinne, a bhí ag stánadh orm anois.

Ag Glacadh leis an bhFírinne

De ghnáth tagann biseach ar rúitín casta i gceann sé go hocht seachtaine, ach tógann briseadh beagnach an dá oiread sin — suas le ceithre mhí. Ó, a Dhiabhail!

Ciallaíonn an bhuatais leighis ar mo chos nach mbeidh mé ag siúl ná ag tiomáint go dtí go bhfaighidh mé cead ón dochtúir — rud a chuireann teorainn throm orm ar feadh tamaill fhada. Mothaím cosúil le duine a bhfuil tréimhse phríosúnachta gearrtha air. “Ceithre mhí!” arsa an breitheamh, agus casúr á bhualadh aige ar an mbord.

Cuireann radharc na buataise i gcuimhne dom mo laethanta scoile i gColáiste Chiaráin, áit a mbíodh imreoirí iománaíochta gortaithe ó am go ham, agus plástar Pháras á chaitheamh acú a bhíodh clúdaithe le graifítí. Bhí gortú mar chuid nádúrtha den saol spóirt sin. Ach níor imir mé iománaíocht ar fhoireann riamh, agus mar sin ní raibh mé gortaithe riamh — go dtí seo.

Tá an leigheas nua-aimseartha imithe i bhfad chun cinn. In ionad phlástair Pháras, tá buatais leighis agam atá i bhfad níos éasca a chaitheamh. Murab ionann agus plástar, is féidir an bhuatais a bhaint díom sa leaba.

Tá maidí croise éadroma alúmanaim agam agus scútar glúine beag freisin — uirlisí riachtanacha chun meáchan a choimeád ón gcos go dtí go mbeidh an chnámh cneasaithe ar ais le chéile.

Talamh Neamhchoitianta

Níor bhris mé cnámh riamh roimhe seo, mar sin is talamh nua iomlán an próiseas seo dom. Seachas an imní faoi staid an ghortaithe féin, bhí mé buartha nach mbeinn in ann aon aclaíocht a dhéanamh ar feadh tamaill.

Ní dheachaigh an íoróin amú orm ach an oiread. Bhí sé beartaithe agam lá sosa a ghlacadh ar lá an timpiste. Ach nuair a bhí mé gar do shliabh beag, ní fhéadfainn gan dul suas air ar an toirt. Siúlóid éasca a bhí i gceist — ní raibh sé cosúil le go leor siúlóidí eile a rinne mé: siúlóidí trasna an Chainneoin Mhóir agus sna Piréiní, sna hAlpa agus sna Himiléithe, mar shampla. Is cúis náire dom gur ar chosán beag áitiúil a tharla an timpiste seo — ach, ar shlí eile, b’fhéidir gur rud maith é freisin, mar d’éirigh liom teacht anuas go dtí mo charr, cé go raibh mé ag siúl go bacach.

Breithiúnas an Leighis

Thug an coslia scéal idir mhaith agus olc dom. Ar an dea-uair, níor bhog an blúire cnáimhe agus bhí sé i dteagmháil le cnámh na lorga fós. Mar sin, ní raibh gá le máinliacht. Ach ní bheinn in ann aon mheáchan a chur ar an gcos gortaithe ar feadh míosa ar a laghad. Má leanaim a threoracha go cúramach, áfach, beidh mé ar ais ar mo sheanléim faoi dheireadh — in ann gach rud a dhéanamh chomh maith agus a bhí mé roimh an timpiste. Bainfidh mé an cuspóir sin amach, ionas go mbeinn in ann a bheith sna sléibhte arís roimh i bhfad.

Tuairimí Éagsúla

Tá tuairimí éagsúla ag daoine maidir le cad a tharla dom. Mar shampla, chas mo bhean chéile agus mise le cara le haghaidh an lóin le déanaí, agus mise ag caitheamh buataise agus ag siúl le maidí croise.

Dúirt sí liom go gcuirfeadh timpiste mar sin “ceann faoi” ar dhuine. Dúirt sí freisin gur inis sí dá cairde fúm, agus go ndúirt siad: “Thit Mick? Mick? Conas a d’fhéadfadh Mick titim?” Sin iad na smaointe a d’fhan liom, greamaithe i gcúl m’intinne.

Níor tháinig ceann faoi orm maidir leis an timpiste, ar chor ar bith. Ach bhí aithreachas orm faoi cad a tharla, mar thug mé léim an chait sa ghríosach, agus mar sin ní raibh mé ullmhaithe i gceart don tsiúlóid.

