Tá sé beagnach a haon ar maidin, agus tá an Dr Lucia Strangman ag tabhairt bainne te do bhean atá ag fáil bháis.
Tugadh moirfín do Mary. Tá a cuisle lag. Ní féidir leis an dochtúir mórán a dhéanamh ach a fulaingt a mhaolú. Cúig lá ina dhiaidh sin, cuireann dochtúir eile trí fhocal leis an gcuntas uirthi sa chásleabhar, ina dtaifeadann dochtúirí riocht, cóireáil agus dul chun cinn gach othair.
“Died this morning.”
Breis is céad bliain ina dhiaidh sin, tá bean ina suí i gcartlann i gCorcaigh ag léamh an chuntais sin. Tá dhá líne curtha aici faoi ainm Mary. Tá sí chomh gafa leis an léamh nach dtugann sí faoi deara duine ag teacht chun an leabhar a bhailiú. Tá an chartlann ag dúnadh.
Ansin feiceann an cartlannaí a cuid nótaí. Má tá sé ar intinn aici scríobh faoi na hothair seo, caithfidh sí a n-ainmneacha a athrú. Gach aon cheann acu.
Aontaíonn sí. Amuigh, suíonn sí ina carr agus na leathanaigh scaipthe aici ar an roth stiúrtha. Mothaíonn sí cheana féin gur feall é an gealltanas.
In Said the Dead, meascann Doireann Ní Ghríofa stair atá bunaithe ar thaighde cartlainne, beathaisnéis agus gnéithe dírbheathaisnéise le radhairc agus comhráite samhlaithe. Leanann an leabhar na saolta a nochtann sí agus an bhean atá á lorg. An Léitheoir a thugtar uirthi.
Tá cosúlachtaí idir saol an Léitheora agus saol an údair: páistí, níochán, scríbhneoireacht, teach i gCorcaigh. Os cionn na cathrach tá an seanospidéal meabhairghalar, agus árasáin déanta de chuid de. Tá a shéipéal ar díol. Mar gheall ar an anacair mheabhrach a d’fhulaing sí féin, fiafraíonn sí di féin an gcuirfí faoi ghlas laistigh de na ballaí sin í i ré eile.
Socraíonn sí cuairt a thabhairt ar an séipéal.
Fad atá gníomhaire eastáit ag cur síos ar na féidearthachtaí a bhaineann leis an séipéal a iompú ina theach, bíonn sise ag lorg rianta den áit mar a bhíodh. Amuigh, bailíonn sí blúirí gloine dhaite. Ar an mbealach ar ais chuig a carr, tuislíonn sí agus titeann painéal uaithi ar an talamh. Briseann an ghloine, agus fágtar píosa luaidhe i gcruth na litreach L.
Glacann sí leis mar chomhartha.
Tarraingíonn an cuardach isteach sna cartlanna í, áit a bhfuil cásleabhair an ospidéil fós ann. Tagann sí ar ainmneacha sna cásleabhair agus téann sí ar a dtóir. Tugann grianghraf aghaidh do dhuine nach raibh feicthe aici ach ina samhlaíocht. Spreagann cúpla focal i dtaifead leighis ceisteanna a chuireann ag cuardach in áiteanna eile í.
Is é an fiosrúchán seo a chuireann an scéal chun cinn. Leanaimid í agus í ag teacht ar leideanna agus ag dul i ngleic le constaicí. Is leor ceist faoi chinniúint othair nó dochtúra lenár n-aird a choinneáil agus muid ag léamh tríd an taighde. Faoi pheann Ní Ghríofa, is eachtra ann féin é teacht ar cháipéis.
Ceanglaíonn scéal Lucia Strangman, a thagann go dtí an ghealtlann sa bhliain 1896, scéalta na n-othar le chéile. De réir a chéile, cuirimid aithne uirthi trína cuid oibre, a caidrimh teaghlaigh agus a huaillmhianta gairmiúla. Sna bardaí, ní leor a cumas ná a comhbhá i gcónaí chun faoiseamh a thabhairt dá hothair.
Ní furasta breithiúnas simplí a thabhairt ar na dochtúirí eile ach oiread. Cuireann iontrálacha gearra an Dr Scanlan sna cásleabhair díomá ar Lucia. Arís agus arís eile, scríobhann sé “No change.” Ach chonaic sí é ag tabhairt aire d’othair le linn taomanna trithí, máine agus ráigeanna tobanna foréigin. Ina chuid ama saor, seinneann sé an pianó freisin d’othair atá róthinn lena leapacha a fhágáil. Is ar riocht agus ar dhul chun cinn na n-othar a dhíríonn na nótaí. Astu féin, ní insíonn siad mórán dúinn faoi na dochtúirí a scríobh iad.
