Nuair a bhí mé fós ag freastal ar an mbunscoil, agus mé ach naoi mbliana d’aois, bhí deis agam dul go dtí an Ghaeltacht ar feadh trí mhí faoi scéim a bhí ag Gael Linn ag an am sin. D’aontaigh mé, gan smaoineamh, agus thosaigh eachtra nua dom ansin. Ní raibh aon eagla orm – ceapaim go raibh dúil san eachtraíocht agam, rud nár chaill mé riamh é! Ba é seo an chéad uair ar fhág mé mo chlann agus mo bhaile. Ní haon ionadh é, mar sin, go bhfuil cuimhne mhaith agam ar an am sin, cé gur tharla sé beagnach seasca bliain ó shin.
Rosmuc
Thaistil mé go Rosmuc le buachaill eile ar an aois céanna liom, gasúr séimh, dea-mhúinte. Thógamar traein amháin go Baile Átha Cliath, agus ar an lá ina dhiaidh sin, traein eile go Gaillimh. Bhí ionadaí de chuid Gael Linn ag fanacht linn i mBaile Átha Cliath, agus threoraigh sé an bheirt againn go lóistín le haghaidh na hoíche. An mhaidin dár gcionn, tar éis an bhricfeasta, ar aghaidh linn go dtí Stáisiún Heuston leis an ionadaí. Chabhraigh sé linn ár dtraein a fháil, agus shroicheamar Gaillimh timpeall am lóin. Bhí ionadaí eile ann chun cabhrú linn bus a fháil go Rosmuc – ár gceann scríbe. Bhí carr ag fanacht linn i Rosmuc, agus ionadaí eile ann chun muid a thiomáint go dtí ár dtithe. Bhí mo theach i gCill Bhriocán, i Rosmuc.
Cill Bhriocán
Chuir bean a’ tí Máire Bean Uí Ghriallais fáilte mhór romham, agus thosaigh m’eachtra Ghaeltachta láithreach bonn. Thug Bean Uí Ghriallais babhla anraith dom ar dtús ach ar an drochuair bhí sé chomh te sin gur dhóigh mé mo charball go dona leis. Bhí sé an-phianmhar le seachtain nó dhó! Bhí sé deacair a mhíniú as Gaeilge cad a tharla dom!  

Tar éis an turais fhada, bhí orm dul go dtí an leithreas. Threoraigh Máire amach as an teach mé go dtí teach an asail, ach bhí sé chomh dubh le pic taobh amuigh. Dá bhrí sin, bhuail mé mo ghlúin in aghaidh balla agus bhí mé gortaithe arís! Cé gur drochthús a bhí agam, d’fheabhsaigh cúrsaí tar éis sin – agus níor ghortaigh mé mé féin arís ach an oiread.

Ní raibh an teach seo cosúil le mo theach sa bhaile. Bhí na háiseanna an-bhunúsach. Ní raibh aon leictreachas ann, nó téamh lárnach nó fiú guthán. Bhí an leithreas beag i mbothán in aice an tí. Ní raibh seomra folctha ar chor ar bith. Ach is beag le rá na rudaí sin i gcomparáid leis an teanga. Ní raibh mórán Gaeilge agam, agus nuair a labhair Bean Uí Ghriallais liom ar dtús, níor thuig mé fiú focal amháin a bhí á rá aici. Diaidh ar ndiaidh, tháinig feabhas ar mo chuid Gaeilge, mar ní raibh an dara rogha agam – labhraítí ach amháin Gaeilge sa cheantar sin ag an am sin. Diaidh ar ndiaidh, chuaigh mé i dtaithí ar chúrsaí agus leis an tslí maireachtála freisin, agus bhí mé sásta go leor.

Scoil agus Cairde

Ní raibh aon bhus scoile ann agus bhí orm siúl go dtí an scoil agus ar ais gach lá. Bhí an scoil trí mhíle ar shiúl ón mbaile, agus cé go raibh sé deacair ar dtús, d’éirigh an tsiúlóid sin éasca tar éis tamaillín.  Cé go raibh sé deacair an múinteoir agus na daltaí a thuiscint ar dtús, tar éis míosa nó mar sin ní raibh aon fhadhb agam, agus bhí mé chomh compordach ag úsáid na Gaeilge agus a bhí mé leis an mBéarla. Déanta na fírinne, ní cuimhin liom mórán faoi mo laethanta ar scoil, mar níor tharla aon rud suntasach ann.

