Oilithreacht Bhliantúil chuig an gCainneon Mór – ar chosán North Kaibab!

Oilithreacht Bhliantúil chuig an gCainneon Mór – ar chosán North Kaibab!

San alt deireanach, shroicheamar ár ‘Shangri-La’, nuair a chuamar isteach sa bhialann i Phantom Ranch. Ní raibh ach fadhb amháin againn – bheadh orainn an tearmann sin a fhágáil gan mhoill. Bhí an ghrian neamhthrócaireach ag fanacht linn, agus ag dul ó neart go neart san idirlinn. Faoi dheireadh, sheas ár gceannaire suas – fear meánaosta miotalach darb ainm Joe – agus spreag sé muid chun gnímh.

“Tá sé ag druidim ar a naoi a chlog cheana féin. Tá 16 ciliméadar déanta againn, agus 23 fós le déanamh. Agus ní bheidh mórán scátha le fáil ar an treo suas. Beidh sos againn tar éis 11 ciliméadar, agus uisce ar fáil ansin. Faigh uisce anois, agus cuir uisce ort féin agus ar do bharréidí, hataí gréine agus scaifeanna. Ar aghaidh linn!”

Sheasamar go léir suas, agus amach linn. Bhí sé amhail is go ndeachamar isteach in oigheann the, agus baineadh stangadh asainn. Rinneamar mar a dúirt Joe, agus ar ais ar an gcosán linn gan mhoill. Cé go raibh sé níos teo ná mar a bhí, bhíomar maith go leor fad is a bhí uisce fós orainn. Bhí scáth ann ar feadh tamaillín, agus ballaí ingearacha ildathacha gar dúinn ar an dá thaobh, ag feidhmiú mar scáth ón ngrian. Ar an drochuair, níor mhair sé i bhfad, agus bhí orainn siúl amach faoi ghrian lasrach arís. Agus an teocht ag ardú i gcónaí. Ó am go ham, bhíomar in ann ár gcuid éadaí a fhliuchadh, agus muid féin a fhuarú sa sruthán in aice an chosáin, sruthán darb ainm Bright Angel Creek. Faoi dheireadh, bhí Campa Cottonwood le feiceáil os ár gcomhar amach, amhail is gur mearú súl a bhí ann. Thógamar sos beag ann – líonamar le huisce, d’fhliuchamar muid féin, agus ghearramar greim tapa. Leanamar ar aghaidh ansin go dtí ‘Roaring Springs’. Cheapfá gurb eas traidisiúnta é, ach ní bheadh an ceart agat. Tagann an t-uisce amach go láidir as balla carraige, ag sileadh síos an fhána cosúil le heas, ach is tobar nádúrtha é i ndáiríre. Cruthaíonn sé fuaim leanúnach mhór cosúil le heas freisin – cúis a ainm. Is é ‘Roaring Springs’ príomhfhoinse uisce do dhá imeall an chainneoin trí píblíne tras-chainneoin. Bhailíomar le chéile ann agus labhair Joe linn arís. “Beidh sé deacair as seo amach,” a dúirt sé. Éiríonn an cosán an-ghéar, agus beimid ag siúl i réimse i bhfad níos airde, suas go dtí 2,500 méadar. Tá an t-imeall seo 300 méadar níos airde ná an t-imeall eile. Mar sin, fanaimis le chéile as seo amach, le Donncha chun tosaigh agus mise chun deiridh. Lig do Dhonncha an luas a leagan síos don dreapadh, agus má bhíonn fadhb ar bith ag aon duine, stad agus fan liom. Tá sé ríthábhachtach do dhóthain uisce a ól. Beidh tú in ann uisce a fháil go héasca as seo amach, agus beidh uisce breise agamsa freisin, más gá. Beimid ar an gcosán suas go ceithre uair a chloig. Anois, ádh mór orainn go léir, agus ar aghaidh linn!”

Thosaigh an obair i ndáiríre ansin.

Ó Roaring Springs go dtí an t-imeall ó thuaidh

Sa 6 ciliméadar a bhí fágtha againn, d’éiríomar in airde ó 1,500 go 2,500 méadar – sin fána ghéar. Níl an cosán gar don Bright Angel Creek níos mó, agus mar sin ní rabhamar in ann ár n-éadaí a fhliuchadh. É sin go léir gan scáth agus le hardteocht dhúshlánach agus beagnach dofhulaingthe le brath — go dtí an míle deireanach, nuair a fuaireamar scáth ag dul tríd an bhforaois a mhaolaigh an teas de réir a chéile. Bhíomar go léir ag streachailt ar an gcosán, agus bhí orainn sosanna a thógáil go mion minic, mar buaileadh tinn duine amháin nó duine eile ar an tslí. Bhí Joe go hiontach sna cásanna sin – thug sé cabhair dúinn go léir agus spreag sé muid leanúint ar aghaidh de réir a chéile. Bhí fonn múisce orm féin uair amháin, agus thug Joe píosa oráiste dom, agus shuigh sé síos liom ar feadh tamaillín, go dtí gur tháinig mé chugam féin arís. Chuir sé in iúl dom go dtarlaíonn a leithéid do beagnach gach duine, de bharr meascán airde, teocht agus stró ar do chorp agus é ag obair an-dian.

An t-imeall!