Uaireanta, breacann na dochtúirí síos focail na n-othar féin. Áitíonn bean amháin go bhfuil a naimhde ag cur cosc lena scaoileadh saor. Labhraíonn bean eile faoin lúcháir a bhaineann sí as an saol. Tógann Ní Ghríofa na blúirí sin, agus úsáideann sí taighde agus samhlaíocht chun pearsantachtaí na n-othar agus a saol laistigh agus lasmuigh den ghealtlann a léiriú.
Tá an chartlann ag iarraidh príobháideachas na n-othar a chosaint trína n-ainmneacha a cheilt. Tá an Léitheoir ag iarraidh go gcuimhneofaí ar na mná féin. Sin é an fáth a gcuireann an gealltanas isteach uirthi: agus í ag tabhairt a scéalta chun solais, caithfidh sí a bhfíorainmneacha a fhágáil ar lár.
Is file í Ní Ghríofa freisin, agus tá a guth fileata le haithint go minic ina prós. Sa séipéal atá fágtha lom, scríobhann sí: “No candle, no statue, no altar, no pew.” Tugann an t-athrá rithim don chuntas ar a bhfuil caillte. In áit eile, fásann bláthanna i mbuicéad ardaithe tochaltóra atá tréigthe. Bogann a haird go réidh idir stair fhairsing agus mionsonra beag a insíonn mórán.
Is féidir leis an scríbhneoireacht samhnas a chur orainn freisin. Tagann an tinneas, an gortú agus scrúdú ar chorp an-ghar dúinn. Bíonn prós Ní Ghríofa álainn fiú nuair a chuireann sí síos ar rudaí pianmhara.
Bogann Ní Ghríofa idir an chartlann agus na saolta atá taifeadta inti. Nóiméad amháin, tá an Léitheoir ag déanamh staidéir ar nótaí dochtúra. An chéad nóiméad eile, táimid sa bharda, ag breathnú ar radharc samhlaithe atá bunaithe ar na nótaí sin. Taobh le teanga lom na dtaifead, tá prós lán de ghluaiseacht, d’fhuaim agus de mothúcháin coirp.
Tugann na haistrithe seo idir an t-am atá thart agus an lá inniu atmaisféar scéil taibhsí don leabhar. Ní hamháin go bhfuil na mairbh i smaointe an Léitheora, ach téann sise isteach ina saol siúd mar chuairteoir taibhsiúil freisin. Seasann sí ina seomraí, leanann sí a ngluaiseachtaí agus uaireanta is cosúil go bhfuil sí sách gar le cur isteach orthu. Is taibhsí dá chéile iad.
Tá duine éigin ag breathnú ar an Léitheoir féin freisin.
I sleachta gearra ar thaobh na láimhe deise den leathanach, déantar measúnú cliniciúil ar a hiompar. Tuigimid a sceitimíní agus í ag teacht ar an ngloine dhaite. Sna nótaí a ghabhann leis an gcuntas, áfach, luaitear bruscar bailithe agus seachráin fhéideartha.
Bhí mé ag iarraidh níos mó a fháil amach faoin Léitheoir féin. In A Ghost in the Throat, tá cuardach Ní Ghríofa ar fhile ón ochtú haois déag fite go dlúth lena saol féin mar mháthair. Anseo, foghlaimímid cuid mhór faoi Lucia agus faoi na mná a chuireann sí cóireáil orthu, ach is lú a fhaighimid amach faoi stair an Léitheora féin. Cabhraíonn a hanacair linn a nasc leis na hothair a thuiscint, agus feicimid an taighde agus éilimh shaol an teaghlaigh ag teacht salach ar a chéile. Fágtar ceisteanna fós, áfach, faoin gciall a bhain sí féin as a taighde. Cad a d’aithin sí di féin sna nótaí? Cén tionchar a d’imir an t-eispéireas uirthi?
Is é éacht Said the Dead an chaoi a dtugann Ní Ghríofa beocht do na daoine sna cásleabhair. Trína cuid taighde agus a samhlaíocht, cuirimid aithne ar na mná, ar na saolta a bhí acu agus ar na dochtúirí a rinne iarracht cabhrú leo. Dá mhéad a fhoghlaimímid fúthu, is ea is mó a thuigimid an méid nach bhféadfadh na nótaí gearra leighis a insint dúinn.
Sa chásleabhar, taifeadtar bás Mary i dtrí fhocal. Cuireann Ní Ghríofa ar ár gcumas an bhean bheo bheathach taobh thiar de na focail sin a shamhlú.
Gaeilge 
English