Bhí cúpla teaghlach eile sa cheantar agus páistí ann ar chomhaois liom. Aon uair a bhí deis agam, fuair mé cead ó Bean Uí Ghriallais dul amach ag imirt leo. Chaith mé go leor ama ina dtithe freisin. Bhí sé ró-chiúin dom i mo theach féin, gan ach Bean Uí Ghriallais féin ann.

Ceol

Bhí uirlisí ceoil sna tithe eile, agus bhí mé gafa leo. Bhí bosca ceoil i dteach amháin, agus feadóg stáin i dteach eile. Bhíodh na fir a’tí ag seinm ceoil ó am go ham, go háirithe nuair a bhíodh comharsana ar cuairt. D’fhoghlaim mé go leor amhrán tar éis dom breathnú orthu agus éisteacht leo. Ceol traidisiúnta a bhí i gceist, agus ba chosúil le spúinse me, ag sú isteach teanga agus cultúr na tíre – beagnach i ngan fhios dom féin!

Am dul abhaile!

Bhí mé chomh sásta sa Ghaeltacht gur bheag nach ndearna mé dearmad ar mo theaghlach féin! D’imigh mo thréimhse go tapa, agus bhí sé deacair dom filleadh abhaile ansin. Ach ní raibh fadhb ar bith liom leis an nGaeilge sa scoil tar éis sin, agus bhí grá buan agam dár dteanga agus dár gcultúr as sin amach, a bhuí le m’athair agus le Gael Linn.  

.

.

Nuair a bhí mé sa séú rang sa bhunscoil, ní raibh aon cheist ach go mbeinn ag freastal ar Choláiste Chiaráin, an scoil ina raibh m’athair ag múineadh. Bhí orm scrúdú iontrála a dhéanamh ar dtús, a raibh na céadta dalta eile á dhéanamh freisin. Bhí ionadh an domhain orm nuair a fuair mé amach gur bhain mé amach an chéad áit sa scrúdú céanna. Bhí ionadh ní ba mhó fós orm a fháil amach go bhfuair mé scoláireacht a bhuíochas le mo chuid torthaí.  Tairgeadh áit dom mar scoláire cónaithe le cúig bliana anuas, saor in aisce. Cad a dhéanfainn?

Uair na Cinniúna

Bhí ríméad an tsaoil ar mo thuismitheoirí agus dúirt siad go bhfágfaidh siad an cinneadh maidir leis an scoláireacht faoi mo chomhairle féin. Phléamar na buntáistí agus na míbhuntáistí go macánta le chéile. Níorbh éigean dom an tairiscint a ghlacadh, mar ní raibh mé i mo chónaí i bhfad ón scoil. Ní hamháin sin, ach bheadh síob agam gach lá ó dhoras go doras. Gan dabht, bheadh sé ní ba chompordaí agus ní b’éasca dom fanacht sa bhaile, in ionad na léime sa dorchadas a bheadh ag baint le saol nua mar scoláire cónaithe.  Bhí argóintí láidre ar son fanacht sa bhaile. An raibh aon fháth dul isteach sa choláiste mar scoláire cónaithe? Cheap mé féin ag an am go raibh cúpla fáth. Ar an gcéad dul síos, ‘ná lochtaigh an rud a fhaigheann tú in aisce’! Bhuaigh mé an duais luachmhar seo, agus cén fáth nach nglacfainn é? Ar an dara dul síos, eachtránaí a bhí ionam, agus níor dhuine mé a dhiúltódh dúshlán riamh.  Ar aon nós, dá dtitfeadh an tóin ar fad asam, nach mbeinn in ann filleadh abhaile arís. Ba chuimhin liom mo thréimhse as baile sa Ghaeltacht, agus b’aoibhinn liom an neamhspleáchas a thug sé dom agus mé ag fáil oideachas an tsaoil. Ní raibh sé deacair dom an tairiscint a ghlacadh.  Cé go raibh mo thuismitheoirí sásta ar mo shon, is dócha ná a mhalairt go raibh brón orthu freisin ar a son féin.  Tar éis an tsaoil, bhí a gcéad mhac ag fás aníos chomh tapa cheana féin, agus anois bheadh sé ag fágáil an bhaile ina theannta sin. B’fhéidir gur chuir mo chás i gcuimhne do m’athair a chás féin, nuair a bhí sé féin timpeall cúig bliana déag agus ag fágáil an bhaile chun an chliarscoil a thabhairt air féin.  Ceapaim go raibh sé idir dhá chomhairle faoin am a chaith sé in institiúidí atá faoi stiúir na heaglaise. Ar aon nós, ghlac sé le mo chinneadh gan focal diúltach a rá faoi. Choinnigh mo mháthair guaim ar a teanga freisin, is dócha. Gan dabht, bhí sí idir dhá cheann na meá. Ar thaobh amháin, bhí brón uirthi go gcaillfeadh sí a mac ón mbaile. Ach ar an taobh eile, bhí sí an-bhródúil asam, agus ní raibh uaithi ach an rud is fearr domsa.