Faoi dheireadh, bhaineamar an t-imeall amach, agus shuíomar go léir síos tar éis cúpla fhéinphic a thógáil. Bhíomar go léir sásta ach tuirseach traochta ag an am céanna, agus bhí an-áthas orainn Anne (duine dár ngrúpa nach ndearna an tsiúlóid linn) a fheiceáil ag teacht inár dtreo ina veain. Léim sí amach, agus rinne sí comhghairdeas ó chroí linn. “Tar isteach sa veain,” a dúirt sí, rud nach raibh uirthi a rá arís. Isteach linn go léir ar luas lasrach, agus bhíomar an-sásta nuair a thug sí buidéal uisce fhuair do chách. “Conas ar éirigh libh?” a d’iarr sí orainn, agus d’fhreagair Joe. “Cé go raibh teas damanta ann, agus cé go raibh fadhbanna beaga ag gach duine againn, rinne an fhoireann go léir éacht, ag teacht slán faoi dheireadh. Lá fada a bhí ann, ach ceapaim go bhfuil cith folctha deas at teastáil ag gach duine againn, roimh bhéile deas sa bhialann iontach sa Grand Canyon Lodge. D’aontaíomar go léir leis agus go deimhin bhí cith folctha deas againn agus béile iontach freisin. Bhí scéal i ndiaidh scéil á n-insint againn agus bhíomar go léir sásta leis an éacht iontach a bhí déanta againn. Níor chuala mé faic faoi shiúlóid eile trasna an chainneoin, agus níor ardaigh mise an t-ábhar ach an oiread. Níorbh é sin an t-am a bheith fiú ag smaoineamh ar shiúlóid mhór eile mar seo, agus ár gcoirp fós ag fulaingt tar éis an chinn seo! Ag an am céanna, bhí a fhios go maith againn go mbeimis ar ais le chéile arís ag siúl trasna an chainneoin álainn seo roimh i bhfad. Rith sé liom freisin go raibh mé ag féachaint ar an talamh an chuid is mó den am nuair a bhíomar ag teacht aníos, agus go mbeadh orm an tsiúlóid a dhéanamh arís chun an fhadhb sin a réiteach!

Oilithreacht Bhliantúil chuig an gCainneon Mór – ar chosán North Kaibab!

Oilithreacht Bhliantúil chuig an gCainneon Mór – síos cosán an Bright Angel!

Oilithreacht Bhliantúil chuig an gCainneon Mór – síos cosán an Bright Angel!

Ag deireadh an ailt dheireanaigh, bhí grúpa siúlóirí bailithe le chéile ag tús na siúlóide ag a ceathair a chlog ar maidin, mise san áireamh. Bhíomar at tí imeacht ón imeall ó dheas go dtí an t-imeall ó thuaidh, gléasta inár gcathéide. Seaicéad clúimh, péire miotóg, bairéidín, briste agus bróga siúlóireachta le micr-spící orm. In ainneoin sin, bhí mé fós préachta leis an bhfuacht.

Thosaíomar ag siúl síos sa chainneon, ár gceannlampaí ar siúl againn. Cosán crochta a bhí ann i gcónaí, ach bhí lomáin d’adhmad giúise leagtha ar an gcosán mar chéimeanna, cosúil le trasnáin ar iarnród. Is é a bpríomhchuspóir ná cobhsaíocht an chosáin, go háirithe sna codanna géara. Ach baineann siúlóirí úsáid astu freisin, cé go bhfuil siad i bhfad ó chéile uaireanta.

Ní raibh a fhios agam faoi ag an am, ach tá leagan amach an chosáin go hiontach ó thaobh áiteanna scíthe agus uisce de. Tá áiteanna scíthe nó/agus uisce ar fáil gach dhá chiliméadar go leith ar an tslí síos go dtí an Colorado. Siúlann tú trí chiliméadar go leith níos mó, agus tar éis duit an Droichead Airgid (Silver Bridge) a thrasnú, sroicheann tú Phantom Ranch– leigheas ar shúile tinne agus áit a bhfuil gach uile áis ar fáil – lena n-áirítear uisce, earraí bia agus dí, béilí te, agus fiú lóistín.

Thóg mé cúig lítear uisce liom ar an tsiúlóid, nach raibh gá leis. Níl sé go maith an iomarca meáchain a iompar. Ach imreoir céad bhliana a bhí ionam agus bhí orm a lán rudaí a fhoghlaim fós faoin siúlóireacht. Ar an gcéad dul síos, níl sé go maith meáchan breise a iompar. Ar an dara dul síos, ní ólann tú an méid céanna ag dul síos agus a ólann tú ag teacht aníos – go háirithe mura bhfuil sé róthe ag dul síos. Ar an tríú dul síos, má bhíonn uisce ar fáil ar an tslí, is fiú é sin a chur san áireamh freisin. Ach is fearr a bheith ródhícheallach ná faillí a dhéanamh!