Is léir ón abairt “ní fhéadfadh Mick titim” go raibh tuairimí míréasúnta ag na daoine a dúirt an méid sin. Cá bhfuair siad tuairim mar sin? – ní uaimse! Ar aon nós, is féidir le haon duine a bheith gortaithe, is cuma cén méid taithí atá acu. Is duine ar leith é an lúthchleasaí nach mbíonn riamh gortaithe. Dála an scéil, thit mé go minic ar chosáin thar na blianta; is é an difríocht an uair seo ná go bhfuil na hiarmhairtí níos troime agus níos soiléire do dhaoine eile.

Ní bhíonn néal gan ghealán

Den chéad uair, beidh mé ag maireachtáil le míchumas. Cé go bhfuil an t-ádh dearg orm go mbeidh biseach iomlán orm, tabharfaidh an míchumas seo peirspictíocht luachmhar dom.

Beidh cur chuige solúbtha agam, agus mé díchumasaithe ar feadh seala i ndiaidh na timpiste. Tá mé meáite ar mo sheacht ndícheall a dhéanamh gan aon am a chur amú. Beidh mé gnóthach idir níos mó léitheoireachta agus scríbhneoireachta i nGaeilge agus i mBéarla. Beidh mé in ann níos mó ama a chaitheamh ag foghlaim conas an giotár a sheinm. Beidh níos mó ama agam sosanna a ghlacadh agus machnamh a dhéanamh. Ach chomh maith leis sin, beidh saol nua — saol difriúil — agam, mar dhuine faoi mhíchumas. Beidh go leor le foghlaim agam faoin saol sin, agus roinnfidh mé na ceachtanna sin leat de réir a chéile.

Agus nuair a fhillfidh mé faoi dheireadh ar an gcosán arís le fuinneamh nua, tá súil agam nach iad mo chnámha amháin a bheidh níos láidre — ach mo spiorad féin freisin.

 

Litir ó Mheiriceá – Tugadh drochíde ar chónaitheoir fadtéarmach sna Stáit Aontaithe!

Mícheál Ó Duibhir, Fíor-Fhear na hAthbheochana

Mícheál Ó Duibhir, Fíor-Fhear na hAthbheochana

le | 2025/10/08 | Dírbheathaisnéis, Pearsanta, Tuairisc Bháis

Mícheál Ó Duibhir, Fíor-Fhear na hAthbheochana

Bhí mé an-sásta a bheith i mo scoláire ag freastal ar Choláiste Chiaráin i gCill Chainnigh. Mar pháiste, bhí fiosracht nádúrtha agam faoin domhan agus faoi na réaltaí thuas sa spéir. Ón nóiméad a d’oscail mé leabhar faoi phláinéid, réaltaí agus réaltraí, bhí mé ar fad faoi gheasa. I m’intinn óg, ba dhraoithe iad Newton, Galileo, Descartes agus Einstein agus a leithéid, a bhí tar éis tuiscint a fháil faoi phrionsabail agus dlíthe na fisice. Dar liomsa, saghas draíochta a bhí i gceist, mar bhí fisiceoirí mór le rá in ann intinn Dé féin a léamh agus bunphrionsabail an nádúir a nochtadh. Ní haon ionadh é, nuair a d’fhreastail mé ar mo chéad ranganna sa Choláiste, go raibh ríméad an tsaoil orm nuair a fuair mé amach go raibh an fhisic agus an cheimic mar ábhair ar an gcuraclam.

Cé go raibh beagnach gach múinteoir sa scoil thar barr, le heolas agus grá domhain dá n-ábhair acu, sheas múinteoir amháin amach mar an té a d’oscail doirse na bhféidearthachtaí dom — agus ba é sin ár múinteoir fisice, an tUasal Micheál Ó Duibhir.

Thosaigh sé ag múineadh i gColáiste Naomh Ciarán i 1967 tar éis dó deich mbliana a chaitheamh ag múineadh i nDún Pádraig, Contae an Dúin. Chaith sé tríocha a ceathair bliain san iomlán ag obair i gColáiste Chiaráin — tréimhse fhada a chuaigh i bhfeidhm ar ghlúnta a scoláirí. Agus mé i mo dhéagóir, ardsagart ag altóir na heolaíochta ba é Micheál.

Máistircheardaí

Fear measartha íseal, láidir ba ea an tUasal Ó Duibhir, le fuinneamh bríomhar agus greann géar spraíúil. Murab ionann agus cuid mhaith de mhúinteoirí na linne, níor bhain sé úsáid riamh as pionós corpartha. Chruthaigh sé spás sábháilte dúinn inar bhraith muid saoirse intleachtúil. Ní hé sin le rá nach raibh sé in ann smacht a choinneáil orainn — bhí, gan amhras. D’úsáid sé idir ghreann agus scigaithris orainn nuair ba ghá.