Scoil Nua – Féiniúlacht Nua

Ag deireadh an tsamhraidh, nuair a bhí na laethanta saoire scoile ag druidim chun clabhsúr agus an t-ullmhúchán go léir déanta againn, bhí mé thar a bheith réidh le m’eachtraí nua a thosú. Bhailíomar mo chip is mo mheanaí agus thiomáineamar go dtí an Coláiste chun clárú mar scoláire cónaithe. Chuir baill fhoirne an Choláiste fáilte romhainn go léir agus ansin d’imigh ár dtuismitheoirí. Glaodh rolla agus ansin sannadh leapacha dúinne, na scoláirí cónaithe nua. Ar dtús, ní raibh mé i suanlios sa Choláiste féin, ach taobh amuigh i Halla Desart, ar Shráid Nua Íochtarach. Ach tar éis cúpla lá, cuireadh isteach i suanlios beag sa Choláiste mé. Ní raibh ach deich leaba i suanlios Naomh Columba, i gcomparáid le céad leaba nó mar sin sna suanliosanna eile sa Choláiste.  Bhí leaba agus taisceadán beag agam a raibh báisín uisce ar a bharr. Bhí laindéal inmheánach idir na leapacha a thug an méid is lú príomháideachais dúinn.  Bhí sé fuar sa suanlios sin freisin, ach ní raibh ar mo leaba ach braillín agus pluid thanaí a bhí beagnach caite. Bheadh saol crua go leor agam anseo, in easpa an chompoird chorpartha a raibh ar fáil agam sa bhaile. Ach níorbh aon chur as dom rudaí mar sin, agus lean mé ar aghaidh pé scéal é.

Nós na Leasainmneacha

Saol eile ar fad a bhí ann dúinn i scoil chónaithe, agus muid ag foghlaim scileanna sóisialta ionas go mbeimid in ann maireachtáil i dtimpeallacht nua na scoile. Tugadh leasainm ar gach duine sa scoil, idir mhúinteoirí agus scoláirí, agus go minic ní raibh na hainmneacha céanna rómholtach. Mar shampla bhí scoláire amháin a raibh éadulaingt aige ar ghlútan. Ní raibh sé in ann arán bán a ithe agus bhí arán donn speisialta aige. Baisteadh é mar ‘Arán Donn’.  Tugtar ‘Spud’ ar aon duine leis an sloinne ‘Ó Murchú’. I mo chás, nuair a fuarthas amach go raibh m’athair ina mhúinteoir sa scoil, a raibh an leasainm Peadar air, cuireadh an leasainm céanna ormsa. Bhí mé sásta go leor leis sin, agus leis an ainm nua agus na daoine nua agus an timpeallacht nua sa Choláiste, chaill mé féiniúlacht amháin agus thug mé féiniúlacht nua orm.  Sa bhealach sin, thosaigh saol nua na scoile dom.

.

.

.

.

.

.

.

.