Tar éis tamaill bheag, agus muid breá teolaí, bhaineamar dínn na seaicéid. Tar éis tamaillín eile, nuair nach raibh aon leac oighir fágtha ar an gcosán, bhaineamar dínn na micr-spící. Ansin, nuair a d’éirigh an ghrian, bhaineamar dínn ár gceannlampaí freisin. Bhí teocht timpeall 20ºC ann agus bhíomar go léir deas compordach. Thógamar sos beag ag an tríú stad chun dul go dtí an leithreas agus chun ár gcuid uisce a athlíonadh más gá. Bhí greim gasta againn ansin agus ar aghaidh linn go dtí an abhainn. Bhí teocht 28ºC ann nuair a shroicheamar an Colorado. Ní raibh sé compordach níos mó, ach níor stad an teocht ag éirí ach an oiread. Nuair a shroicheamar Phantom Ranch, bhí teocht 35ºC ann – a dhiabhail! Ansin, chuamar isteach doras na bialanna ina raibh aerchóiritheoir ag gnúsacht go hard i mbun a hoibre deacra. Shéid aer iontach úr as inár dtreo, agus bhí sé go breá a bheith in ann fuarú mar sin ar feadh tamaill, agus líomanáid oighrithe á n-ól againn ag an am céanna. Thosódh an tsiúlóid i ndáiríre tar éis an tsosa!

Ach roimhe sin – ní dúirt mé aon rud faoi na radhairc faoin imeall. I ndáiríre, bheadh sé deacair é sin a dhéanamh i gceart. Is leor a rá go bhfuil na radhairc beagnach osnádúrtha. Gearradh tolláin dhoimhne tríd an gcarraig síos cúpla ciliméadar go dtí an Colorado, abhainn atá fós i mbun na hoibre sin. Ag tosú amach ar an Bright Angel Trail ón imeall, mothaíonn tú mórgacht na cruinne, agus Bealach na Bó Finne le feiceáil go soiléir thuas sa spéir. Le héirí na gréine, imíonn na réaltaí de réir a chéile agus tagann solas ar áilleacht na mballaí ollmhóra thart timpeall ort, agus tú ag dul síos, céim ar chéim, isteach sa radharc féin. Is ionann é sin agus a bheith ag siúl siar trí shraitheanna an ama féin. Bíonn dathanna difriúla ar na carraigeacha éagsúla:

  • Kaibab Limestone (sraith aolchloiche) – bán liath, 270 milliún bliain d’aois
  • Toroweap Formation (sraith mheasctha) – liath donn, 273 milliún bliain
  • Coconino Sandstone (ciseal gainmheachchloiche) – bán gainmheach, 275 milliún bliain
  • Hermit Shale (sraith scailchlóiche) – rua dorcha, 280 milliún bliain
  • Supai Group (sraith mheasctha) – raon rua go donn, 285–315 milliún bliain
  • Redwall Limestone (sraith aolchloiche) – liath gorm – tagann dath dearg isteach ón cré-iarainn i sraitheanna níos uachtaraí ach go háirithe ón Supai Group – 340 milliún bliain
  • Muav Limestone (sraith aolchloiche) – liathghlas, 505 milliún bliain
  • Bright Angel Shale (sraith scailchlóiche) – glas olóige, 515 milliún bliain
  • Tapeats Sandstone (ciseal gainmheachchloiche) – donn órga, 525 milliún bliain

Tagann ciseal ar chiseal de charraig i láthair go géar agus na dathanna láidre ag baint leo: liath, donn, bán, rua, gorm, glas agus órga agus iad go léir ag athrú i gcónaí leis an solas. Agus tú ag druidim leis an gcainneon istigh, feictear beanna géara agus túir nádúrtha le spuaiceanna arda barrchaolaithe os do chionn agus iad cosúil le teampaill ársa, múnlaithe ag uisce cumhachtach na Colorado. Agus ansin, faoi dheireadh, nochtar an abhainn mhaorga féin . D’fhág tú an domhan coitianta ar an imeall agus diaidh ar ndiaidh chuaigh tú isteach i nduibheagán domhain eile ar fad, lán de dhraíocht nádúrtha nach bhfuil le feiceáil aon áit eile. Téann sé i bhfeidhm go mór ort. Cé go mbraitheann tú an-bheag, leathnaítear d’intinn ag an am céanna. Ritheann sé leat gur eispéireas spioradálta é seo freisin, agus bíonn tú go hiomlán i dtiúin leis an nádúr anseo ag bun an chainneoin. …Tuilleadh le teacht.

 

 

 

 

 

Oilithreacht Bhliantúil chuig an gCainneon Mór – ar chosán North Kaibab!

Oilithreacht Bhliantúil chuig an gCainneon Mór

Chuaigh mise agus mo bhean chéile ar oilithreacht go dtí an Cainneon Mór (Grand Canyon) in Arizona an tseachtain seo caite. Déanta na fírinne, is gnáthchuid dár saol anois é – fillimid ann gach bliain ag an tráth céanna. Uaireanta, bíonn sé deacair an t-am a fháil, ach déanaimid ár seacht ndícheall dul ann in ainneoin deacrachtaí an tsaoil.

Cén fáth, a deir tú? Lig dom do cheist a fhreagairt le ceist eile: an raibh tú ann riamh? Má bhí, is fusa a mhíniú. Mura raibh, mholfainn duit dul ann más féidir – agus geallaim nach mbeidh aiféala ort. Níl a leithéid d’áilleacht fhairsing le feiceáil in Éirinn. Is fiú an tairbhe an trioblóid. Agus má théann tú ann, is féidir leat cuairt a thabhairt ar Vegas ar an turas céanna! Agus fós níl deireadh leis an scéal.

