D’inis mé faoi mo chéad siúlóid sa Chainneon Mór, roinnt mhaith blianta ó shin. Bhí sé chomh hiontach sin nach ndearna mé dearmad air riamh. Léimimis ar aghaidh anois go dtí an tsiúlóid is déanaí a rinne mé féin agus mo bhean chéile. Sá chás seo, chuamar síos ón imeall ó dheas, go dtí an Colorado, agus ansin thángamar aníos arís go dtí an t-imeall céanna – siúlóid 30 ciliméadar nó mar sin. Rinneamar talamh slán de nach mbeadh sé ródheacair dúinn.

Bhí gach rud réidh againn an oíche roimhe – éadaí, bróga, uisce, béilí beaga, maidí agus málaí droma. D’éiríomar go luath ar maidin ag a ceathair a chlog, agus bhíomar ar an gcosán (Bright Angel Trail) ag a cúig. Ní raibh sé te fós (15C) agus ní raibh an ghrian éirithe fós. Bhí luas maith againn agus muid ag dul ar aghaidh go maith.

Iarsmaí iontaiseacha

Is seandálaí í mo bhean chéile Sinéad, agus chonaic sí carraig mhór ar thaobh an chosáin ar a raibh rianta suntasaigh le feiceáil. D’aithin sí díreach gurb iontaisí ainmhithe a bhí i gceist, agus chaitheamar am ag féachaint orthu agus ag tógáil grianghraf. Níos déanaí, tar éis na siúlóide, rinne Sinéad níos mó taighde fúthu, agus scéal suimiúil a bhí ann. Sa bhliain 2016, bhí Ollamh geolaíochta Ioruach, Allan Krill, ag siúl lena chuid mac léinn nuair a chonaic sé carraig mhór ina raibh rianta iontaise. Bhí Krill fiosrach, agus chuir sé grianghraf chuig a chomhghleacaí, Stephen Rowland, pailé-ointeolaí in Ollscoil Nevada Las Vegas.

Tá na rianta cois cosáin níos suntasaí fós ná mar a shamhlaigh Krill ar dtús. “Is iad seo na rianta veirteabracha is sine i bhfad i Grand Canyon” a deir Rowland. “Níos suntasaí fós,” a dúirt sé, “tá siad i measc na rianta is sine ar Dhomhan d’ainmhithe a leagann uibheacha gan bhlaosc, amhail reiptílí, agus an fhianaise is luaithe ar ainmhithe veirteabracha ag siúl i ndumhcha gainimh.”

Thit an charraig mhór ina raibh an rian ó aill in aice láimhe – ar an bhFoirmiú Manakacha. Bhí  taighdeoirí in ann aois na rianta a shocrú go 313 milliún bliain. Is rud dochreidte é gur thit an charraig díreach in aice an chosáin – agus go bhfaca Sinéad é freisin. Ní fhaca mise é ar chor ar bith. Ach sin an saghas ruda a fheiceann tú sa chainneon sin, mar tá tú ag siúl siar trí stair an domhain féin. Cé go bhfuil an Cainneon Mór ach 5 nó 6 milliún bliain d’aois, tá cuid de na carraigeacha ann ag dul siar chomh fada le 1.8 billiún bliain – ón Ré Réamhchaimbriach go dtí an Ré Phailéasóch! B’fhiú an tsiúlóid dúinn ach amháin chun na rianta a fheiceáil.

Oidhreacht Dhúchasach

Leanamar ar aghaidh ag siúl agus roimh i bhfad, shroicheamar Havasupai Garden. Athraíodh an t-ainm ó Indian Garden go Havasupai Garden i 2022 chun meas a léiriú ar mhuintir Havasupai, treibh a bhí ina cónaí sa Chainneon Mór leis na glúnta. Baineadh úsáid as an áit, ar a dtugtar Ha’a Gyoh (“áit a dtagann an t-uisce aníos”) i dteanga Havasupai, le haghaidh feirmeoireachta agus imirce shéasúrach.

Sa 1920idí, díbríodh na Havasupai go foréigneach as an gCainneon ag an National Park Service nuair a bunaíodh Páirc Náisiúnta an Chainneoin Mhóir. Bhí Captain Burro ar an duine deireanach den treibh a díshealbhaíodh. B’ainm maslach Indian Garden, nár thug aitheantas d’oidhreacht luachmhar na treibhe sa chainneon.

Tar éis blianta fada, ghlac na húdaráis le hiarratais na treibhe an t-ainm a athrú go Havasupai Garden. Is aitheantas é seo ar an oidhreacht dhúchasach, ar an éagóir stairiúil, agus ar an ghaol leanúnach cultúrtha atá ag an treibh leis an áit.