Is cuimhin liom uair amháin nuair a bhí mé ag caint agus ag gáire gan srian ina rang agus é féin ag iarraidh muid a mhúineadh. D’fhéach sé orm, súil ghéar dáiríre air, agus dúirt sé liom, ag fuaimniú gach siolla go mall agus go soiléir:

“Anois, a Mhichíl, díreach toisc gur leas-phríomhoide é d’athair…”

Ba leor an leath abairt. Bhris gach buachaill amach ag gáire; dhearg mé le náire. As sin amach, bhí mé chomh ciúin le taibhse sa tsaotharlann fhisice.

Bhí cur chuige modheolaíoch ag Micheál a bhí thar a bheith éifeachtach agus suimiúil. Ba thuras iomlán eolais gach ceacht — ó chúlra staire go díorthú teoiriciúil, agus ar deireadh go cruthúnas eimpíreach.

Nuair a mhúin sé ceacht dúinn ar an bhfad fócasach i lionsa, níor thosaigh sé le cothromóidí, ach le scéal na n-eolaithe a mhúnlaigh ár dtuiscint: Kepler, Huygens, Newton, Descartes agus Gauss. Chuir sé ina luí orainn go raibh muid ag glacadh le hoidhreacht intleachtúil aoibhinn. Ansin tharraing sé léaráid ghlan ar an gclár, ag taispeáint conas a lúbann gathanna comhthreomhara solais trí lionsa agus a dtagann siad le chéile, agus dhíorthaigh sé foirmle an lionsa thanaí don fhad fócasach.

Ba chosúil le breathnú ar cheardaí oilte ag a bhinse a bheith ag féachaint ar Mhicheál ag obair — beacht, foighneach, lángafa lena ábhar.

An Modh Eolaíoch

Níor fhág sé riamh an teoiric mar rud teibí. I gcás an fhaid fhócasaigh, roinn Micheál muid inár mbeirteanna, le lionsa, réad agus scáileán ag gach foireann. Ár dtasc: tomhais, taifead, ríomh; ansin déan tástáil ar chomhoiriúnacht an toraidh leis an bhfoirmle.

Sa tslí sin, ní ceacht ar optaic amháin a bhí i gceist, ach ceacht freisin ar an modh eolaíoch féin: hipitéisí a fhoirmiú, iad a thástáil go dian, agus conclúidí a bhaint as fianaise inláimhsithe. Mhúin sé dúinn gur tábhachtach a bheith in ann obair as lámh a chéile freisin.

Chuaigh na ceachtanna sin i bhfad thar an bhfisic, mar mhúin siad scileanna eile dúinn freisin – cur chuige eolaíoch ar aon tasc, agus comhoibriú i bhfoireann.

Ag breathnú siar, is féidir liom a rá le muinín gur chuidigh an tUasal Ó Duibhir le mo chosán a mhúnlú. Las sé spréacha na fiosrachta ionam – ní trí insint, ach trí thaispeáint conas a oibríonn prionsabail na fisice.

Chuaigh sé i bhfeidhm go mór orm, gan dabht ar bith, ag uair chinniúnach i mo shaol. Ní haon timpiste é go ndearna mé staidéar ar an bhFisic i gColáiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath (UCD), agus ansin ar an Innealtóireacht Leictreach, agus ar deireadh bhain mé amach máistreacht in Innealtóireacht Leictreach agus Ríomhaireachta in Ollscoil California, San Diego.

Chaith mé formhór mo ghairm i dtaighde agus forbairt i réimse na gcumarsáidí gan sreang. Rianaíonn mo ghairm bheatha féin a bhfréamhacha siar go dtí na ceachtanna bunúsacha sin sa tsaotharlann fhisice agus ár múinteoir, Micheál Ó Duibhir.

Eolaí agus Staraí

Blianta fada ina dhiaidh sin, bhuail mé le Mícheál Ó Duibhir arís. Faoin am sin, bhí mise níos gaire do dheireadh mo shaoil oibre ná a thús. D’inis mé dó go soiléir an méid a bhí déanta aige dom agus an tionchar mór a bhí aige orm. Bhí sé séimh agus umhal, ach chonaic mé buíochas ciúin ina shúile.

Le linn na cuairte sin, nocht sé a dhara paisean: staraí áitiúil cumasach ba ea é. Le linn a shaoil ar scor, chuaigh sé i mbun scríbhneoireachta faoi stair Chill Chainnigh, ag nochtadh gnéithe nach raibh mórán clú orthu.