Méid an Chainneoin Mhóir

Is ceann de sheacht n-iontas nádúrtha na cruinne é an Cainneon Mór. Seasca milliún bliain ó shin, d’éirigh na Sléibhte Creagacha agus Ardchlár Colorado, a bhfuil an Cainneon Mór ina chuid díobh, as gníomhaíocht theicteonach. Diaidh ar ndiaidh, ghearr an Abhainn Colorado a bealach tríd an gcarraig ársa, ag tochailt níos doimhne i gcónaí.

Sa lá atá inniu ann, is cainneon géarthaobhach é – 446 km ar fhad, suas le 29 km ar leithead, agus 1,857 méadar ar doimhneacht. Clúdaíonn sé achar ollmhór de 5,000 km² – sin leath mhilliún heicteár.

Ní furasta é sin a shamhlú. Chun é a chur i gcomhthéacs: samhlaigh Contae Chill Chainnigh, Port Láirge agus Ceatharlach le chéile – agus gach aon orlach clúdaithe ag cainneon domhain amháin. Agus bheifeá in ann beagnach dhá Chorrán Tuathail a cheilt sa doimhneacht ón mbarr anuas.

Cé go bhfuil cainneoin mhóra eile ar domhan, is é an Cainneon Mór an ceann is cáiliúla. Tagann thart ar 5 mhilliún duine ar cuairt chuige gach bliain. Is radharc é ón imeall a chuireann an tsúil ina tost. Téann formhór na gcuairteoirí chuig an imeall theas – níl sé chomh hiargúlta leis an imeall thuaidh.

Fanacht ag Óstán Bright Angel

Nuair a chonaic mé an Cainneon den chéad uair, ba bheag nár sheas mo dhá shúil i mo cheann le hiontas. Rud amháin is ea é a fheiceáil ar Instagram nó ar an teilifís – ach scéal eile ar fad é bheith i láthair. Baineann sé an anáil díot.

Tar éis na chéad chuairte ar an imeall theas, bhí mo bhean chéile agus mé féin gafa go hiomlán leis. Tá draíocht ann – ní amháin sa chainneon féin, ach i sráidbhaile ciúin an imill freisin (Grand Canyon Village). Is aoibhinn linn fanacht sa sráidbhaile in Óstán Bright Angel – i gcábán beag adhmaid ar imeall an chainneoin.

Tá siopaí, bialann agus teach tábhairne san óstán – gach rud a bheadh ag teastáil uait. Bíonn deis agat dinnéar breá a bheith agat, agus ansin siúlóid agus an ghrian ag dul faoi – ábhar foirfe don chéad fhéinphictiúr eile!

Na hUllmhúcháin don Trasnú

Tar éis roinnt blianta ag fanacht ar an imeall, chualamar faoi shiúlóid eisceachtúil a rinne cara linn – trasnú iomlán ón imeall theas go dtí an t-imeall thuaidh, timpeall 40 km ar fad.

Ní hé dul síos is dúshlánaí – is é teacht aníos ar an bhfána ghéar, go háirithe le teas an tséasúir. Nuair a chuala mé faoin tsiúlóid seo, agus in ainneoin na ndeacrachtaí a luaigh sé, d’iarr mé dul leo – agus glacadh liom gan mhoill.

Thosaigh mé ag traenáil dáiríre. Bhí sléibhte in aice láimhe agus rinne mé siúlóid mhór gach deireadh seachtaine – idir an airde agus teas an fhásaigh.

Aisteach go leor: Sa Chainneon Mór, is féidir leat dhá aeráid a bhlaiseadh laistigh de lá amháin – reo ag barr an chainneoin, le teas fásaigh suas le 40°C ag an mbun. Mar sin, teastaíonn ullmhúchán cuimsitheach – sraitheanna éadaí, straitéis do bhia, agus thar aon rud eile, bainistíocht uisce.

Má tá tú ag dul ‘rim-to-rim’ – is é sin ó imeall amháin go dtí an t-imeall eile, beidh tú ar an gconair ar feadh suas le 15 uair a chloig. Caithfidh tú plean a bheith agat don hiodráitiú – cé mhéad uisce atá le hiompar, cá bhfuil na pointí líonta, agus conas meáchan a chothromú. Tá 3–4 lítear riachtanach, ach meánn 4 lítear 4 chileagram.

An Lá Mór: Trasnú an Chainneoin           

Chas mé leis an ngrúpa siúlóirí níos déanaí sa bhliain mar a bhí eagraithe againn. Bhí timpeall deichniúr inár measc. Chaith muid cúpla lá ag an imeall thuaidh ar dtús chun dul i dtaithí ar an airde – 2,500 méadar.

Ag a ceathair a chlog ar maidin, i bhfianaise na réaltaí, chasamar le chéile agus chuamar chun bealaigh. Bhí an teocht faoi bhun reophointe ag an am, ach bhíomar ullmhaithe. Agus muid gléasta mar ba chóir, chuireamar ár gcosa ar chonair cháiliúil an Bright Angel Trail – agus isteach linn, sa Chainneon Mór.