Is áit stairiúil é an Cainneon Mór, ní amháin ó thaobh na geolaíochta de, ach ó thaobh na staire daonna de freisin. Cé go bhfuil na Havasupai ann le breis agus 800 bliain, tá bundúchasaigh ann ar feadh thart ar 12,000 bliain. Tá 11 treibh bainteach leis an gCainneon.

Bhí bia agus deoch againn ag Havasupai Garden agus ansin shiúlamar timpeall 4 chiliméadar síos i dtreo Pipe Creek. Téann an Bright Angel Trail síos go réidh trí aillte dearga agus lúba géara mar Devil’s Corkscrew, le fánaí géara i roinnt codanna. Thrasnaíomar an sruthán cúpla uair sular shroicheamar Pipe Creek. Chríochnaíomar gar don Colorado, ach bhí an River Trail – cosán in aice na habhann ag dul go dtí Silver Bridge dúnta, de bharr oibre atá á déanamh ar an bpíblíne tras-chainneoin.

Ag spágáil ar ais, céim ar chéim

Chasamar ag an bpointe sin, agus d’fhilleamar ar ár lorg féin ar ais go Havasupai Garden. Bhí an teas ag méadú go tapa ag an am sin. Bhí an teocht thart ar 27 céim Celsius ag 11 rn idir Pipe Creek agus Havasupai Garden. Bhí an tsiúlóid ó Havasupai Garden go dtí an 3-Mile Resthouse dúshlánach, go háirithe sa mheánlae. Tá uisce, sosanna rialta, agus cosaint ón ngrian fíorthábhachtach anseo. Níor bhraitheamar go hiontach faoin am a shroicheamar an teach sosa agus shuíomar isteach sa scáth ag ligean ár scíth ar feadh tamaill. Thóg sé uair eile dul go dtí an 1.5-Mile Resthouse, áit inar thógamar sos deas eile. Ansin, shiúlamar go mall agus muid ag streachailt, cos i ndiaidh cosa, go dtí gur shroicheamar an t-imeall. Bhíomar spíonta agus bhíomar beagán tinn leis an teas. Bhí an teocht thart ar 32C nuair a chríochnaíomar an tsiúlóid.

Bhí an-áthas orainn go rabhamar amach as an gcainneon, agus rinneamar cinneadh dul go dtí an Cainneon Mór níos luaithe sa bhliain, agus go mbeimid ar an gcosán níos luaithe sa lá freisin, ag a ceathair a chlog. In ainneoin na ndeacrachtaí a bhí againn, tá muid ag tnúth go mór lenár gcéad chuairt eile ar an gCainneon Mór.

San alt deireanach, shroicheamar ár ‘Shangri-La’, nuair a chuamar isteach sa bhialann i Phantom Ranch. Ní raibh ach fadhb amháin againn – bheadh orainn an tearmann sin a fhágáil gan mhoill. Bhí an ghrian neamhthrócaireach ag fanacht linn, agus ag dul ó neart go neart san idirlinn. Faoi dheireadh, sheas ár gceannaire suas – fear meánaosta miotalach darb ainm Joe – agus spreag sé muid chun gnímh.

“Tá sé ag druidim ar a naoi a chlog cheana féin. Tá 16 ciliméadar déanta againn, agus 23 fós le déanamh. Agus ní bheidh mórán scátha le fáil ar an treo suas. Beidh sos againn tar éis 11 ciliméadar, agus uisce ar fáil ansin. Faigh uisce anois, agus cuir uisce ort féin agus ar do bharréidí, hataí gréine agus scaifeanna. Ar aghaidh linn!”

Sheasamar go léir suas, agus amach linn. Bhí sé amhail is go ndeachamar isteach in oigheann the, agus baineadh stangadh asainn. Rinneamar mar a dúirt Joe, agus ar ais ar an gcosán linn gan mhoill. Cé go raibh sé níos teo ná mar a bhí, bhíomar maith go leor fad is a bhí uisce fós orainn. Bhí scáth ann ar feadh tamaillín, agus ballaí ingearacha ildathacha gar dúinn ar an dá thaobh, ag feidhmiú mar scáth ón ngrian. Ar an drochuair, níor mhair sé i bhfad, agus bhí orainn siúl amach faoi ghrian lasrach arís. Agus an teocht ag ardú i gcónaí. Ó am go ham, bhíomar in ann ár gcuid éadaí a fhliuchadh, agus muid féin a fhuarú sa sruthán in aice an chosáin, sruthán darb ainm Bright Angel Creek. Faoi dheireadh, bhí Campa Cottonwood le feiceáil os ár gcomhar amach, amhail is gur mearú súl a bhí ann. Thógamar sos beag ann – líonamar le huisce, d’fhliuchamar muid féin, agus ghearramar greim tapa. Leanamar ar aghaidh ansin go dtí ‘Roaring Springs’. Cheapfá gurb eas traidisiúnta é, ach ní bheadh an ceart agat. Tagann an t-uisce amach go láidir as balla carraige, ag sileadh síos an fhána cosúil le heas, ach is tobar nádúrtha é i ndáiríre. Cruthaíonn sé fuaim leanúnach mhór cosúil le heas freisin – cúis a ainm. Is é ‘Roaring Springs’ príomhfhoinse uisce do dhá imeall an chainneoin trí píblíne tras-chainneoin. Bhailíomar le chéile ann agus labhair Joe linn arís. “Beidh sé deacair as seo amach,” a dúirt sé. Éiríonn an cosán an-ghéar, agus beimid ag siúl i réimse i bhfad níos airde, suas go dtí 2,500 méadar. Tá an t-imeall seo 300 méadar níos airde ná an t-imeall eile. Mar sin, fanaimis le chéile as seo amach, le Donncha chun tosaigh agus mise chun deiridh. Lig do Dhonncha an luas a leagan síos don dreapadh, agus má bhíonn fadhb ar bith ag aon duine, stad agus fan liom. Tá sé ríthábhachtach do dhóthain uisce a ól. Beidh tú in ann uisce a fháil go héasca as seo amach, agus beidh uisce breise agamsa freisin, más gá. Beimid ar an gcosán suas go ceithre uair a chloig. Anois, ádh mór orainn go léir, agus ar aghaidh linn!”