I measc a shaothar bhí The History of Cricket in County Kilkenny: The Forgotten Game, leabhar a thug léargas spéisiúil ar fhorbairt an CLG. Scrúdaigh sé an aicme uachtarach i gCill Chainnigh agus scríobh sé faoin áit ar tógadh é féin. Bhí lúcháir orm a fháil amach gurbh é an múinteoir a léirigh dom áilleacht an tsolais agus na gluaiseachta a bhí anois ag soilsiú coirnéil i bhfolach dár n-oidhreacht chultúrtha.

Fíor-Fhear na hAthbheochana

Chuir scéala bháis Mhichíl brón mór orm – chuaigh sé ar shlí na fírinne i mí Feabhra 2025. Cuireann na focail sin slí na fírinne Micheál in iúl dom, mar mhúin sé dúinn ina rang cad í an fhírinne san eolaíocht agus cén tslí an fhírinne sin a chruthú.

Tá a íomhá beo bríomhar i m’intinn chomh cruinn, beacht agus a lá a tharla sé: é ag barr an ranga sa tsaotharlann fhisice, cailc ina lámh aige, agus an leamhgháire cineálta sin ar a bhéal roimh na focail nach bhféadfá dearmad a dhéanamh orthu –

“Anois, a Mhichíl…”

Táim fíorbhuíoch gur tugadh an deis dom mo bhuíochas a ghabhail dó faoina raibh déanta aige domsa agus faoin tionchar dearfach, leanúnach a bhí aige orm.

Ag machnamh ar a shaol, tuigim go maith gur beag múinteoir mar é atá ann. Léiríonn 44 bliain ag múineadh cé chomh díograiseach agus a bhí Micheál. Chreid sé go láidir i gcumhacht an oideachais saol a scoláirí — agus fiú an tsochaí féin — a athrú go dearfach.

D’fhoghlaim mé fisic gan stró ina rang, ach d’fhoghlaim mé rud eile freisin, rud níos bunúsaí: smaointeoireacht loighciúil agus praiticiúil. Sin rud a bhíonn úsáideach dom i ngach gné de mo shaol. Fiú anois, agus mé ag scríobh, mothaím macallaí na gceachtanna sin: a ghuth i mo chluas ag tabhairt moltaí dom —

“Bí cruinn agus beacht. Bí ag smaoineamh go soiléir, go loighciúil, agus tabhair faoi gach fadhb le fiosracht agus le meas ar an bhfírinne.”

Mar a dúirt Máirtín Ó Néill i bhfógra báis sa Record 2025 (St Kieran’s College), ba é Mícheál Ó Duibhir “fear Chiaráin le go leor tréithe — eolaí agus staraí, fíor-fhear na hAthbheochana.”

Is annamh a bhaineann múinteoirí amach na ceannlínte, ach athraíonn siad an domhan go ciúin, go domhain — intinn i ndiaidh intinne, glúin i ndiaidh glúine. Sheas Micheál mar shampla den mhúinteoir foirfe — mar réalta eolais dom féin i gcónaí. Ní dhéanfaidh mé dearmad air go deo na ndeor.

 

Litir ó Mheiriceá – Tugadh drochíde ar chónaitheoir fadtéarmach sna Stáit Aontaithe!

Ceacht an Rúitín Casta

Ceacht an Rúitín Casta

le | 2025/10/01 | Pearsanta, Tuairim

Ceacht an Rúitín Casta

Is minic a shílimid gur fearr ár mbealach féin ná an tslí cheart. Tá scríofa agam níos mó ná uair amháin faoi shábháilteacht siúlóide, faoi sheicliostaí agus trealamh, agus faoin meas mór is gá a bheith agat ar shléibhte i gcónaí. Ach ar thráthnóna áirithe le déanaí, agus uair nó dhó saor agam, bhris mé mo rialacha féin. Thosaigh mé amach ar shiúlóid ar chosán a raibh ar eolas go maith agam gan bróga siúlóide, gan maidí siúlóide ná ciste garchabhrach. Ní raibh agam ach bróga reatha caite agus an iomarca féinmhuiníne.

Níor éirigh go maith leis, agus ba ghearr gur fhoghlaim mé an ceacht.