 

 

Léamh Filíochta

Léamh Filíochta

D’fhreastail mé ar rang filíochta le déanaí ar bhain mé a lán taitneamh as. Bhí orainn ár ndánta a léamh amach sa rang, agus ansin bhí deis ag na mic léinn eile aiseolas a roinnt leis an údar. Sa tslí sin, bhíomar go léir ag foghlaim in dhá bhealach go príomha. Sa chéad dul síos, chualamar na dánta a bhí cumtha ag daoine eile sa rang, rud a bhí an-suimiúil. Sa dara dul síos, fuaireamar aiseolas faoinár ndánta féin, agus leis an eolas sin, bhíomar in ann na dánta a fheabhsú. Ag deireadh an chúrsa, bhí léamh filíochta oscailte eagraithe dúinn, a raibh fáilte roimh chách freastal air. Léigh mé trí dhán as Béarla ag an ócáid, agus léigh mé réamhrá roimh gach ceann dóibh, chun iad a chur i gcomhthéacs. Tá leagan Béarla agus leagan Ghaeilge agam de dhá dhán, mar baineann siad le hÉirinn. Tá an ceann eile (an tríú cheann) as Béarla amháin. Seo iad na trí réamhrá agus na dánta ag baint leo, aistrithe go Gaeilge (ach amháin an tríú dhán féin).

 

  1. Tionchar cumhachtach ár dtuismitheoirí orainn.

Bíonn an-tionchar ag ár dtuismitheoirí orainn inár luathbhlianta. Níor thuig mé é sin i gceart go dtí le déanaí. Seo ach sampla amháin den tionchar sin. Bhíodh m’athair ag scríobh agus mo mháthair ag léamh aon seans a bhíodh acu, gach lá, agus mé ag fás aníos. Is aoibhinn liom go mór an scríbhneoireacht agus an léitheoireacht i rith mo shaoil féin agus tá siad an-tábhachtach dom. Gach seans a bhíonn ann, bím ag scríobh nó ag léamh. Tuigim go maith anois nach aon timpiste é sin ach tharla sé mar iarmhairt ar an timpeallacht bhaile a bhí agam, a bhuí le mo thuismitheoirí. Is comhartha ómóis dóibh é an dán seo.

Scríobhaim
Daid ag cnagadh ar a shean-Olivetti,
A eochairbhuillí mar bhuillí croí ár n-óige.
Gach ciúnas agus boladh Tippex
mar shioncóipiú sa cheol cúlra-
ceol deasghnátha an tsaoil.

Sna sosanna gearra ina lá fada –
físeanna leabharlann-spreagtha ag Mam,
faoi dhomhan nís cineálta, nís gile.

Ón ithir thorthúil chruthaitheach seo,
D’fhás peann i mo lámha óga díograiseacha.
Bhínn ag scríobh, ag scríobh, ag scríobh,
go dtí gur lean foirm feidhm,
agus sa deireadh thiar thall –
nochtadh an scríbhneoir ionam.

I Write
Tapping away on his old Olivetti,
Dad’s keystrokes were the heartbeat of our childhood,
with silences and Tippex smells
syncopating the background music
of our mundane life rituals.

Mum fed the short breaks in her long day
with library-fueled visions
of a kinder, grander world.

From this fertile, dream-fed soil
sprouted a pen in my eager young hands.
I wrote and wrote and wrote until
form followed function
and parchment revealed
the writer inside.

  1. Áilleacht an nádúir agus an chultúir i gceantar Ghleann Cholm Cille.

De réir traidisiúin, thóg Colm Cille eaglais i nGleann Cholm Cille sa 6ú haois. Tá an gleann seo i bhfad i gcéin in iarthuaisceart na hÉireann i gContae Dhún na nGall. Tá an gleann síos le fána, trí thírdhreach réchnocach, go dtí an tAigéan Atlantach. Ansin, síneann an cósta garbh ó thuaidh agus ó dheas. Ó thuaidh, ag Sliabh Liag, tá aillte mara 2,000 troigh ar airde. Tá Gleann Cholm Cille sa Ghaeltacht, agus cloistear ár dteanga dhúchais á labhairt ann go hiondúil. Mar sin, tá an ceantar tumtha i gcultúr traidisiúnta na hÉireann. Mothaím féin gur meascán iontach den tírdhreach agus den chultúr é an gleann speisialta seo. Is ómós agus ar bhealach paidir é an dán don ghleann pictiúrtha agus stairiúil seo. Léiríonn an dán an radharc agus a thionchar orm nuair a chonaic mé an gleann den chéad uair ar lá álainn sa samhradh, agus muid ag dul isteach ag barr an ghleanna agus ag tiomáint síos an go dtí an cósta.

Gleann Cholm Cille
Glasghoirt cuilteáilte úra ag cur thar maoil,
loig is mullaigh scuabtha síos dorchla caol,
ag sleamhnú trí chraos an ghleanna go mín,
stróicthe as a chéile gan rabhadh ag an Muirlín.
Talamh Naofa ina néal-lámha faoi dheireadh,
Spíonta, géilleann sí go do ghaineamh geal na mara.

Glencolmcille

Fresh green-fielded quiltwork spills,
pleats and folds tumbling down hills,
glides through glistening, gulleted glen,
riven by meanders of the river Murlin.
Cloud-swaddled, spangled sainted land,
Exhausted, yields to the silver sand.