Thosaigh an obair i ndáiríre ansin.

Ó Roaring Springs go dtí an t-imeall ó thuaidh

Sa 6 ciliméadar a bhí fágtha againn, d’éiríomar in airde ó 1,500 go 2,500 méadar – sin fána ghéar. Níl an cosán gar don Bright Angel Creek níos mó, agus mar sin ní rabhamar in ann ár n-éadaí a fhliuchadh. É sin go léir gan scáth agus le hardteocht dhúshlánach agus beagnach dofhulaingthe le brath — go dtí an míle deireanach, nuair a fuaireamar scáth ag dul tríd an bhforaois a mhaolaigh an teas de réir a chéile. Bhíomar go léir ag streachailt ar an gcosán, agus bhí orainn sosanna a thógáil go mion minic, mar buaileadh tinn duine amháin nó duine eile ar an tslí. Bhí Joe go hiontach sna cásanna sin – thug sé cabhair dúinn go léir agus spreag sé muid leanúint ar aghaidh de réir a chéile. Bhí fonn múisce orm féin uair amháin, agus thug Joe píosa oráiste dom, agus shuigh sé síos liom ar feadh tamaillín, go dtí gur tháinig mé chugam féin arís. Chuir sé in iúl dom go dtarlaíonn a leithéid do beagnach gach duine, de bharr meascán airde, teocht agus stró ar do chorp agus é ag obair an-dian.

An t-imeall!

Faoi dheireadh, bhaineamar an t-imeall amach, agus shuíomar go léir síos tar éis cúpla fhéinphic a thógáil. Bhíomar go léir sásta ach tuirseach traochta ag an am céanna, agus bhí an-áthas orainn Anne (duine dár ngrúpa nach ndearna an tsiúlóid linn) a fheiceáil ag teacht inár dtreo ina veain. Léim sí amach, agus rinne sí comhghairdeas ó chroí linn. “Tar isteach sa veain,” a dúirt sí, rud nach raibh uirthi a rá arís. Isteach linn go léir ar luas lasrach, agus bhíomar an-sásta nuair a thug sí buidéal uisce fhuair do chách. “Conas ar éirigh libh?” a d’iarr sí orainn, agus d’fhreagair Joe. “Cé go raibh teas damanta ann, agus cé go raibh fadhbanna beaga ag gach duine againn, rinne an fhoireann go léir éacht, ag teacht slán faoi dheireadh. Lá fada a bhí ann, ach ceapaim go bhfuil cith folctha deas at teastáil ag gach duine againn, roimh bhéile deas sa bhialann iontach sa Grand Canyon Lodge. D’aontaíomar go léir leis agus go deimhin bhí cith folctha deas againn agus béile iontach freisin. Bhí scéal i ndiaidh scéil á n-insint againn agus bhíomar go léir sásta leis an éacht iontach a bhí déanta againn. Níor chuala mé faic faoi shiúlóid eile trasna an chainneoin, agus níor ardaigh mise an t-ábhar ach an oiread. Níorbh é sin an t-am a bheith fiú ag smaoineamh ar shiúlóid mhór eile mar seo, agus ár gcoirp fós ag fulaingt tar éis an chinn seo! Ag an am céanna, bhí a fhios go maith againn go mbeimis ar ais le chéile arís ag siúl trasna an chainneoin álainn seo roimh i bhfad. Rith sé liom freisin go raibh mé ag féachaint ar an talamh an chuid is mó den am nuair a bhíomar ag teacht aníos, agus go mbeadh orm an tsiúlóid a dhéanamh arís chun an fhadhb sin a réiteach!