Dhá Sheadóg!

Tugadh cúig nóiméad do Mary Manning chun a hintinn a athrú.

Bhí sí aon bhliain is fiche d’aois agus í ag obair ag scipéad i Siopa Dunnes ar Shráid Anraí i mBaile Átha Cliath. An mhaidin sin, an 19 Iúil 1984, tháinig custaiméir chuici le dhá sheadóg ón Afraic Theas a cheannach. Dhiúltaigh Mary iad a dhíol.

Bhí treoir tugtha ag a ceardchumann dá bhaill gan earraí ón Afraic Theas a láimhseáil mar agóid in aghaidh apartheid. Bhí lucht bainistíochta Dunnes ag cur brú uirthi rogha a dhéanamh: neamhaird a thabhairt ar threoir an cheardchumainn nó a post a chailleadh.

Tugadh Mary agus a maor ceardchumainn, Karen Gearon, suas staighre. Coinníodh i seomraí ar leith iad. Nuair a bhí cúig nóiméad caite, bhí an freagra céanna aici. Cuireadh ar fionraí í.

Chuaigh naonúr dá comhghleacaithe ar stailc lena taobh. Ní raibh siad ag súil le bheith amuigh ach cúpla lá.

Mhair an stailc dhá bhliain agus naoi mí.

Is beag eolas a bhí acu ar an Afraic Theas ar dtús. Bhí siad ag cloí le treoir a gceardchumainn. Cúpla lá tar éis thús na stailce, tháinig deoraí ón Afraic Theas darbh ainm Nimrod Sejake ina dteannta ar an líne phicéid. D’inis sé dóibh faoi na srianta a bhí ar dhaoine dubha cosúil leis: cá bhféadfaidís cónaí, cé na háiseanna poiblí a bhféadfaidís úsáid a bhaint astu agus na pasanna a bhí de dhíth orthu chun taisteal.

Dúirt sé go raibh apartheid cosúil le pionta Guinness: an tromlach dubh thíos agus an mionlach beag bán thuas.

Thit ioncam Mary ó bhreis agus £100 sa tseachtain go £21 de phá stailce. Chuaigh custaiméirí thar an líne phicéid. Thug cuid acu maslaí do na stailceoirí nó chaith siad seile orthu.

Bhí an rialtas i gcoinne apartheid, ach ar dtús chosain oifigigh an ceart a bhí ag comhlachtaí trádáil a dhéanamh leis an Afraic Theas.

Maidir leis an Eaglais Chaitliceach, bhí sagairt ann a mhol dá bpobal dul thar an líne phicéid. Thrasnaigh go leor cléireach an líne iad féin.

I mí na Nollag 1984, d’iarr an tEaspag Desmond Tutu bualadh leis na stailceoirí ag Aerfort Heathrow agus é ar a bhealach go hOsló chun Duais Nobel na Síochána a ghlacadh. Thaistil Mary agus Karen go Londain lena n-oifigeach ceardchumainn, Brendan Archbold.

Thug Tutu barróg don bheirt. Os comhair na n-iriseoirí, mhol sé misneach na stailceoirí. Gheall sé go n-inseodh sé d’oibrithe na hAfraice Theas go raibh daoine in Éirinn ag seasamh leo. Thug sé cuireadh dóibh cuairt a thabhairt ar an Afraic Theas freisin.

Ar Lá Fhéile Bríde, an 1 Feabhra 1985, tháinig grúpa de Shiúracha Bhríde chun seasamh leis na hoibrithe ar an líne phicéid.

I litir chuig an gceardchumann, bhí an tEaspag Eamonn Casey tar éis a rá go raibh na stailceoirí “drochmhúinte”. Trí seachtaine nó mar sin tar éis do na siúracha teacht ar an bpicéad, áfach, d’iarr sé go poiblí ar dhaoine seasamh leo. Ansin, d’éirigh go leor cléireach as siopadóireacht a dhéanamh i Siopa Dunnes.

Chun íoc as an turas chun na hAfraice Theas, chuaigh na stailceoirí agus a lucht tacaíochta ó theach tábhairne go teach tábhairne i mBaile Átha Cliath. Bhailigh siad £7,000 in aon oíche amháin, mar a d’inis Karen níos déanaí.

I mí Iúil 1985, thaistil ochtar stailceoirí agus Archbold go dtí an Afraic Theas.

Níor ligeadh isteach sa tír iad. In Aerfort Johannesburg, tháinig saighdiúirí ina dtimpeall. Coinníodh faoi gharda armtha iad ar feadh ocht n-uaire an chloig sular cuireadh ar eitleán ar ais go Londain iad.

Ag Aerfort Heathrow, tháinig póilíní ar bord agus thionlaic siad amach as an eitleán iad. Dúirt Karen níos déanaí go raibh eagla uirthi go rabhthas ar tí iad a dhíbirt as an mBreatain chomh maith.

Ach tugadh chuig preasagallamh iad. Bhí iriseoirí ag fanacht lena scéal a chloisteáil.

Ar ais i mBaile Átha Cliath, d’fhill siad ar an líne phicéid.

I mí Eanáir 1987, chuir an rialtas srianta i bhfeidhm ar allmhairiú torthaí agus glasraí ón Afraic Theas. Tháinig deireadh leis an stailc i mí Aibreáin. Bhí Mary tar éis diúltú dhá sheadóg a dhíol. Anois bhí an Stát féin ag cur srian lena n-allmhairiú.

D’fhill Karen ar Dunnes. Trí mhí dhéag ina dhiaidh sin, briseadh as a post í. Bhuaigh sí cás faoi dhífhostú éagórach in aghaidh Dunnes.

Nuair a chuir sí isteach ar phoist eile, is annamh a fuair sí agallamh. D’aithin fostóirí ón teilifís í, mar a dúirt sí níos déanaí. Bhog sí go Trá Lí sa deireadh, agus fuair Comhdháil na gCeardchumann obair di ann.

Chreid Mary go raibh fostóirí tar éis í a chur ar liosta dubh. Mar sin, chuaigh sí ar imirce chun na hAstráile i 1988 agus fuair sí post in oifig.

Nuair a thug Nelson Mandela cuairt ar Bhaile Átha Cliath i 1990, bhuail naonúr de chomhstailceoirí Mary leis in Óstán an ‘Berkeley Court’. Chroith sé lámh leo agus ghabh sé buíochas leo.

Bhí Mary fós san Astráil.

D’fhill sí ar Éirinn i 1993 agus fuair sí post in oifig faoi dheireadh. Níor luaigh sí an stailc ar a CV.

Sa bhliain 2008, bhí Mary ar ais taobh amuigh de Dunnes ar Shráid Anraí. Bhí plaic in ómós di agus do na stailceoirí eile á nochtadh.

An lá dár gcionn, bhí sí ar an bhfón ar Liveline RTÉ. Ghabh Ben Dunne leithscéal léi go pearsanta as an gcaoi ar chaith Dunnes léi.

Dúirt Mandela faoi stailceoirí Dunnes: “Thug siad dóchas mór dom le linn mo bhlianta i bpríosún.”

Nuair a fiafraíodh de Mary an ndéanfadh sí an rud céanna arís, dúirt sí:

“Deirim i gcónaí go ndéanfainn arís é.”