 

  1. Na hiarmhairtí pianmhara leanúnacha a bhaineann le hathrú aeráide.

Is é atá i gceist leis an “éifeacht na bhféileacán” ná cur síos ar na hiarmhairtí móra is féidir tarlú de bharr athruithe beaga. Is é Edward Lorenz a d’aimsigh an éifeacht nuair a bhí sé i mbun taighde ar an gcóras aimsire. Baineann an éifeacht le hábhair níos leithne freisin, athrú aeráide san áireamh. Sa chás sin, leagann sé béim ar na rioscaí a ghlacaimid agus fiú athruithe beaga á ndéanamh againn ar an gcóras aeráide. Tagann imirce na mbleachtfhéiliceán go dtí mo cheantar i San Diego ó Santa Cruz gach bliain. An bhliain seo caite, chonaic mé go raibh bleachtfhéiliceán amháin ag streachailt go neamhbhalbh le fanacht san aer.  Go híorónta agus go tragóideach, bíonn drochthionchar ag “éifeacht na bhféileacán” ar na créatúir chéanna a bhfuil an éifeacht ainmnithe ina ndiaidh. Déanta na fírinne, ní dhearna an féileacán rud ar bith orainn, ach is é a mhalairt atá fíor, mar is é an cine daonna a bhíonn ag déanamh dochar don fhéileacán. Thug sé seo go léir meafar dom, ina bhfuil an féileacán mar lionsa. Tríd an lionsa seo, is féidir linn a fheiceáil ní hamháin ár nasc pearsanta agus mothúchánach leis an domhan, a bhfuil aithne agus grá againn air, ach fírinne a chaillteanais, atá tosaithe cheana féin. Agus caillteanas é sin nach dtarlaíonn go léir ag an am céanna, ach diaidh ar ndiaidh, féileacán ar fhéileacán – ar a laghad ar dtús.

Butterfly Elegy
The nectar-fueled monarch migration
flutters south in shimmering clouds
from Santa Cruz to San Diego
to ancestral breeding grounds.

There, molten clouds of monarchs
drift on failing wings,
no haven to receive them,
no milkweed to nourish their young.

A single monarch spirals down
in quickening, tightening arcs,
its frail and tattered body —
more proof of what’s being lost.

Seirbhís Chuimhneacháin

Seirbhís Chuimhneacháin

Fulaingíonn tuismitheoirí go huafásach nuair a fhaigheann páiste dá gcuidsean bás. Ní thagann siad as go brách. Chaill mo chara, Micheál, a pháiste fásta le déanaí. Ní fhaca mé Micheál ag an ionad aclaíochta ar feadh míosa nó dhó. Ní raibh a fhios agam cén fáth, ach cheap mé go raibh sé ar a laethanta saoire. Ar an drochuair, ní raibh.

Sheol cara Mhichíl téacs chugam an tseachtain seo caite, agus nasc ann do scéala báis. Bhí mearbhall orm, ar dtús, mar níor thuig mé cén fáth a bhfaighinn an fógra sin. Ansin, chonaic mé gurb é Micheál athair an duine óg a bhásaigh. Ach ní hé sin ach tús an scéil.

Cuireadh don tseirbhís chuimhneacháin

Go minic, ní bhíonn sochraid mhór nuair a fhaigheann daoine bás i gCalifornia. Ach, mí nó dhó ina dhiaidh, bíonn seirbhís chuimhneacháin dóibh. Freastalaíonn teaghlach agus cairde ar an gceiliúradh saoil seo, agus de ghnáth bíonn bia agus deochanna ar fáil ann. Fuair mé cuireadh don tseirbhís trí théacs eile, agus sheol mé freagra go mbeadh mo bhean chéile agus mé féin i láthair. Ar an Satharn, chuireamar éadaí foirmeálta orainn don ócáid, agus thiomáineamar go dtí ionad na seirbhíse – galfchúrsa. Chuamar ann agus threoraigh comhartha muid chuig an mbálseomra. Bhí bord díreach laistigh de dhoras an bhálseomra, a raibh scáileán ann ag taispeáint grianghraf ó shaol Áine ann, agus cuimhneacháin eile ar an mbord freisin. Ní raibh sí ach 22 bliain slánaithe aici nuair a fuair sí bás.

Bhí Micheál, Máire agus Pádraicín in aici leis an mbord, agus chuir siad fáilte roimh gach duine ag teacht isteach. Tá tuismitheoirí Áine- Micheál agus Máire, colscartha le blianta beag anuas, agus is í Padraicín a pháirtí faoi láthair. Threoraigh ball foirne muid chuig ár suíocháin ansin. Bhí bileog ar gach suíochán dúinn, le grianghraf fir (Liam) ar an leathanach tosaigh agus grianghraf mná (Áine) ar an leathanach cúl, agus clár ar na leathanaigh láir.

Duine transincneach fireann go baineann ba í Áine. Rinneadh máinliacht athraithe inscne uirthi cúpla bliain ó shin nuair a bhí sí 20 bliain d’aois. D’fhás sí aníos mar bhuachaill darb ainm Liam.

Bhí roinnt mhaith daoine luaite ar an gclár: Micheál ar dtús, deirfiúr Áine, cairde Áine, a huncail agus a haintín, Padraicín agus Máire ag an deireadh.