Ag Titim go Mall

In áiteanna áirithe, tá an cosán géar agus clúdaithe le gairbhéal mín. Cosán ilúsáide atá ann agus is minic a scaipeann rothair shléibhe an gairbhéal trasna, rud a fhágann na coinníollacha níos measa fós do shiúlóirí. Agus mé ag dul síos cuid ghéar den chosán, shleamhnaigh mo chos dheas ar chlé gan choinne, thit mo chorp ar dheis, agus chas mo rúitín isteach agus shín sé go dona faoin ualach.

Bhí an titim cosúil le gluaiseacht i moill, amhail is gur crann á bhí á leagan.

Ar feadh soicind, bhí mé cinnte go raibh cnámha briste agam. Choimeád mé smacht orm féin, agus d’fhan mé ar an talamh ar feadh tamaillín, ag análú go mall agus go domhain, ag scanadh le haghaidh fola nó aon rud as riocht. Sheas mé ansin, agus bhí mo rúitín an-phianmhar, ach bhí mé in ann siúl go bacach agus go mall. Thosaigh mé ar an siúl fada ar ais go dtí mo charr.

Garchabhair Shealadach

Sa bhaile arís, chuir mé bindealán ar an rúitín, ghlac mé ibuprofen, agus chuir mé mo chos suas ar philiúr. Faoi mhaidin, bhí an scéal in olcas. Bhí mo chos dheas ata go dona. Bhí ballbhrúnna corcra le feiceáil ar an taobh istigh de mo chos. Tháinig boilgeoga pianmhara le feiceáil ar an rúitín. Ghlan mé iad agus chuir mé cóiriú leighis orthu.

Ceapaim nár bhris mé aon rud sa chos. Ach shocraigh mé coinne le mo dhochtúir, ionas go mbeidh sé in ann scrúdú a dhéanamh ar mo chos, agus a chomhairle a thabhairt dom faoi.

Nuair a bhí mé i mo shuí le mo chos ar leac oighir agus mé ag smaoineamh faoi cad a tharla, thuig mé gan mhoill: d’fhéadfaí é seo a sheachaint. Sa deireadh, is ormsa atá an locht.

Na Trí Riachtanas a D’fhág Mé Ar Lár

Gortaíodh mé mar ní raibh trí riachtanas agam:

  • Bróga siúlóide — gan iad, ní raibh seans ar bith agam. Tá sé ríthábhachtach bróga siúlóide a chaitheamh agus tú ar an gcosán.
  • Maidí siúlóide — gan iad, ní raibh cothromaíocht mhaith agam i gcónaí. Tugann dhá phointe teagmhála breise an difríocht idir seasamh daingean agus rúitín casta.
  • Ciste garchabhrach — gan é, ní raibh faoiseamh ar bith agam i gcás timpiste. Tá sé úsáideach, ní hamháin le haghaidh gortuithe tromchúiseacha, ach le haghaidh gathanna beacha nó dó gréine freisin.

Cén fáth ar fhág mé na riachtanais ar lár? Tharla sé mar gheall ar thobainne.

Éiríonn daoine réchúiseach le taithí. Bhí eolas agam ar an gcosán, bhí sé siúlta agam go minic, agus chuir sé sin ar mo shuaimhneas mé. Ach d’íoc mé as an tuairim sin gan mhoill.

An Ceacht Níos Leithne

Deir staidéar a foilsíodh san American Journal of Emergency Medicine go mbaineann beagnach 40% de ghortuithe siúlóide le rúitíní. Tuairiscíonn an National Park Service freisin gur fachtóir iad na bróga i níos mó ná 60% de na cásanna seo.

Tá an chomhairle seo cloiste ag gach siúlóir a bhfuil taithí acu cheana féin, mise san áireamh. Ach is gá é a chur i bhfeidhm gach uile uair, gan eisceacht.

Mar a fuair mé amach, is é an t-am a dhéanann tú dearmad ar an gcomhairle an t-am a mbeidh tú i dtrioblóid.

Ag Bogadh Ar Aghaidh

Leigheasfaidh an rúitín. Caillfidh mé cúpla seachtain ar na cosáin. Ach tá ceacht foghlamtha agam. As seo amach:

  1. Beidh bróga agus maidí siúlóide, agus ciste garchabhrach á n-úsáid agam gach uair ar an gcosán.
  2. Beidh an sliabh ann fós amárach; níl aon duais ann as dul amach gan ullmhúchán inniu.

Tá súil agam gur fhoghlaim mé an ceacht go maith. Seachas sin, d’fhéadfadh an chéad uair eile a bheith ní hamháin níos measa, ach cinniúnach.

Litir ó Mheiriceá – Tugadh drochíde ar chónaitheoir fadtéarmach sna Stáit Aontaithe!

gaGaeilge
gaGaeilge en_USEnglish