Ceiliúradh saol Áine/Liam

Ghabh Micheál buíochas orainn go léir as a bheith ann. Thug sé sin tacaíocht agus sólás dó agus dá theaghlach, a dúirt sé. Bhí cuimhní geala aige faoi Áine agus an caidreamh eatarthu, agus bhris Micheál síos ag gol ó am go ham le linn a óráide, mar bhí sé an-deacair dó a bheith suas ar an ardán, ag caint faoina pháiste mar sin. Dúirt sé go raibh sé deacair dó féin, dá iar-pháirtí, agus dá pháirtí glacadh leis nuair a d’inis Liam (ag an am) cad a bhí ar intinn aige. Ach ghlacadar leis, agus thugadar a dtacaíocht go hiomlán dó. Nuair a bhí Liam athruithe go Áine, d’admhaigh Micheál nach bhfaca sé a pháiste chomh sásta sin riamh cheana. Ní raibh sí ina cónaí sa bhaile ag an am, ach théadh sí ann go minic, mar ní raibh an ollscoil a d’fhreastal sí uirthi rófhada ó bhaile. Dúirt Micheál ansin nach bhfuil cúrsaí éasca i Meiriceá faoi láthair, ach go háirithe más transinscneach nó inimirceach thú. Díríonn an rialtas ionsaithe de gach saghas ar dhaoine leochaileacha mar sin, a dúirt sé. Bhí na deora liomsa agus le gach duine ag éisteacht leis, mar is scéal thar a bheith tragóideach é seo.

Tháinig deirfiúr Áine, Emma, suas ar an ardán ansin. D’inis sí scéalta grinn dúinn, mar gan dabht ba charachtar é Liam, agus iad ag fás aníos le chéile. Bhí diabhlaíocht ina chuid grinn. Nuair a bhíodh duine ar thaobh an bhóthair ag deisiú poll sa roth, d’osclaíodh Liam a fhuinneog agus ligeadh sé béic uafáis ar an duine bocht, ag rá nach raibh cead acu a bheith pairceáilte ansin. Dúirt Emma go raibh Liam an-chliste freisin, agus go raibh sé éasca dó eolaíocht agus matamaitic a fhoghlaim. Chláraigh sé ar chúrsa innealtóireacht san ollscoil gan fadhb ar bith, mar fuair sé torthaí iontacha sna scrúduithe iontrála.

Mhol gach duine eile Liam/Áine go hard, idir theaghlach agus chairde, agus bhí go leor scéalta le hinsint acu. Ag an deireadh, tháinig máthair Liam/Áine suas, agus d’inis sí scéal nó dhó freisin. Ansin, d’aithris sí dán le Robert Burns. Bhain na haithisc ó chroí cuid mhór asainn go léir ó thaobh na mothúchán de. Bhí gach duine spíonta ag an deireadh.

Bhí bia agus deochanna ar fáil tar éis sin. Bhí formhór na daoine a bhí linn ag ár mbord – cairde Mhichíl ón ionad aclaíochta muid go léir – ag imeacht. Mar sin, d’imíomar abhaile freisin, mar ní raibh aithne againn ar aon duine eile, ach amháin Micheál, agus bhí sé an-ghnóthach cheana féin.

Conclúid

Tá an ráta iarracht féinmharaithe i measc daoine trasinscne ar fud an domhain idir 32% agus 50%. Is iad na príomhfhachtóirí riosca a mbíonn tionchar acu ar iompar féinmharaithe i measc daoine trasinscne ná íospartacht inscnebhunaithe, idirdhealú, bulaíocht, foréigean, diúltú ón teaghlach, ó chairde agus ón bpobal; ciapadh ó pháirtí pearsanta, ó bhaill teaghlaigh, ó na póilíní, ón bpobal agus ón rialtas, agus idirdhealú agus drochíde sa chóras cúram sláinte.

Ní bheidh a fhios againn go deo cad iad na fachtóirí go léir a raibh tionchar mór acu ar Áine, ach is dócha go raibh an timpeallacht chultúrtha agus pholaitiúil mar chúpla ceann dóibh. Ar aon nós, is cúis mhór bhróin dá teaghlach, dá cairde agus dúinn go léir, gur cailleadh Áine de thoradh féinmharaithe i mbláth a maitheasa  – suaimhneas síoraí dá hanam.

Ag freastal ar rang filíochta!

Ag freastal ar rang filíochta!

Saol uaigneach é saol an scríbhneora, agus tú i mbun méarchláir! Is gá iarracht a dhéanamh briseadh saor ó am go ham agus a bheith i dteagmháil le daoine eile. Tá sé ag teacht chun solais níos soiléire le déanaí cé chomh tábhachtach is atá caidreamh sóisialta dúinn. Má bhíonn saol sóisialta bríomhar agat, gach seans go mbeidh níos lú struis ort, go mbeidh sláinte níos fearr agat, agus go mairfidh tú saol níos faide dá bharr sin. Bhíomar go léir scoite amach ón gcuid eile den phobal i ré na paindéime COVID-19, mar ní raibh an dara rogha againn. De ghnáth, ní rud maith é sin, ach bhí sé deacair go leor an nós sin a bhriseadh go ceann tamall fada ina dhiaidh na paindéime, agus a bheith ag meascadh le daoine arís. Táim fós ag aimsiú deiseanna caint agus comhrá a bheith agam le daoine éagsúla.

Mar sin, nuair a léigh mé faoi rang filíochta a bheadh ar siúl i mo cheantar, músclaíodh mo spéis. Seo an blurba a léigh mé:

“Uaireanta mothaíonn an scríbhneoireacht mar iarracht uaigneach, ach is féidir le grúpa léitheoireachta agus critice idir thacaíocht agus aiseolas a thabhairt duit, a chuirfidh le d’fhéinmhuinín agus a thabharfaidh léargas nua duit ar do chuid scríbhneoireachta. Tosaíonn an rang le grinnléamh ar dhánta scríofa ag filí comhaimseartha, chun smaointe nua a chothú. Ansin, roinnfimid míreanna dár n-iarrachtaí féin, agus beidh deis ag daoine a dtuairimí a chur in iúl don údar.”

Cé go raibh mé neirbhíseach go leor faoi, chláraigh mé don rang. Scríobh mé dán roimh ré chun é a roinnt sa rang.

Bhí mé ábhairín déanach don chéad rang, mar ní raibh sé éasca spás páirceála a fháil. Bhí na scríbhneoirí eile agus Anna, an múinteoir, ina suí timpeall boird. Tharraing mé isteach cathaoir, agus shuigh mé síos.

Ansin, chuireamar ar fad sinn féin in aithne le chéile. Thug mé faoi deara go rabhamar go léir, seachas Anna, faoin tuairim chéanna aoise. Bhí sise deich mbliana níos óige, ar a laghad. Bhí aithne ag formhór na ndaoine ar a chéile cheana féin, mar d’fhreastalaíodar ar ranganna eile le hAnna. Níor thóg sé mórán ama domsa a thuiscint go raibh sí thar barr mar mhúinteoir agus éascaitheoir. Ar an gcéad dul síos, bean chroíúil, chairdiúil a bhí inti, a bhí breá ábalta bheith ag comhrá.

Ar dtús, dháil sí cúpla dán comhaimseartha ar an rang, agus léigh duine againn ceann acu os ard. Ansin léigh duine eile ceann eile. Ina dhiaidh sin, chuir sí ceisteanna éagsúla orainn maidir le gach dán. Mar shampla:
“Cad é bhur meas faoin dán?”
“Cad atá á rá ag an bhfile, in bhur dtuairim?”
“Cad iad na gnéithe is fearr libh, agus cén fáth?”

Bhí plé agus díospóireacht an-bhríomhar againn faoi na dánta, agus bhí sé an-suimiúil dom éisteacht le tuairimí na ndaoine eile, Anna san áireamh. Bhí orm mo chuid smaointe féin a chur le chéile agus a chur in iúl don rang freisin. Ní raibh na dánta léite agam cheana féin, agus d’aimsigh mé aoibhneas filíochta comhaimseartha nua. D’fhoghlaim mé faoi fhilí nár léigh mé a ndánta riamh cheana – Derek Sheffield, Sharon Olds agus Mike Saye san áireamh. Chuaigh a ndánta go mór i gcion orm agus bhí glaine ar leith ag baint lena n-íomhánna. Bhí mothúcháin éagsúla curtha in iúl go láidir ina ndánta freisin, agus bhí na filí in ann é sin go léir a dhéanamh ar bheagán focal. Sin draíocht na filíochta – rud atá iontach spreagúil.

Tús maith leath na hoibre, mar a deir an seanfhocal, agus sa chás seo b’fhíor é. Sa dara cuid den rang, tháinig an bhéim orainnse, na scoláirí. Ceann ar cheann, léamar amach ár ndánta féin, agus d’éisteamar le haiseolas an ranga fúthu. Roimh an rang, cheap mé go mbeadh náire orm mo dhán a léamh os ard do dhaoine nach raibh aithne agam orthu, agus chun tarcaisne a chur i gceann na héagóra sin, éisteacht leo ag déanamh critice ar mo shaothar luachmhar.

Ach ní mar a shíltear a bhítear. Bhí Anna an-mhaith mar éascaitheoir, agus rinne sí cinnte go raibh aon chomhrá faoi dhánta na scoláirí ag dul sa treo ceart. Mhol sí cad a bhí scríofa againn, ach bhí sí in ann ár n-aird a tharraingt ar lochtanna agus fadhbanna, gan olc a chur orainn. Thug sí dea-shampla dúinn go léir conas ab fhéidir linn critic a dhéanamh i slí dhearfach, agus rinneamar mar an gcéanna. Chothaigh Anna atmaisféar sábháilte sa rang, agus bhíomar in ann a bheith oscailte lena chéile.

Léigh mé mo dhán amach, agus fuair mé aiseolas an-úsáideach ar fad. Bunaithe ar sin, d’athscríobh mé an dán, agus bhí mé an-sásta leis ansin. Gan dabht, táim ag baint tairbhe iontach as an rang seo, agus tá áthas orm gur sháraigh mé mo dhrogall faoin rang. Má bhíonn seans agat dul amach, casadh le daoine eile, agus rudaí a dhéanamh le chéile agus a roinnt le chéile, ná bí buartha faoi, ná smaoinigh faoi – déan é!

I spiorad na hoscailteachta sin, críochnóidh mé leis an dán sin a scríobh agus a d’athscríobh mé. Bain sult as!

Scríobhaim

Daid ag cnagadh ar a shean-Olivetti,
A eochairbhuillí mar bhuillí croí ár n-óige.
Gach ciúnas agus boladh Tippex
mar shioncóipiú sa cheol cúlra—
Ceol deasghnátha an tsaoil.

Sna sosanna gearra ina lá fada –
físeanna leabharlann-spreagtha ag Mam,
faoi dhomhan níos cineálta, níos gile.

Ón ithir thorthúil chruthaitheach seo,
D’fhás peann i mo lámha óga díograiseacha.
Bhínn ag scríobh, ag scríobh, ag scríobh,
go dtí gur lean foirm feidhm,
agus sa deireadh thiar thall –
nochtadh an scríbhneoir ionam.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

gaGaeilge